Islam kitabxanasi

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:24:04 GMT

İSLAMDA EVLƏNMƏ VƏ AİLƏ HÜQUQU-1

MÜƏLLİF: ƏLİƏKBƏR BABAZADƏ

MÜTƏRCİM: M. ƏLİZADƏ
ÖN SÖZ

Yalnız fərdlərin həqiqətə malik olmasına inanan, cəmiyyəti sadəcə zehn və xəyalın uydurması kimi təsəvvür edən fəlsəfi ideologiyanın əksinə olaraq İslamda və onun hüquqi sistemində ailə cəmiyyəti özünəməxsus həqiqətə və xüsusi hökmlərə malikdir. İslamın müxtəlif hüquq kitablarına nəzər saldıqda bu həqiqətin müxtəlif yönləri aşkar surətdə görünür. Cəmiyyət müxtəlif ailələrin birləşməsindən yaranır və bu iki təşkilatın hər birinin səadəti digərindən asılıdır.

Əgər ailənin təməli möhkəm olarsa, cəmiyyətdə də birlik möhkəm olacaqdır. Amma əgər ailənin təməli qeyri-sabit və süst olarsa, habelə, əgər ailə münasibətləri yalnız cinsi istək və qərizələrin təmin olunması ilə məhdudlaşarsa, ictimaiyyətin quruluşu qısa müddətdə sarsılaraq dağılar, insanların icma halındakı yaşayışı sadəcə bir-birinin yanında yaşayan vəhşi heyvan sürüləri kimi olacaqdır.

Bu gün qərb dünyasının ən böyük problemlərindən biri ailə sisteminin dağılmasını təhdid edən bəladır.

Övladların ailə mühitindən qaçması, övladların öz valideynlərinin taleyindən xəbərsiz qalması, qocalar evlərinin təsis edilməsi, ana gününün təyin edilməsi (bu məqsədlə ki, bəlkə həmin gündə övladlar analarını arayıb-axtaralar) və ... bütün bunlar qərb aləmində səslənən həyəcan siqnalıdır və bu təhlükə dalğasının şərq aləminə tərəf genişlənməsi də gözlənilir.

Qadınların ailə mühitindən kənarlaşdırılması, müəssisələrdə qadınlar üçün iş yerlərinin yaradılması, körpə və günahsız uşaqların uşaq bağçalarına və uşaq əmizdirmə məntəqələrinə təhvil verilməsi, ata-ananın övladlar ilə cüzi şəkildə ünsiyyətdə olması, gündəlik yeməklərin restoranlarda yeyilməsi və s. bütün bunlar qərb aləminin qarşılaşdığı bəlanın–ailə siteminin dağılmasının əlamətləridir. Sanki bu yolda qayıdış üçün maşınlı sənayedə ideoloqi dəyişiklik yaratmaq, onun barəsində normal bir fikir irəli sürməkdən başqa heç bir çıxış yolu yoxdur.

Övladların ailələrdən qaçması və nəhayət gündəlik qəzet və qurnallarda, dünyanın kütləvi informasiya vasitələri ilə onların barəsində gəlib çatan xəbərlər həddindən artıq dəhşətli və acınacaqlıdır. Təlim-tərbiyə işləri üzrə mütəxəssislərin bu xəbərlərdən dəhşətə gəlməsi yerlidir. Amma onlar bu kimi acınacaqlı halları görərkən heç vaxt heyrətlənməməlidirlər. Çünki qərbin bu kimi həyat tərzinə səbəb maddiyyatın, heyvani ləzzətlərin yeganə hədəf kimi seçilməsinin nəticələrindən başqa bir şey deyildir. Nə qədər ki, qərb dünyası əxlaqi materializmin caynağında inləyir, öz mükafatlarını bu ideologiyadan almalıdırlar. Amma əgər fitrətə qayıtsalar, öz insaniyyətlərini tapsalar, insani və əxlaqi dəyərlərə qiymət qoysalar, yalnız bu halda öz əvvəlki insani xüsusiyyətlərinə qayıda bilərlər.
İSLAMIN HƏRTƏRƏFLİLİYİ

İslam dininin möhkəm və haqq bir din olması dəlillərindən biri bu dinin hərtərəfli olmasıdır ki, bəşərin maddi və mənəvi həyatına aid olan bütün mövzularda nəzər vermiş, qiyamət gününə qədər proqram tökmüşdür. Əgər bu din sadəcə bəşər tərəfindən vücuda gətirilən bir din olsaydı, heç vaxt onun əhatə dairəsi bu qədər geniş olmazdı.

