İslam-Kitabxanasıİslam-Kitabxanası

Azan vaxtları
Saytda axtar
Saytın menyusu
Kitabxana əxlaq
Zərif nöqtələr [5]
Böyük rəhbər ayətullah Xameneinin həyatından əhvalatlar [16]
Həyat dərsi [5]
İslam dünyagörüşü - Cəmiyyət və tarix [16]
İnsan və mənəviyyat [10]
İmam Hüseynin (ə) əxlaqi görüşləri [0]
Xəbərdarlıq [3]
“Miratur-rəşad” (hidayət güzgüsü) [15]
İslamda ailə 2 [16]
İslamda ailə 1 [16]
Fəsad sərçeşməsi (Şeytan tələsi) [6]
İslamda Əxlaq 2 [20]
İslamda Əxlaq 1 [26]
İmam Sadiqin (ə) bəyani ilə yaranışın sirləri [8]
Siddiqeyi-Tahirə (ə) 2 [13]
Siddiqeyi-Tahirə (ə) 1 [12]
Ailə səadətinə necə nail olaq? [18]
Kumeyl duasının şərhi 2 [13]
Kumeyl duasının şərhi 1 [12]
Minacatın əzəməti [13]
Ey ata, ey ana, biz müttəhimik [5]
Qadın - Fatimə Fatimədir [14]
Nəsihətlər [26]
İslam dünyagörüşü - Əbədi həyat [5]
Din təlimləri 2-ci cild (Uşaqlar və yeniyetmələr üçün dərslik) [30]
Din təlimləri 1-ci cild (Uşaqlar və yeniyetmələr üçün dərslik) [31]
İslam dünyagörüşü - İnsan Quranda [5]
İnsanı tanımaq [21]
Axirət azuqəsi 2-ci cild (Peyğəmbərin (s) Əbuzərə nəsihətləri) [24]
Axirət azuqəsi 1-ci cild (Peyğəmbərin (s) Əbuzərə nəsihətləri) [19]
Ariflərdən [9]
İslam dunyagörüşü İnsan və iman [6]
Əxlaqi və psixoloji çatışmazlıqların araşdırılması [19]
İslam və qərb mədəniyyəti [15]
Əbədi öyüd (ikinci cild) [22]
Əbədi öyüd (birinci cild) [23]
İlahi nəsihətlər [15]
Gəncliyin yeddi səması (zəruri dini biliklər) [9]
İslamda nümunəvi qadınlar – Fatimə (ə) [149]
Günahşünaslıq [19]
Nəfsin saflaşdırılması [24]
İslamda qəhrəman qadınlar [20]
Kəramət sahibləri [13]
Kamil insan [30]
Şəhadət yatağında Mövlanın (ə) öyüdü [17]
Rəbbin dərgahında [22]
İmam Hüseynin (ə) əxlaqi görüşləri [11]
İbrət güzgüsü [14]
İmam Zamanla görüşənlər [15]
Allaha doğru [33]
Allahın elçisi [20]
Sadiq yol axtaranlar üçün imam Sadiqin (ə) nəsihətləri [29]
Məhəbbət iksiri [26]
Hicab [14]
Kaş valideynlərim biləydi! [14]
Ayətullahül-üzma Behcətin həyatı [14]
Nəfsi saflaşdırmadan qabaq özünütanıma [4]
Övsafül-Əşraf [7]
Gənc ailələr üçün göstərişlər [6]
Əxlaq elmində 50 dərs [51]
İslamda övlad [1]
Islamda evlənmə və ailə hüququ-2 [11]
Islamda evlənmə və ailə hüququ-1 [13]
Bizim sorgumuz
Ramazan ayında oruc tutmusuzmu?
Total of answers: 1820
Saytın menyusu
Şərhlər: 14
Rəsmlər: 618
Əxlaq: 1118
Müxtəlif: 481
Etiqat, Tarix, Fəlsəfə: 1448
Quran, Hədis, İslam təlimləri, Fiqh: 1131
Statistika

Burda olanlar 1
Qonaqlar 1
İstifadəçilər 0
Son qeydiyyatçılar
  • Jafidlop
  • ElvinAliyev1986
  • ZauriceGar
  • Zartysot
  • Gunahsiz1gun
  • Ceyhun630
  • kami
  • artpak2012
  • zeyneb_a_va
  • Famesbar
  • Main » 2011 » September » 10 » İslam dünyagörüşü - Cəmiyyət və tarix
    5:08 PM
    İslam dünyagörüşü - Cəmiyyət və tarix
    NƏTİCƏLƏR
    Tarixi materializm nəzəriyyəsi öz növbəsində ictimai strategiyada mühüm təsirə malik olan bir sıra nəticələr verir. Tarixi materializm, ictimai seçim və rəftarda təsir etməyən bir nəzəri və fikri məsələ deyildir. İndi isə söylədiklərimizdən çıxara biləcəyimiz nəticələrə nəzər salaq.