Biz əqidə, təfəkkür, əxlaq, ictimaiyyət, siyasət və s. kimi mövzuların üstündən keçərək əziz oxucuların diqqətini İslamda ailə hüquq sisteminə cəlb edirik. İslam, ailə hüquq münasibətlərinin tamamilə tapdalandığı bir dövrdə, belə bir əzəmətli, əsrarəngiz və geniş bir proqramı təqdim etmişdir. Əlinizdəki bu kitab da onun nümunələrindən biridir. Siz bu kitabda həmin mövzu ilə əlaqədar olaraq 700 hədis və ayə ilə rastlaşacaqsınız ki, 5 bölmədə və 58 fəsildə xülasə edilmişdir. Ayə və rəvayətlərin məzumununa diqqət yetirmək bizi İslam dininin uzaqgörənlik və zənginlikləri ilə tanış edir, habelə bu kimi məfhumların ümumiyyətlə açıqlanmadığı bir dövrdə İslamn hələ müasir dövrdə də tərbiyə işləri üzrə mütəxəssilərin diqqət mərkəzində olan məsələləri həmin dövrdə açıqlamasını görəcəyik.

Nümunə üçün "ailənin tənzim olunması və cəmiyyətin partlayışı” adlı məsələni qeyd edirik: Bu gün bu məsələ tərbiyə, iqtisad, cəmiyyətşünaslıq (sosiologiya) və s. kimi sahələrdə olan mütəxəssislərin diqqət mərkəzindədir. Bu məsələ cəmiyyətdə iki nəzəriyyə şəklində irəli sürülür. Amma əgər 1400 il bundan öncəyə nəzər salsaq, görəcəyik ki, İslam bu problemi qanuni və gözəl şəkildə həll etmiş və iki nəzəriyyədən hər biri üçün xüsusi bir zamana qail olmuşdur. Belə olmasaydı, əbədi və xatəmiyyət dini ola bilməzdi.

O din əbədi və həmişəlik ola bilər ki, bütün növ mədəniyyətlərlə, tərəqqilərlə uyğunlaşa bilsin. Bu da yalnız o halda mümkün ola bilər ki, zehn və əqlin tərəfdarı olsun, xammalı proqram tökənlərin ixtiyarında qoysun. İnsan nəslinin artırılması və ya fəlakətə uğraması kimi məsələlər onun aydın və konkret nümunələrdən biridir ki, İslam dini onun mahiyətini bəyan etmiş, onun libasını cəmiyyətdə müəyyən planları tökənlərin ixtiyarında qoymuşdur, Bpu barədə 177-180-cı hədislərə müraciət edə bilərsiniz.
ÖRNƏK AXTARIŞI

Nəhayət "örnək axtarışı” məsələsinə qayıdırıq ki, bu, bütün insanların, xüsusilə də cavanların fitrətində yatmışdır. Oğlan və ya qız olmasından asılı olmayaraq bütün cavanlar özləri üçün nümunə axtarırlar ki, öz həyatlarını ona uyğunlaşdırsınlar, onun izinə düşsünlər. Maddi həyat elə bir örnəklər göstərir ki, ona fəsada sürükləyən şər qüvvədən başqa bir şey ad qoymaq olmaz. Bu örnəklər insan yaranışının, fitrətinin ziddinə olduğuna görə səadət gətirən olmayıb, əksinə həyatı puçluğa, fənaya və uçuruma sürükləyir.

Bu kitabda gözəl həyat üçün elə nümunələr, örnəklər bəyan olunmuşdur ki, onlar bəşər üçün səadət gətirə, ailə həyatına hərarət, istilik və ləzzət bəxş edə bilər. O, qadının qulağına həmişə bu cümlələri təlqin edir ki:

"Qiyamət günü qadının, ərinin razılığını kəsb etməkdən başqa daha yaxşı şəfaətçisi ola bilməz.”

İslam Peyğəmbəri (səlləllahu əleyhi və alih) özü özünün təkrar tövsiyələrindən əlavə, həyatının son anlarında cəmiyyət kişilərinə xitabən buyurur:

"Amandır, Allahdan qafil olmayın, qadınları unutmayın, qadınlar barəsində yaxşılıq edin! Onların hüquqlarını təmin edin, zülm etməyin. Onlar sizin evlərinizdə yaşayırlar və sizin öhdənizdədir. İlahi əhd-peymanla onları özünüz üçün həyat yoldaşı seçmisiniz. İndi o əhdi-peymanı yadınızdan çıxartmayın.”

İndi bu qiymətli və yolgöstərən kitabı onun hörmətli müəllifi Əliəkbər Babayi cənablarına təbrik deyir, Allahdan onun cəmiyyətə zəruri olan bu kimi məsələləri davam etdirməsində nailiyyətlər diləyirik. Allahdan arzu edirik ki, bu gün cəmiyyətin zəruri məsələlərini ardıcıl təhqiq etməkdə onu müvəffəq etsin. O, həmin kitabı könüloxşayan tərzdə, əsrin ruhu ilə uyğun olaraq yazmış və elm axtaranların ixtiyarında qoymuşdur.

Qum, "İmam Sadiq” müəssisəsi, Cəfər Sübhani, 12 zil-həccə, 1409-cu il. (1989)
MÜQƏDDİMƏ

Ailə zahiri nəzərdən cəmiyyətin ən kiçik qurumudur, amma əhəmiyyət baxımından cəmiyyətin əsas sütunlarından birini təşkil edir. Həqiqətdə isə çox böyük və əzəmətlidir. Əgər ailə mühtindəki mədəniyyət, agahlıq və vəfadarlıq istənilən səviyyədə, səmərəli olsa, təbiidir ki, ölkə, şəhər və dünya miqyasında olan böyük cəmiyyətlərdə də kamal və nailiyyətlər istiqamətində müsbət addımlar atılacaq, irəliləyişlər olacaqdır. Çünki böyük bəşər cəmiyyəti elə həmin kiçik ailə cəmiyyətindən təşkil olunmuşdur və bu iki cəkiyyət bir-biri ilə qarşılıqlı və sıx əlaqədədir.

Müqəddəs İslam dini ailələrin islah olunmasına yüksək dərəcədə əhəmiyyət vermiş, bu işin icrasında ailənin hər bir üzvünün vəzifəsini təfsilatı ilə bəyan etmiş, həmin proqramlara əməl olunub diqqət yetiriləcəyi təqdirdə onların səadət və müvəffəqiyyətlərinə zəmanət vermişdir.

Bütün təşkilatlar və bəşər cəmiyyətləri xüsusi qanuna, inzibata ehtiyaclı olduğu və qeyd olunanlar mövcud olmadan müvəffəqiyyət əldə edilə bilmədiyi kimi, ictimaiyyətin bir zərif və həssas qurumu olan ailə də şübhəsiz ki, məxsus inzibata və qanunlara malikdir. Bu mühit o halda sağlam və müvəffəq olacaqdır ki, həmin qayda-qanunları özündə tətbiq etsin və onları dəqiq şəkildə icra etsin.

Müqəddəs ailə ocağında ata və ana ailə üzvləri arasında son dərəcədə ehtirama, hörmətə layiqdirlər, övladlar onlara tabe olmalıdırlar, heç vaxt şəri üzürlü səbəb olmadan onların əmrlərindən boyun qaçırmamalıdırlar. Çünki Quranda və rəvayətlərdə bu barədə təkidli göstərişlərdən əlavə, övladlara yol göstərilməsi və onlara qayğıkeşlik nəzərindən də bu məsələ böyük əhəmiyyət kəsb edir. Nəzərə alaq ki, valideynlər bir ömür övladların sonsuz məşəqqətlərinə, çətinliklərinə sinə gərib bütün varlıqları ilə, eşq-əlaqə ilə həmişə onların xoşbəxt olub kamala çatmaları arzusunda olmuşlar. Buna görə də onlara təşəkkür və qədirdanlıq cəhətindən də hörmətə layiq görülmələri zəruridir. Bunun müqabilində ata və ana da öz övladları qarşısında böyük məsuliyyət daşıyırlar və bu böyük ilahi vəzifəyə diqqət yetirib əməl etmələri vacibdir. Əks halda, ilahi ədalət məhkəməsində sorğu-suala tutulacaqlar.