    Birinci nəticə cəmiyyət və tarixi tanımağa qayıdır. Tarixi materializmə əsasən, ictimai və tarixi hadisələrin təhlili üçün ən yaxşı yol budur ki, onların iqtisadi əsaslarını araşdıraq. Tarixi hadisələrin iqtisadi əsaslarını araşdırmadan, onlar haqqında dəqiq fikir söyləmək mümkün deyil. Çünki orada bütün ictimai proseslərin iqtisadi mahiyyətə malik olması fərz olunur. Hərçənd zahirdə görünür ki, onlar, müstəqil, mədəni, dini ya əxlaqi mahiyyətə malikdirlər. Yəni bütün bu proseslər, cəmiyyətin maddi və iqtisadi vəziyyətinin inikasıdır. Bütün bunlar nəticə, o isə səbəbdir. Keçmiş mütəfəkkirlər də iddia edirdilər ki, əşyaların yaranma səbəbini araşdırmaqla tanınması ən yaxşı və ən şərəfli tanıma yoludur. Deməli, bütün ictimai proseslərin cəmiyyətin maddi quruluşundan doğmasını fərz etməklə, tarixi tanımağın ən yaxşı yolu ictimai-iqtisadi təhlildir. Başqa sözlə, səbəb nəticədən üstün olduğu kimi, isbat və tanıma mərhələsində də üstündür. Deməli iqtisadi əsasların üstünlüyü təkcə vücudu və zahiri deyil, həm də isbat olunan üstünlükdür. Marksdan Maoya qədər islahatlar kitabı bu bəhsi izah edərkən deyir: «İctimai inqilabların təhlilində, gərək ictimai keşməkeşlər barəsində onların siyasi, ictimai, hüquqi və ideoloji formaları əsasında fikir yürütməyəsən. Əksinə, onları yaradıcı qüvvələr və istehsal əlaqələri arasındakı ixtilaf vasitəsilə araşdırmaq lazımdır. Marks bizi, ciddi şəkildə bu cür fikir yürütməkdən çəkindirir. Çünki birincisi həqiqətə uyğun deyil və nəticə olan siyasi, hüquqi və ideoloji formanı, iqtisadi dəyişikliklərin yerinə qoyur. İkincisi səthidir, çünki cəmiyyətin dərinliklərinə baş vurmaq və əsil səbəbləri axtarmaq yerinə, zahirlə kifayətlənir. Üçüncüsü isə, fərzidir. Çünki, həqiqi təhlili mövzu yerinə onun yanlış təsviri araşdırılır və bu da bizi səhvə aparır.»
    Sonra o, Marks və Engelsin seçilmiş əsərləri kitabından bu cür nəql edir:«Bir fərd halında, özünə aid fikirləşdiklərinə əsasən fikir yürütmədikləri kimi, belə bir qarışıq zaman barəsində də, özü haqqında anlayışı olduğu üçün fikir yürütmək olmaz.»
    Marks çalışır ki, fikrin, agahlığın və adətən təkamülün əsas səbəbi sayılan «yeniliklərin» rolunu puç etsin. Məsələn, Marksın bir çox yerlərdə ilham aldığı şəxslərdən olan Sen Seymon, «yenilik» qüvvəsinin təkamülündə rolu barəsində deyir: «Cəmiyyətlər bərabər şiddətə malik olan iki əxlaqi qüvvəyə tabedirlər. Bu qüvvələr, ardıcıl və növbə ilə təsir edirlər. Biri adət qüvvəsi, digəri isə yeniliyə meylli olmaqdır. Bir neçə vaxtdan sonra adətlər köhnəlir... və elə həmin anda yeni şeylərə ehtiyac duyulur və bu ehtiyac, yeni inqilabi şərait yaradır.»
    Yaxud Marksın digər müəllimi Prudon, əqidə və fikirlərin cəmiyyət təkamülü rolu barəsində deyir: «Millətlərin siyasi forması, onların əqidələrinin nişanəsi olmuşdur. Bu formaların hərəkəti, dəyişməsi və məhv olması, bu əqidələrin nə qədər qiymətli olduğunu bizim üçün açıqlayan əzəmətli təcrübələrdir və tədriclə... dəyişməz və əbədi, mütləq həqiqət onlardan üzə çıxır. Lakin görürük ki, bütün siyasi quruplar, özlərini ölümdən qurtarmaq üçün ictimai şəraiti bərabərləşdirməyə doğru meyl edir.»
    Bütün bunlara baxmayaraq, Marks iddia edir ki, hər bir ictimai inqilab, hər şeydən əvvəl mədəni cəmiyyətin, yaradıcı qüvvələrin və ictimai əlaqələrin forma və mahiyyətinin qütbləşməsindən yaranır.
    Marks demək istəyir ki, ictimai prosesləri yaradan əqidə, iman ya yenilik hissi deyil, əksinə əqidə, iman, yaxud yenilik meyli yaradan, ictimai-iqtisadi zərurətdir.
    Deməli, tarixi materializmdən aldığımız bu nəticə ilə, İran Yunan müharibələrini, Səlib müharibələrini, Renesans dövrünü və bu kimi digər hadisələri təhlil etsək, onların zahirini araşdırmaq səhv olardı. Yaxud, hətta həmin müharibə iştirakçılarının iddiasına arxalansaq da, gərək həmin hadisənin həqiqi mahiyyətinə fikir verək və beləliklə, hadisənin əsas açarını tapaq.
    Bu gün də şahidik ki, müasir marksistlər hər hansı bir tarixi prosesi araşdırmaq istədikdə, heç bir məlumatları olmadan belə, bir neçə cümlə də olsa, həmin prosesin baş verdiyi anda mövcud olmuş iqtisadi vəziyyətdən danışırlar.
    2. Tarix üzərində hakim olan qanun icbari, dəyişməz və insanların iradəsindən xaricdir. Bu barədə ötən fəsillərdə, «Tarix üzərində bir sıra «səbəb-nəticə» qanunları hakimdir, ya yox?» haqqında söhbət etmişdik və izah etmişdik ki, bəziləri təsadüf adı ilə, bəziləri də insanın azad varlıq olmasını söyləməklə, səbəb qanununun tarix üzərində hakimliyini və nəticədə, tarixdə və cəmiyyətdə dəyişməz qanunların mövcudluğunu inkar edirlər. Ancaq, biz sübut etdik ki, bu nəzəriyyə əsassızdır. Səbəb qanunu, başqa iş və hadisələr üzərində hakim olduğu kimi, cəmiyyət və tarix üzərində də hakimdir. Digər cəhətdən də sübut etdik ki, cəmiyyət və tarix, xüsusi təbiət, vəhdət və hüquqi vücuda malik olduqlarına görə, onlar üzərində hakim olan qanun, zəruri və ümumi qanundur. Deməli, söylədiklərimizə uyğun olaraq, cəmiyyət və tarix üzərində bir sıra «zəruri» və «ümumi» qanunlar hakimdir. Biz, bu növ zərurəti fəlsəfi zərurət adlandırırıq və həmin hökmə əsasən, tarixi proseslər bir sıra qanunlar çərçivəsində baş verir.