Valideynlərin hüquqlarını Qurani kərimdə tovhidə dəlalət edən ayələrdən sonra gəlməsinin səbəbi budur ki, gərək valideynlər ilahi əmanət olan övladın tərbiyəsi qarşısında məsuliyyət hiss edərək öz vəzifələrini lazımınca, yaxşı şəkildə yerinə yetirsinlər. Fərdlər özləri üçün həyat yoldaşı seçməkdə, nütfənin bağlanması zamanı, övladların maddi və mənəvi tərbiyələri, müxtəlif və həssas anlarda və yönlərdə övladların hüquqlarını nəzərə almalı, cəmiyyətə sağlam, işgüzar və ürəyiyanan fərdlərin təhvil verilməsində öz vəzifələrini gözəl şəkildə yerinə yetirməlidirlər.

Həmçinin ailə mühitində ər və arvad bir-birinə nisbətən qarşılıqlı hüquq və vəzifələrini yerinə yetirməli, məsuliyyətli olmalı, tam səfa və səmimiyyətlə yaşamalıdırlar. İslamın bu barədəki xüsusi göstərişlərini icra etməklə ailədə məhəbbət tellərini möhkəmlətməli, hər növ inhiraf və azğınçılıqlardan çəkinməli, şirin səmərələri vücuda gətirməlidirlər. Çünki ailənin mühüm səmərəsi olan övlad öz valideynlərinin əxlaq və tərbiyələrini özləri üçün örnək və nümunə götürürlər. Buna görə də ər və arvadın ailənin ən mühüm məsələlərinin birindən qafil olmaları peşmançılığa, ziyana səbəb olacaqdır və ailənin, ailə üzvlərinin təkamül yolundakı inkişaflarına maneə törədir.

Bu kitabda hər bir ailənin İslamın zəngin mənbələrindən istifadə edərək müvəffəqiyyətə nail olmalarının rəmzi göstərilmiş, ailə üzvlərinin hər birinin–istər ata-ana, istərsə də övladların hər birinin hüquq və vəzifələri xatırladılmış, ər və arvadın bir-biri ilə qarşılıqlı münasibət keyfəyyəti, qarşılıqlı hüquqları bəyan edilmişdir. Bu kitab 5 hissədə və 58 fəsildən ibarətdir. Burada təqribən 700 ayə və hədisdən İslamın möhkəm və mötəbər mənbələrindən istifadə edilmiş və onların ərəbcə mətnləri dərc edilmişdir. Demək olar ki, bu ayə və hədislərin bərəkətinə bu kitab "ailənin əsas qanunu” sayıla bilər. Belə ki, ailənin bütün hörmətli üzvləri ona müraciət edib ondakı Qurani kərim ayəsi və hədisləri nümunə götürməklə ailə və ailə mühitinə aid olan bütün ixtilaflı məsələləri aradan qaldıraraq səfa-səmimiyyətdə yaşaya bilərlər.

Ailə hüququ və ailə əxlaqı barəsində böyük təhqiqatçı alimlərin yazdıqları kitabların mövcud olmasına və o kitablarda insan cəmiyyətlərində istifadə edilməsinə baxmayaraq, bu kitabın özünə məxsus xüsusiyyətlərindən biri də budur ki, ailə üzvlərinin bütün hüquqlarını özündə əks etdirərək, cavan nəslin müqəddəratını həll edən evlənmək məsələsində ayə və hədisə istinad etmiş, onu əsla unutmamışdır. Biz səy etmişik ki bu bəhslərdə şəxsi nəzərlərimizi qəbul etdirmək deyil, Qurani kərim ayələrindən məsum İmamların dəyərli kəlamlarından və böyük İslam alimlərinin qiymətli sözlərindən ilham alaq və öz söhbətlərimizdə ixtisara riayət edək ki, əziz oxucular bu kitabı oxumaqla ailə hüquqlarını və evlənmə məsələsini əsil islami mənbələrdən əldə edə bilsinlər.

Sosiologiya (cəmiyyətşünaslıq) nöqteyi-nəzərindən elmi tənqidlər cəmiyyətin inkişafında ən mühüm amillərdən sayılır. Buna görə də ümidvarıq ki, əziz təhqiqatçılar və oxucular bu kitabın hamısını oxuduqdan sonra (çünki kitabın bütün mətləbləri bir-biri ilə əlaqədardır) səhvlərlə qarşılaşdıqda qənaətbəxş dəlil-sübut üzündən bizə xatırlatsınlar ki, imkan daxilində sonrakı çaplarda bu səhvlər aradan qaldırılsın.

Allah taala bu islami kitabın təlif edilməsində mənə yardım etdiyinə görə Onun əzəmətli dərgahına həmd edir, ustadımız Həzrət Ayətullah Cəfər Sübhaninin məni həvəsləndirib yol göstərməsində, habelə bu kitabın çap işlərini səhmana salmasında çəkdiyi zəhmətlər müqabilində təşəkkür edir, Allahdan sair kitablarımın da çap olunmasında müvəffəqiyyət diləyirəm.
Qum Elmiyyə Hövzəsi, bəhmən, 1365 (fevral, 1986), Əliəkbər Babazadə

BİRİNCİ HİSSƏ
BİRİNCİ FƏSİL
VALİDEYN HÜQUQLARI

Qurani kərim buyurur:

pərəstiş etməyin, ata və ananıza yaxşılıq edin. Hər vaxt sənin valideynlərindən biri və ya hər ikisi sənin yanında qocalıq yaşlarına çatsalar, (onlara ən kiçik təhqiri belə rəva görmə və) onlara "uf” demə, onlara gözəl və ədəbli sözlər de, təvazö, nəvaziş qanadlarını onların üstünə sal və de: Pərvərdigara, necə ki onlar məni körpə yaşlarında tərbiyə etmişlər, onlara Öz lütfünü şamil et.”[1]

Bir şəxsin başqasının ona etdiyi xidmətlər müqabilində lazımi və münasib rəftar etməsinin zəruriliyi məsələsində şəkk yeri yoxdur. Bu iş də hər bir sağlam ruhiyyəli insanın atifəsindən nəşət tapır. Bu məsələ o qədər aşkar və ümumidir ki, təkcə insanlarda deyil, həm də sair varlıqlarda–heyvanlar və bitkilərdə də ehsan sahiblərinin etdiyi yaxşılıqlar müqabilində təşəkkür etmək qərizəsi görünməkdədir. Məsələn, heyvanlar insanlar üçün yun və süd verməklə, nəsil artırmaqla, minik kimi, əkin işlərində istifadə olunmaqla və s. kimi işlərdə insana yardım etməklə öz sahiblərinin qarşısında təşəkkür izhar edirlər. Həmçinin bitkilər də bağbanın çəkdiyi zəhmətlər müqabilində müxtəlif, gözəl və rəngarəng mənzərələri, könüloxşayan kölgələri, havanı saflaşdırmaları, cürbəcür çeşidli meyvələr vermələri və s. ilə öz xidmətçiləri qarşısında bir növ təşəkkür edirlər.

Deməli, əgər bu varlıqlar ixtiyarsız və təbii olaraq cəmiyyətin ixtiyarında olub öz xidmətçilərinə qarşı təşəkkür edirlərsə, onda varlıq aləminin ən şərəflisi olan insan ona qarşı edilən müxtəlif lütflər, məhəbbətlər və bəxşişlər müqabilində bu məsələyə etinasız qalacaqmı? Camaatın etdiyi müxtəlif xidmətlər və nəvazişlər müqabilində etinasız olmaq əqlin, insaniyyət yolunun əksinə deyilmi? Həmçinin, bir şəxsə edilən lütf və ehtiramları görməməzliyə vurmaq aqil insanların adətinin əksinə deyildirmi? Deməli əgər xidmətlər və məhəbbətlər qarşısında edilən təşəkkür bir insani vəzifədirsə, onda ata-ananın çəkdiyi zəhmətlər, fədakarlıqlar müqabilində səy etmək, haqqını tapdalamamaq, valideynlərin üzücü zəhmətlərinə əməli təşəkkür etmək lazımdır. Çünki ata və ana insan üçün hamıdan artıq xidmət etmişlər, yalnız onlar öz övladlarının səadət və rifahını özlərinin şəxsi səadət və rifahlarından ön plana çəkmiş, öz mənfəətlərini övladlarının tərbiyəsi və kamala çatması yolunda sərf etmişlər.