    Amma «iqtisadi icbar» və ya «tarixi icbar» adlanan marksist fəlsəfi zərurətin xüsusi formasıdır. Bu nəzəriyyə, iki digər nəzəriyyənin qarışığından ibarətdir. Onlardan biri, heç bir hadisənin zərurət olmadan baş vermədiyini bəyan edən fəlsəfi zərurətdir. Hər bir hadisə, müəyyən səbəblər üzündən baş verir. Səbəb olmayan yerdə nəticənin olması qeyri-mümkündür. Digəri isə, bir qədər əvvəl bəyan etdiyimiz cəmiyyətin maddi qurumunun sair qurumlardan üstün və öncül olması nəzəriyyəsidir. Bu iki nəzəriyyənin əsas şərti tarixin maddi icbarıdır. Yəni, üstqurumun bazisdən asılı və tabe olması zəruri və mütləqdir. Bazisin dəyişməsi ilə, üstqurumun da dəyişməsi qaçılmaz olur. Bazis dəyişmədən, üstqurumun dəyişməsi mümkün deyildir.
    Marksizmin iddiasına əsasən, «marksist sosializmini» elmiləşdirən və onu təbii qanun şəklinə salan amil, məhz bu prinsipdir. Çünki bu prinsipə uyğun olaraq, cəmiyyətin iqtisadi quruluşunun əsas hissəsi olan istehsal alətləri, bir sıra təbii qanunlara əsasən öz təkamülünə davam edir. Heyvan və bitkilərin müxtəlif növlərinin bir neçə milyon illik tarix ərzində öz inkişaflarına davam etdikləri və müəyyən mərhələlərdə yeni növə keçdikləri və bu təkamülün və növ dəyişməsinin kimsənin meyl və arzusu əsasında olmadığı kimi, istehsal vasitələri də inkişaf edir.
    İstehsal vasitələri tədrici inkişaf prosesində müxtəlif mərhələlərdən keçirlər. Yeni mərhələyə çatdıqda, cəmiyyətin sair qurumlarını da dəyişdirir. Bu qarşısıalınmaz bir hərəkətdir və yeni mərhələyə çatmazdan qabaq, ictimai üstqurum proseslərinin baş verməsi mümkün deyil. Sosialistlər və ümumilikdə ədalət axtarışında olanlar, istehsal vasitələrinin inkişafından yaranacaq imkanları nəzərə almadan, ədalət, sosializm və cəmiyyətin ictimai olması arzusunun hökmü ilə, faydalı bir iş görmürlər. Karl Marks «Kapital» kitabının müqəddiməsində deyir: «Sənaye cəhətdən başqalarından daha çox inkişaf etmiş ölkə, özündən sonra gələn ölkələrin gələcək formasının nümunəsidir... Hətta əgər hər hansı bir cəmiyyət öz hərəkəti üzərində hakim olan təbiət qanunlarını kəşf etmək mərhələsinə gəlib çıxarsa, nə o mərhələnin üstündən adlayıb keçə bilər, nə də onu məhv edə bilər. Ancaq o mərhələnin ömrünü qısa və öz əziyyətlərini isə yüngülləşdirə bilər.»
    Marks sözünün sonunda, indiyə qədər ya işarə olunmamış, ya da az işarə olunmuş bir nöqtəyə toxunur və bununla da, bir suala və ya tam əhəmiyyətli bir irada cavab vermək istəyir. Ola bilər desinlər ki, təbiətin tədrici və nəzmli inkişafı, insanın onu tanıyacağı və təbii qanunu kəşf edəcəyi ana qədər, icbari və dəyişməzdir. İnsan onu tanıdıqdan sonra, öz qüdrəti altına keçirir və ona hakim kəsilir. Elə buna görə də deyirlər ki, təbiət naməlum qaldığı ana qədər insanın hakimidir. Tanındıqdan sonra insana xidmət etməyə başlayır. Məsələn, naməlum bir xəstəlik, səbəb və dərmanı tanınmayana qədər insan həyatına hakim kəsilir. Elə ki, tanındı – bu günkü kimi – qarşısı alınır və verdiyi ziyanlara son qoyulur. Sel, tufan və digər təbii fəlakətlər də bu cürdür.
    Marks öz sözü ilə demək istəyir ki, cəmiyyətin bir mərhələdən digər mərhələyə nəzmli hərəkəti, dinamik dəyişiklik və hərəkətlər növündəndir. Yəni, əşyanın daxili, bitki və heyvanların nizamlı artımı kimi, öz-özünə olan hərəkətlərdəndir. Əşyalarda xarici amillərin təsiri ilə baş verən mexaniki dəyişikliklərdən deyil. Təbiət ram olunmasına və insanın qulluğunda durmasına səbəb olan yerlərdə, təbii qanunlarının kəşfi, qanun və əlaqələr də mexanikidir. Ancaq dinamik dəyişikliklər, zati və daxili hərəkətlər barəsində insan elminin və agahlığının rolu, insanın özünü bu qanunlara uyğunlaşdırması və bu yolla mənfəət əldə etməsidir. İnsan bitkilərin inkişafı, heyvanların təkamülü, həmçinin rüşeymin bətndə inkişafı qanunlarını kəşf etməklə, bir sıra dəyişməz və icbari qanunlar tapır.
    Marks demək istəyir ki, insanın ictimai inkişafı, istehsal alətlərinin təkamülündən və inkişafından asılıdır. Elmin əvəz edə bilməyəcəyi və formasını dəyişdirə bilməyəcəyi dinamik, zati, daxili və öz-özünə olan inkişafdır. İnsan icbari olaraq, gərək müəyyən, vahid xətt olan ictimai təkamülün mərhələlərinə – rüşeymin ana bətnində inkişaf etdiyi kimi – boyun əysin və onun dəyişməsi fikrini – məsələn, cəmiyyət bəzi orta mərhələləri keçmədən son mərhələyə çatsın, yaxud tarixin göstərdiyi yoldan qeyri bir yolla getsin – ağlına belə gətirməsin.
    Marksizm, ictimai təkamül prosesini öz-özünə təbii və icbari saydığı üçün, Sokratın bəşər zehni və fitri doğuş qabiliyyətinə aid etdiyi mətləbə oxşar mətləbi bəyan etmişdir. Sokrat öz təlimatlarında sual vermə yolundan istifadə edirdi. O, bu fikirdə idi ki, əgər suallar mərhələ-mərhələ, ardıcıllıqla və zehni fəaliyyətlə dəqiq tanışlıq halında verilsə, beyin öz fitri hərəkəti ilə o suallara cavab verəcəkdir və xaricdən heç bir təlimə möhtac deyil. Sokratın anası bir qadın həkimi (mama) idi və deyirdi ki, mən zehnlərdə anamın dünya gələcək təzə körpələrlə gördüyü işi görürüm. Həmin həkim dünyaya uşaq gətizdirmir, ananın təbiəti və təbii qanunlardır ki, ananı uşağı dünyaya gətirməsinə məcbur edir Eyni halda burada həmin qadın həkimin olmasına da ehtiyac vardır. O həkim qeyri-təbii hadisə baş verməməsi, ananın və ya körpənin narahatlığına səbəb olacaq halların qarşısını almaq üçün orada hazır olur.
    Marksizmin nəzərinə görə, sosiologiya və tarix fəlsəfəsi qanunları kəşfinin cəmiyyətin dəyişilməsində heç bir rolu olmamasına baxmayaraq, bu elmlərə hörmətlə yanaşılmalıdır. Elmi sosializm bu qanunların kəşfindən başqa bir şey deyil. Ən kiçik nəticəsi, utopik sosiolizmi və arzuolunan ədalətçiliyi inkar etməkdir. Çünki dinamik qanunlar, dəyişiklikdən uzaq olmalarına baxmayaraq, bir üstünlüyə də malikdirlər. O da, ictimai hadisələrin və proseslərin qabaqcadan təhlil olunmasıdır. Elmi sosiologiya və elmi sosializmin işığında hər bir cəmiyyətin vəziyyətini, hansı mərhələdə olmasını və gələcəkdə necə olacağını araşdırmaq olar. Nəticədə anlamaq olar ki, sosializm rüşeymi istənilən cəmiyyətin bətnində hansı mərhələdədir. Həmin elmlərdən bundan başqa bir şey ummaq lazım deyil. Marksizm çalışır ki, cəmiyyətlərin dinamiki təbii mərhələlərini tanısın, göstərsin və cəmiyyətlərin bir dövrədən digər dövrə keçid qanunlarını kəşf etsin.
    Marksizmin əqidəsinə görə, cəmiyyətlər dörd ümumi mərhələni keçməklə sosializmə çatır və ya çatacaqlar. İbtidai icma quruluşu, quldarlıq quruluşu, feodalizm quruluşu və kapitalizm quruluşu. Ola bilər ki, bu dörd dövrün yerinə beş, altı, hətta yeddi dövr də olsun. Yəni ümumi mərhələlərdən hər biri öz növbəsində bir neçə kiçik dövrlərə bölünsün.
    3. Hər bir tarixi dövr sair dövrlərlə, mahiyyət və növünə görə fərqlənir. Bioloji cəhətdən heyvanlar bir növdən sair növə keçdiyi və mahiyyətini dəyişdirdiyi kimi, tarix də dəyişir. Bu səbəbdən də, hər bir tarixi dövrün özünəməxsus qanunları vardır. Heç bir vəchlə özündən əvvəlki, yaxud özündən sonrakı dövrün qanunlarını həmin dövrlə uzlaşdırmaq olmaz. Misal olaraq, suyu göstərmək olar. Su maye halında olduqda, mayelərə xas olan qanunlara tabe olur. Ancaq buxara çevrilən kimi, daha o qanunlara deyil, qaz qanunlarına tabe olur. Cəmiyyət də məsələn, nə qədər ki, feodalizm quruluşundadır, o dövrün qanunlarına tabe olur. Elə ki, kapitalizm dövrünə keçdi, feodalizm qanunlarının saxlanılmasına çalışmaq əbəsdir. Elə buna görə də, cəmiyyət əbədi və dəyişməz qanunlara malik ola bilməz. Tarixi materializm və iqtisadın bazis olmasına əsasən, qanunlar əbədilik iddiası edə bilməz. Tarixi materializmin dinlə – xüsusilə də bir sıra əbədi qanunlara etiqadı olan islam – olan uyğunsuzluqlarından biri də budur.
    «Marksdan Maoya qədər islahatlar» kitabında, «Kapital» kitabının ikinci çapından belə nəql edir:
    «Hər bir tarixi dövr, müəyyən qanunlara malikdir... Həyat bir mərhələdən o birinə keçdiyi andan digər qanunlarla idarə olunmağa başlayır. İqtisadi həyat özünün tarixi görünüşündə, biz biologiyanın digər bölümlərində qarşılaşdığımız hadisəni vücuda gətirir... İctimai orqanizmlər, heyvan və bitki orqanizmlərinin bir-birindən fərqləndiyi qədər, fərqlidir.»(Marksdan Maoya qədər islahatlar, səh-225.)
    4. İstehsal alətlərinin inkişafı, tarix səhnəsində xüsusi mülkiyyətin yaranmasına səbəb oldu və beləliklə də cəmiyyət iki təbəqəyə bölündü: İstismar edən və istismar olunan. Bu iki təbəqə, tarixin əvvəlindən cəmiyyətin iki əsas qütbünü təşkil edib və edir. Onların arasında həmişə təzad və mübarizə mövcuddur. Əlbəttə cəmiyyətin iki qütblü olması, bütün qurupların ya istismarçı, ya da istismar olunan olması mənasında deyil. Ola bilər ki, üçüncü qütb də olsun. Məqsəd, iki əsas qütbü təşkil edən qrupların cəmiyyətin taleyində təsiredici olmasıdır. Başqa qruplar, bu iki əsas qrupdan birinin ardınca gedirlər.
    «Marksdan Maoya qədər islahatlar» kitabında yazılır: «Marks və Engelsin fikirlərində, cəmiyyətin təbəqələrə bölünməsinin və onların mübarizəsinin iki müxtəlif modelinə rast gəlirik (iki qütblü və çox qütblü). Hər iki modeldə təbəqənin tərifi müxtəlifdir. Birinci modeldə, təbəqə məcazi, ikincidə isə həqiqidir. Bunların yaranma qaydaları da müxtəlifdir. Engels, «Alman kəndlərinin müharibəsi» kitabının müqəddiməsində bu iki modeli uyğunlaşdırmağa çalışaraq ortaq bir təbəqə yaratmaq istəyir. O, cəmiyyətdə müxtəlif təbəqələr və hər təbəqənin daxilində də müxtəlif dəstələr nəzərdə tutur. Lakin onun əqidəsinə görə, yalnız iki təbəqə tarixi vəzifəni yerinə yetirə bilər. Burjuaziya və proletariat. Çünki onlar, iki həqiqətdən də təzadlı qütbləri yaradır.»(Marksdan Maoya qədər islahatlar, səh-345.)