Müqəddəs İslam dini bu insani vəzifənin əhəmiyyətini təkidləndirərək valideynə ehtiram barəsində lazımi göstərişləri verir və ata-anaya ikram edib nəvaziş göstərməyi təkidli bir vacib əməl kimi vəsf edilir və bu məsələyə o qədər əzəmətlə yanaşır ki, onu tovhid və allahpərəstlik məsələsi ilə yanaşı qeyd edir. Bu tövsiyə Qurani məciddə 5 yerdə qeyd edilmişdir: "Bəqərə” surəsi, ayə 83, "Nisa” surəsi, ayə 36, "Ənam” surəsi, ayə 151, "İsra” surəsi, ayə 23, "Loğman” surəsi, ayə 14.

Böyük şiə alimlərindən olan və dəyərli "Əl-mizan” təfsirinin müəllifi mərhum Əllamə Məhəmmədhüseyn Təbatəbai buyurur: "Valideynin əmr və göstərişlərinə tabe olmaq və onlara yaxşılıq, ehsan etmək tovhiddən sonra vacib əməllərin ən mühümlərindən sayılmış, onların hüquqlarında nöqsanlı hallara yol verilməsi Allaha şərik qoşmaq günahından sonra ən böyük günah sayılır.”[2]

Həmçinin dahi şiə alimi, "Məcməül-bəyan” təfsirinin müəllifi Mərhum Təbərsi buyurur: "Ata və ana qocalığın təsiri nəticəsində elə bir yerə çata bilərlər ki, uşaq kimi qorunub saxlanmağa, sərpərəstliyə daha çox ehtiyac duya bilərlər və özləri müstəqil şəkildə hərəkət edə, yaxud özlərini paklaya bilməzlər. Bu ayədə valideynə məhəbbət göstərib sözlərinə itaət etməyin qocalıq vaxtında tövsiyə olunmasının səbəbi budur ki, bu yaş dövründə qeyd olunanlara daha çox ehtiyac duyulur, əgər belə olmasaydı, ata-anaya təzim və ehtiram etmək onsuz da bütün yaş dövrlərində vacib və lazımdır.”[3]

Bu bəyanla aydın olur ki, ata-anaya ehtiram qoyub nəvaziş göstərmək bütün zamanlarda insani və dini bir vəzifə olmaqla vacibatın ən mühüm qismlərindən sayılır. Amma onların yaşları ötdüyü bir zamanda bu vəzifə daha həssas və ciddiləşir. Bu münasibətlə əlaqədar qeyd olunan ayədə bu barədə söhbət olunur. Çünki onlar bütün dövrlərdə bizim ata-anamızdır və bizim vəzifəmiz budur ki, həmişə onlara təşəkkür edək, valideynlik duyğularını, atifələrini cəmiyyətdə canlı saxlayaq. İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan nəql olunan bir hədisdə buyurulur ki, bir nəfər övlad sahibi olmaq barəsində çox etinasız idi və övladı olmasına ikrah hissi ilə yanaşırdı. Bir il həcc mövsümündə "Ərəfə” vüqufunda gördü ki, bir cavan ah-nalə ilə ağlayıb öz valideyni barəsində dua edir. Bu əməl ona o qədər təsir göstərdi ki, birdən-birə övlad arzusuna düşdü.[4]

Bəli, övladların müsbət və qurucu hərəkətləri axirət savabından, valideynə qarşı təşəkkür və qədirdanlıqdan əlavə, bu dünyada da ata-analıq duyğularını, vəzifələrini yerinə yetirmək hisslərini başqalarında da dirçəldir. Deməli cavan nəsil və cəmiyyətin bütün əziz övladları öz ata-analarına təzim və ehtiram etməyə səy göstərməlidirlər. Biz indi möhtərəm oxucuların diqqətini bu barədə olan hədislərə cəlb edirik.
HƏCC VƏ CİHADDAN DAHA ÜSTÜN OLAN ƏMƏL