    Marksist fəlsəfəsinə əsasən, cəmiyyətin üstqurum cəhətdən bazisi ötməsi mümkün olmadığı kimi, cəmiyyət bazisi cəhətdən istismarçı və istismar olunan iki qütbə bölündüyü halda, üstqurum cəhətdən tək qütblü olması da qeyri-mümkündür. İctimai vicdan da öz növbəsində iki yerə bölünür: İstismarçı və istismar olunan vicdan. İki dünyagörüşü, iki ideologiya, iki əxlaq sistemi yaranır. Hər təbəqənin ictimai və iqtisadi mövqeyi bir növ fikir, düşüncə, zövq və s. ilham verir. Heç bir təbəqə vicdan, zövq və düşüncə tərzi cəhətdən, iqtisadi mövqeyini aşa bilməz. İki qütblü olmayan və yalnız istismarçı təbəqəyə məxsus olan şey, yalnız din və dövlətdir. Din və dövlət, istismar olunan təbəqəni əsarətdə saxlmaq üçün istismarçı təbəqənin ixtirasıdır. İstismarçı təbəqə bütün maddi şeylərə hakim olduğu üçün, öz mədəniyyətini və öz dini zorla istismar olunan təbəqəyə qəbul etdirir. Bu səbəbdən də, hakim mədəniyyət – yəni hakim dünyagörüşü, hakim ideologiya, əxlaq, zövq və hisslər – və hakim din, istismarçı təbəqənin mədəniyyəti və dini olur. İstismar olunan təbəqənin mədəniyyəti də, özü kimi məhvə və əzaba məhkumdur və inkişafın qarşısını alır. Marks «Alman ideologiyası» kitabında deyir: «Hakim təbəqənin fikirləri, hər dövrdə həmin dövrün hakim fikirləridir. Yəni cəmiyyətdə hakim olan maddi qüvvə təbəqəsi, həm də cəmiyyətin hakim mənəvi qüvvəsidir... Hakim fikirlər, hakim maddi əlaqələrin bəyanından başqa bir şey deyil. Həmin əlaqələr bu təbəqəni hakim elan edib. Hakim təbəqəni təşkil edən şəxslər, başqa şeylərdən əlavə agahlığa da malikdirlər və fikirləşə bilirlər. Təbəqələr əsasən hakimiyyətdə olduqları üçün və tarixi dövrü təyin etdiklərinə görə, aydındır ki, bu dəyişikliyi bütün səviyyələrdə həyata keçirirlər. Yəni başqa şeylərdən əlavə, mütəfəkkirlər hökumət etdikləri və fikir yayınını tənzimlədikləri üçün, onların fikirləri dövrün hakim fikri olur.»(Alman ideologiyası, səh-61.)
    İstismarçı və hakim qütb mühafizəkar, fundamentalist və keçmişə pərəstişkardır. Onun yeritdiyi mədəniyyət də bu xüsusiyyətlərə malikdir. Ancaq istismar olunan qütb inqilabçı, gələcəyi sevən, hər şeyi dəyişməyə çalışandır, onun mədəniyyəti də özü kimi həmin xüsusiyyətlərə malikdir. İstismar olunmaq inqilabçı olmağın vacib şərtidir. Yəni təkcə istismar olunan təbəqənin inqilabçı olmaq istedadı var.
    Həmin kitabda deyilir: «Bu müqəddimənin (Alman kəndlilərinin müharibəsi kitabının müqəddiməsi) çapından bir il sonra, Alman sosialistlərinin qurultayı «Tuada» öz proqramında yazdı ki, bütün təbəqələr, işçi təbəqəsi qarşısında irticaçı kütlə yaradırlar. Marks, şiddətlə bu cümləni tənqid etdi. Ancaq, əgər doğrusunu desək, etiraf etmək lazımdır ki, bu biçarə sosialistlər, Marksın «Manifest»də yazdıqlarından sonra, onun iki qütblü və çox qütblü modelini ayıra bilmirdilər. Marks «Manifest»də, təbəqələrin indiki mübarizəsinin «proletariat»la «burjuaziya» arasındakı mübarizə adlandıraraq yazmışdı ki, burjuaziyaya müxalif bütün təbəqələrin içində, yalnız proletariat təbəqəsi inqilabçıdır.»
    Marks, özünün bəzi çıxışlarında deyib ki, təkcə proletariat təbəqəsi inqilabçı olmağın bütün şəraitinə və xüsusiyyətinə malikdir. Həmin xüsusiyyətlər bunlardır:
    1. İstismar olunmaq; Bunun üçün həm də, istehsal edən olmaq lazımdır.
    2. Mülkiyyətsiz olmaq;
    3. Təşkilatlanmaq; Bunun üçün birləşmək və toplanmaq lazımdır.
    Marks ikinci xüsusiyyət haqqında deyir: «Fəhlə iki mənada azaddır: Öz iş qüvvəsini satmaqda və hər növ mülkiyyətçilikdən.»
    Üçüncü xüsusiyyət haqqında isə «Manifest»də deyib: «Sənayenin inkişafı, təkcə proletariatın sayını artırmır. Ondan başqa, onları həm də təmərküzləşdirir və bir yerə toplayır. Proletarların qüvvəsi artır və onlar öz qüdrətlərindən agah olurlar.»
    Bu prinsipi ideoloji və ictimai baza arasında uyğunluq prinsipi adlandırmaq olar. Bu prinsipə əsasən, hər bir təbəqə müəyyən fikir, əxlaq, incəsənət, ədəbiyyat və s. yaradır. Həmçinin bu prinsipi, hər fikri və düşüncənin mənbəyi ilə həmin fikir və düşüncənin yönümü arasında uyğunluq prinsipi də adlandırmaq olar. Yəni, istənilən təbəqədən qalxan hər hansı bir fikir, əxlaq sistemi, ya dini sistem həmin təbəqənin mənafeyini təmin edir. Bir təbəqədən çıxaraq digər təbəqənin xeyrinə olan fikir sisteminin olması qeyri-mümkündür. Yaxud ola bilməz ki, bir təbəqədən çıxan fikir sistemi həmin təbəqənin mənafeyini təmin etmədən insanlığın xeyrinə olsun. Düşüncə və fikir o zaman fövqəl təbəqə, insani və humanist xüsusiyyətə malik olur ki, istehsal alətlərinin təkamülü bütün təbəqələri məhvə doğru aparsın. Yəni təbəqə bazalarının təzadını inkar etməklə, ideoloji bazaların təzadı da aradan götürülür.
    Marks cavanlıq dövrünün bəzi əsərlərində – burada təbəqələrin iqtisadi xüsusiyyətinə deyil, daha çox siyasi xüsusiyyətinə toxunmuşdur – təbəqələrarası mübarizəni azadlıq və əsarətdən qurtulma mübarizəsi adlandırmışdır. Bu mübarizəni iki mərhələyə ayırır: Kiçik və siyasi mərhələ, ümumi və insani mərhələ. O, «tarixin əsir düşmüşlərinin» inqilabının son mərhələsi olan proletariat inqilabının əsaslı inqilab olduğunu söyləmişdir. Yəni inqilab, insanın tam azadlığı və bütün hökmranların və nökərçiliyin aradan qaldırılması üçündür. Marks bu məsələnin – bu, tarixi materializmə də uyğun gəlir – izahını belə bəyan etmişdir ki, bu təbəqənin köləliyi əsaslı olduğu üçün, inqilabı da əsaslıdır. Bu təbəqə hər hansı bir xüsusi ədalətsizliyə deyil, ümumi ədalətsizliyə düçar etdirilib. Elə buna görə də, hər hansı xüsusi bir məsələdə deyil, bütün məsələlərdə ədalət istəyir və insan azadlığının arzusundadır.
    Bu ifadə tərzi əvvəla, elmi deyil, poetik bir bəyandır. «Ümumi ədalətsizliyə düçar etdirilib» sözləri nə deməkdir? Məgər istismarçı təbəqə hər hansı yollasa öz təbəqəsindən irəli gedərək, zülmü zülm olduğu üçün deyil, öz mənafeyi üçün, ədalətsizliyi ədalətsizlik olduğu üçün deyil, istismar olunanlar üçün rəva görmüşdürmü ki, nəticəsi proletariatın məhz ədalət istəməsi olsun? Hətta «istismarçı təbəqə, belə bir vəziyyətə kapitalizmdə çatır» fərziyyəsi də tarixi materializmə ziddir və o, daha çox idealist nəzəriyyəsi ilə uyğun gəlir.
    «İdeoloji və sinfi təbəqələr arasında uyğunluq prinsipi, həmin fikrin mənbəyi ilə cəhəti arasında uyğunluq tələb etdiyi kimi, insanın hər hansı cərəyana meyli olması ilə, olduğu təbəqə arasında uyğunluq olmasını da tələb edir. Yəni insanın təbii meyli, öz təbəqəsindən çıxmış və həmin təbəqənin mənafeyini gözləyən məktəbə və ideologiyaya doğru olur.
    Marksist məntiqinə əsasən, bu prinsip ictimai anlayışlarda çox səmərəli və yol göstərəndir.
    5. Beşinci nəticə, üstqurumu işlədən ideologiyanın, məsləhətin, dəvətin, təbliğatın və s. cəmiyyəti və ya ictimai təbəqələri meyilləndirməkdə olan məhdud roludur. Adətən belə təsəvvür olunur ki, məktəb (ideoloji), dəvət, dəlil, sübut, təlim-tərbiyə, təbliğ, məsləhət və s. bəşər vicdanını istənilən şəkildə formalaşdırmağa və ya dəyişməyə qadirdir. Hər bir şəxs, qrup və təbəqənin vicdanı, ictimai və sinfi vəziyyətdən doğduğuna görə, həqiqətdə onun sinfi mövqeyinin inikası olub ondan irəli ya arxaya keçə bilməz. Qeyd etdiyimiz işlərdə üstqurumun ictimai dəyişikliklər yaratmağa qadir olduğunu təsəvvür etsək bir növ tarix və cəmiyyət haqqında ideoloist nöqteyi-nəzərindən düşünmüş olacağıq və bu da o deməkdir ki, ziyalılıq, islahatçılıq və inqilabçılıq özünütəhrik xarakteri daşıyır. Yəni təlim-tərbiyə kimi xarici amillər deyil, sinfi məhrumiyyətlər öz-özünə ziyalılığın, islahatçılığın və inqilabçılığın ilhamvericisidir. Ən aşağısı bu işlərin özülünü sinfi mənafe təşkil edir. İdeologiyanın, məsləhətin və sair ziyalı əməllərinin maksimum rolu, sinfi ziddiyyətin və əslində, məhrum təbəqənin sinfi mənafeyini onun özünüdərketmə həddinə çatdırmaqdır. Onların öz dili ilə desək, xüsusi bir təbəqəni agah təbəqəyə çevirməkdir. Sinfi cəmiyyətlərdə, hər hansı bir təbəqəni silkələyə biləcək yeganə fikir, həmin təbəqənin özünü və öz təbəqə mənafeyini dərk etməsidir. Ancaq ümumi – insani, ədalət tələb edən və s. – fikirlər, insanın iki qrupa bölündüyü sinfi cəmiyyətlərdə – burada, ictimai vicdan da iki növə ayrılır – heç bir rol oynaya bilmir. Bəli, istehal alətləri təkamülünün hökmü ilə, proletariat hökuməti yarandıqda, insan özünün təbəqə sərhədləri olmayan insanlığına qayıtdıqda, təbəqələr məhv olunduqda, mülkiyyət vasitəsilə bölünmüş insan vicdanı birləşdikdə, istehsal alətlərinin müştərək və vəziyyətinin inikası olan ümumi fikirlər, müəyyən işlərə qadirdir. Deməli, tarixi dövrlər cəhətindən xüsusi bir dövrün üstqurumu olan sosializmi, istədiyi formada özündən əvvəlki dövrdə yerləşdirmək mümkün olmadığı kimi, cəmiyyətin iki təbəqəyə bölündüyü bir tarixi dövrdə, bir təbəqənin agahlığını o biri təbəqəyə də sirayət etdirmək olmaz. Yəni müştərək insani agahlıq yoxdur.