Həzrət Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Ata-anasının üzünə məxsus məhəbbətlə baxan saleh övladın hər bir baxışına Allah taala bir qəbul olunmuş həcc mərhəmət edər.” Peyğəmbərin səhabələri bu böyük müqdəni eşidəndə Həzrətdən soruşdular: Ya Rəsuləllah, əgər bir şəxs bir gün ərzində valideynin üzünə bu cür baxsa, yenə də bu qədər savab və mükafat yazılır? Həzrət buyurdu ki, bəli, Allah taalanın şəni bundan çox-çox yüksəkdir, (heç vaxt bu savabı azaltmaz.)”[5]

Mənsur ibni Hazim İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan mühüm bir sual soruşdu:

"Ey böyük rəhbər, ən yaxşı əməl nədir?” Həzrət cavabında buyurdu: "Üç şeydir: 1) namazı fəzilətli vaxtında qılmaq; 2) ata-anaya yaxşılıq edib onlarla xoş rəftar olmaq; 3) Allahın razılığı üçün Onun yolunda düşmənlərlə cihad etmək.”[6]

Altıncı İmamımızdan nəql olunan bu hədisdə buyurulur ki, bir kişi Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih)-in yanına gəlib dedi: Ey Allahın Peyğəmbəri, sidq-qəlbdən cihad üçün hazıram. Həzrət buyurdu: Allah taala yolunda din düşmənləri ilə cihad et, əgər şəhadət şərbətini içsən, Allahın hüzurunda diri olacaq və Onun ruzilərindən bəhrələnəcəksən. Sənin əcr və savabın Allahın öhdəsinədir. Əgər sağ-salamat qayıtsan, sənin bütün günahların sanki yeni doğulmuş uşaq kimi bağışlanacaq.

Sonra cavan dedi: Ya Rəsuləllah, amma mənim qoca ata-anam vardır ki, mənimlə çox ünsiyyət bağlamışlar, mənim onların yanlarında olmamağımdan çox narahat olurlar. Bu halda mənim vəzifəm nədir? Həzrət buyurdu: Ata-ananın yanında, onlarla birlikdə qal. And olsun canım əlində olan Allaha, bir gecə-gündüz ata-anaya xidmət etmək Allah yolunda din düşmənləri ilə bir il cihad etməkdən daha fəzilətlidir.[7]

Bu hədislər valideynə ehtiram qoymağın, onlara təzim göstərməyin əzəmətini göstərir və bizə başa salır ki, onlara yaxşılıq etmək İslam dinində ən gözəl və ən üstün əməllərdəndir və onun mükafatı Allah taala evinin ziyarəti, Quran və din yolunda edilən cihaddan daha üstündür. Elə bir cihad ki, Müqəddəs İslam dininin genişlənməsi və təbliğ olunması səbəbidir, onun vasitəsi ilə din düşmənləri məğlubiyyətə uğradılır, müsəlman ölkələrində əmin-amanlıq bərqərar edir, onun sayəsində Allahın razılığı əldə olunur, behiştin qapıları İslam mücahidlərinin üzünə açılır, amma yenə də bu işlər valideynlərə xidmət etməyin savabına çatmır. Hətta əgər ata-ana müsəlman olmasalar da belə.

İmam Musa ibni Cəfər (əleyhissalam) buyurur: "Bir nəfər Peyğəmbərin hüzuruna gəlib Həzrətdən övladların valideyn qarşısındakı hüquq və borcları haqqında soruşdu. Həzrət buyurdu:

"Övladın ata-ana qarşısındakı hüquq və borclarından biri də budur ki, övlad onu öz adı ilə çağırmasın, onlardan qabaq yol getməsin, onlardan qabaq oturmasın, elə işlər görməsin ki, camaat onların barəsində nalayiq sözlər danışıb onlara qarşı bədnam olsunlar.”[8]