    Elə buna görə də sinfi cəmiyyətlərdə, hər hansı təbəqəyə meylli olmayan ümumi və küllü ideologiya yarana bilməz – təbəqəli cəmiyyətdə zühur edən istənilən ideologiya, istər-istəməz hansısa bir təbəqəyə tərəf meyl edir – və əgər fərz edək ki, yaransa da, heç bir rol oynaya bilməz. Bu cəhətdən də din və məzhəblərin dəvəti ən azı, bu adla çıxış edərək müsavat, ədalət, insaf şüarları ilə bəşərə müraciət edən istənilən məktəb, əgər aldadıcı deməsək də, ən azı utopikdir.
    6. Qeyd olunan nəticələrdən biri də budur ki, inqilabçı və mücahid rəhbərlərin istəyi, mütləq istismar olunan təbəqədir.
    Təkcə istismar olunan təbəqənin ziyalılıq, islahatçılıq və inqilabçılığa hazır olması sübut olunduqdan sonra, həmin liderlərin o təbəqə ilə həmdərd olmaları mümkündür. Hər hansı bir cəmiyyətdə üstqurumun tarixi cəhətdən bazisi ötməsi və ya müəyyən bir təbəqənin ictimai vicdan cəhətdən ictimai mənafeyi aşıb keçməsi mümkün olmadığı kimi, şəxslərin də rəhbər adı ilə öz təbəqəsini ötməsi və öz təbəqəsinin arzularından daha çox arzu istəməsi də mümkün deyildir. Ona görə mümkün deyil ki, kiminsə cəmiyyətin istismarçı təbəqələri arasından, öz təbəqəsi əleyhinə və istismar olunan təbəqənin xeyrinə üsyan etməsini təsəvvür etmək çətindir.
    «Marksdan Maoya qədər islahatlar» kitabında deyilir: «Alman ideologiyasının daha bir yeniliyi təbəqə agahlığının təhlilidir. Marks burada öz əvvəlki əsərlərinə zidd olaraq təbəqə agahlığını, xaricdən təbəqəyə daxil olan deyil, həmin təbəqənin öz məhsulu sayır. Həqiqi agahlıq, ideologiyadan başqa bir şey deyil. Çünki, gərək təbəqənin mənafeyinə ümumi şəkil versin. Lakin, bu həmin agahlığın, təbəqənin öz mənafeyindən agah olması üzərində qurulmasına mane olmur. Hər halda, təbəqə özünəməxsus sinfi agahlığa nail olmadan lazımi səviyyəyə çatmayacaq.
    Marksın fikrincə, bu iş, təbəqə daxilində fikri işlə maddi iş arasında fərq yaradır. Bəzi şəxslər, bu təbəqənin mütəfəkkirləri olduqları halda digərləri bu düşüncələri qəbul edən və daha qeyri-fəal formada qalırlar.»(Marksdan Maoya qədər islahatlar, səh-314.)
    Həmin kitabda «Manifest» və «Fəlsəfi yoxsulluq» kitablarında Marksın nəzəriyyəsini təhlil edərək yazır: «Beləliklə, sinfi agahlığına çatmaq və təbəqə halında formalaşmaq, proletariatın öz işi və onun coşmuş iqtisadi mübarizəsinin nəticəsidir. Bu dəyişikliyi, nə fəhlə hərəkatından kənarda olan mütəfəkkirlər, nə də siyasi partiyalar gətirmir. Marks utopik sosialistləri tənqid edirdi ki, öz proletar xüsusiyyətlərinə rəğmən, proletariatın tarixi coşqunluğunu və onun xüsusi, siyasi hərəkatını görmürlər... və öz uydurmalarını, proletariatın tədriclə, təbəqə formasında təşkilatlanması yerinə verirlər.»
    Bu üsul da, cəmiyyətin və ictimai meyllərin tanınmasında, şəxslərin hansı meyldə olmalarının müəyyənləşməsində və xüsusilə də, cəmiyyətin islahı və rəhbərlik iddiasında olanların tanınmasında və marksist məntiqində xüsusi əhəmiyyətə malik olduğu üçün xüsusi yolgöstərici kimi istifadə olunmalıdır.
    Qeyd olunanlardan aydın olur ki, Marks və Engels müstəqil ideoloq və mütəfəkkirlərin olmasına inanmır və inana da bilməzlər. Yəni marksizm prinsipləri buna icazə vermir. Əgər təsadüfən Marks bəzi əsərlərində bunun ziddinə fikir söyləyibsə, bu onun marksist olmaq istmədiyi hallardandır və sonra deyəcəyik ki, belə hallar heç də az deyil. İndi, belə bir sual yaranır ki, Marks və Engels öz ziyalı və mütəfəkkir mövqelərini marksizm prinsiplərinə əsasən necə əsalandıracaqlar? Çünki onların heç biri proletariat təbəqəsindən deyillər. Onlar fəhlə deyil, filosof olduqları halda ən böyük fəhlə nəzəriyyəsini yaradıblar. Marksın bu suala cavabı, çox maraqlıdır. «Marksdan Maoya qədər islahatlar» kitabında deyilir: «Marks ideoloqlardan çox danışır. Çox güman ki, onları xüsusi təbəqə deyil, sadəcə olaraq digər təbəqələrin, xüsusilə də burjuaziyanın bir hissəsi sayır. «18 brumer» kitabında akademiya üzvlərini, mətbuat işçilərini, tələbələri, hakimləri, keşişləri və zabitləri burjuaların bir hissəsi sayır. Manifestdə proletar mənşəyi olmayan fəhlə ideoloqlarından – Engels və özü kimi – bəhs edərkən onları ziyalı kimi qələmə vermir. Sadəcə, proletariat içində qərq olmuş, hakim təbəqə nümayəndələri və proletariatın təlim-tərbiyəsi üçün bir çox üsullar gətirmiş şəxslər adlandırır.»
    Marks heç cür izah etmir ki, necə olur ki, o, və Engels hakim təbəqədən sürüşərək asılı təbəqəyə düşürlər və özləri ilə həmin təbəqənin təlim-tərbiyəsi üçün qiymətli hədiyyələr gətirirlər.
    Marks izah etmir ki, necə olur ki, proletar təbəqənin nicatı olan ideologiya, hakim təbəqənin daxilində yaranır? Bundan başqa izah etmir ki, bu təbəqə dəyişmə prosesi yalnız onların ikisinə aiddir, yoxsa bu iş digərləri üçün də mümkündür? Həmçinin izah etmir ki, göydə və yerdə – istisna olaraq – agahlıq azad oluduğu və bir-biri üçün açıq olduğu halda, yalnız göydəkilər və yuxarıdakılar aşağıdakılar üçün gətirir, ya «merac» formasında da mümkündür. Əlbəttə, aşağıdakıların yuxarıdakılara hədiyyə aparmalı bir şeyləri yoxdur.
    Ümumiyyətlə, aşağıdan yuxarı hədiyyə aparmaq mənasızdır. Əgər belə bir şans olsa və biri merac etsə və yenidən göydən yerə qayıtsa, o, da cənab Marks və Engels kimi, yerə endikdən sonra göydən yerə hədiyyə gətirəcəkdir.
    Category: İslam dünyagörüşü - Cəmiyyət və tarix | Views: 491 | Added by: Islam_Kitabxanasi | Rating: 0.0/0
    Total comments: 0
    Only registered users can add comments.
    [ Registration | Login ]

    Quranda axtar
    Quran,Hədis,İslam təlimləri, Fiqh
    Quran
    İstifadəçi girişi
    Login:
    Password:
    Kitabxana əxlaq
    Etiqat, Tarix, Fəlsəfə, Dini yaradıcılıq
    Dost saytlar
  • İslamQadını
  • Günahkar-Bəndə
  • Kitablar yüklə
  • Bölmələr
    Tarix [535]
    Etiqat [869]
    Fəlsəfə [4]
    Dini yaradıcılıq [40]
    Bölmələr
    Quran [585]
    Hədis [253]
    İslam təlimləri [24]
    Fiqh [219]
    Azan vaxtları [1]
    Dua [26]
    Din [13]
    Namaz [10]
    Kateqoriyalar
    Zərif nöqtələr [5]
    Böyük rəhbər ayətullah Xameneinin həyatından əhvalatlar [16]
    Həyat dərsi [5]
    İslam dünyagörüşü - Cəmiyyət və tarix [16]
    İnsan və mənəviyyat [10]
    İmam Hüseynin (ə) əxlaqi görüşləri [0]
    Xəbərdarlıq [3]
    “Miratur-rəşad” (hidayət güzgüsü) [15]
    İslamda ailə 2 [16]
    İslamda ailə 1 [16]
    Fəsad sərçeşməsi (Şeytan tələsi) [6]
    İslamda Əxlaq 2 [20]
    İslamda Əxlaq 1 [26]
    İmam Sadiqin (ə) bəyani ilə yaranışın sirləri [8]
    Siddiqeyi-Tahirə (ə) 2 [13]
    Siddiqeyi-Tahirə (ə) 1 [12]
    Ailə səadətinə necə nail olaq? [18]
    Kumeyl duasının şərhi 2 [13]
    Kumeyl duasının şərhi 1 [12]
    Minacatın əzəməti [13]
    Ey ata, ey ana, biz müttəhimik [5]
    Qadın - Fatimə Fatimədir [14]
    Nəsihətlər [26]
    İslam dünyagörüşü - Əbədi həyat [5]
    Din təlimləri 2-ci cild (Uşaqlar və yeniyetmələr üçün dərslik) [30]
    Din təlimləri 1-ci cild (Uşaqlar və yeniyetmələr üçün dərslik) [31]
    İslam dünyagörüşü - İnsan Quranda [5]
    İnsanı tanımaq [21]
    Axirət azuqəsi 2-ci cild (Peyğəmbərin (s) Əbuzərə nəsihətləri) [24]
    Axirət azuqəsi 1-ci cild (Peyğəmbərin (s) Əbuzərə nəsihətləri) [19]
    Ariflərdən [9]
    İslam dunyagörüşü İnsan və iman [6]
    Əxlaqi və psixoloji çatışmazlıqların araşdırılması [19]
    İslam və qərb mədəniyyəti [15]
    Əbədi öyüd (ikinci cild) [22]
    Əbədi öyüd (birinci cild) [23]
    İlahi nəsihətlər [15]
    Gəncliyin yeddi səması (zəruri dini biliklər) [9]
    İslamda nümunəvi qadınlar – Fatimə (ə) [149]
    Günahşünaslıq [19]
    Nəfsin saflaşdırılması [24]
    İslamda qəhrəman qadınlar [20]
    Kəramət sahibləri [13]
    Kamil insan [30]
    Şəhadət yatağında Mövlanın (ə) öyüdü [17]
    Rəbbin dərgahında [22]
    İmam Hüseynin (ə) əxlaqi görüşləri [11]
    İbrət güzgüsü [14]
    İmam Zamanla görüşənlər [15]
    Allaha doğru [33]
    Allahın elçisi [20]
    Sadiq yol axtaranlar üçün imam Sadiqin (ə) nəsihətləri [29]
    Məhəbbət iksiri [26]
    Hicab [14]
    Kaş valideynlərim biləydi! [14]
    Ayətullahül-üzma Behcətin həyatı [14]
    Nəfsi saflaşdırmadan qabaq özünütanıma [4]
    Övsafül-Əşraf [7]
    Gənc ailələr üçün göstərişlər [6]
    Əxlaq elmində 50 dərs [51]
    İslamda övlad [1]
    Islamda evlənmə və ailə hüququ-2 [11]
    Islamda evlənmə və ailə hüququ-1 [13]
    Rəsmlərimiz
    Copyright MyCorp © 2019