Bu Peyğəmbər hədisində valideynin övlad üzərində olan hüquqlarından bəzilərinə işarə edilmiş, onlarla rəftar tərzini xatırlatmış və buyurmuşdur ki, övladlar gərək öz ata-analarına əzəmət gözü ilə baxsınlar, həyatın bütün mərhələlərində onların şəxsiyyətlərini alçaldıb təhqir edən işlər görməsinlər, oturmaq, durmaq, yol getməkdə, çağırmaqda və nəhayət həyatın bütün işlərində valideynə ehtiram məsələsinə riayət etsinlər. Həmçinin sair camaatla da elə insani məhəbbətlə davranmalı, elə qəlbi səfa-səmimiyyətlə rəftar etməlidir ki, hamı onun ata-anasının təlim-tərbiyə üsulunu tərifləsin, onların barəsində bədgümanlıq etməsinlər, pis mühakimə yürüdüb nalayiq sözlər danışmasınlar.

Həzrət İmam Sadiq (əleyhissalam) həssas bir rəvayətdə cəddindən belə rəvayət edir:

"Bir kəs Allahın Rəsulundan, ona mövizə etməsini istədi. Həzrət buyurdu: Əsla Allaha şərik qoşma; hətta əgər səni odda yandıraraq işgəncə versələr, sənin imanında azacıq da olsa, şəkk olmamalıdır. Həmçinin ata-anan barəsində isə... bacardığın qədər onlara itaət et, onların barəsində yaxşılıq etməkdə səhlənkarlıq etmə; istər diri olsunlar, istərsə də vəfat etmiş olsunlar. Əgər məxsus hallarda əhli-əyal və mal-dövlətindən əl çəkməyini istəsələr, o əmri icra et ki, bu iş iman əlamətidir.”[9]

Mərhum Əllamə Məclisi bu hədisi nəql etdikdən sonra onu müfəssəl şəkildə təhlil etmiş, buyurmuşdur ki, əgər ata-ana müəyyən vaxtlarda ağlabatan dəlillər üzündən övladına öz aravadını boşamasını və mal-dövlətini bağışlamasını istəsələr, gərək itaət etsin.
AĞIR BİR VƏZİFƏ

Bu hədisin valideynlərə itaət və onların barəsində yaxşılıq etməyin əhəmiyyətinin yüksək dərəcədə olmasını çatdırmasına baxmayaraq, onun barəsində tam bəhs və təhqiqat aparmadan mühakimə yürütmək olmaz. Necə ki, Əllamə Məclisinin özü də buyurur ki, bu hədisin zahirinin vacibə dəlalət etməsinə baxmayaraq, (xüsusilə o yerdə ki, onlara itaət edilməsməsi onların qəm-qüsəyyə batmalarına, narahat olmalarına səbəb olacaq,) bu qəbildən olan əmrlərə əməl etmək üzücü və ürəksıxıcı vəzifələrdəndir, çətinliyə səbəb olur.

Biz üçüncü fəsildə valideynin ixtiyarlarının həddi-hüdudu barəsində söhbət edəcəyik. "ərək əziz oxucular həmin fəsli diqqətlə oxusunlar. Amma burada da müxtəsər şəkildə qeyd edirik ki, ata-ananın hüquqlarının həddi-hüdudu başqalarının mal-dövlətinin, hüquqlarının aradan getməsinə, tapdalanmasına gətirib çıxarmamalı, onların verdiyi əmr və göstərişlər əql və şəriət meyarlarına uyğun olmalı, kin yaradan və nadürüst ehsaslardan, cahiliyyət kinəçiliyindən uzaq olmalıdır, onlar qeyri-məqul fərmanlar verməklə övladlarının mənafeylərini xətərə salmamalıdırlar. Bildiyimiz kimi, 14 məsum (əleyhimussalam)-dan nəql olunmuş çoxlu hədisdə harama, başqalarının hüquqlarının tapdalanmasına gətirib çıxaran hallarda ata-ananın əmrlərinə itaət etmək qadağan edilmişdir. Qeyd olunan hədis əgər xüsusi bir cəhətə malik olmasa, xaricdə özünə çoxlu konkret nümunə tapmır və yalnız o yerlərə şamil olur ki, fəqət övladların məsləhətləri əsas tutulsun və valideynin hüquqları ilə təzad təşkil etsin. Digər tərəfdən, valideynin və övladların hüquqları qarşılıqlıdır. Əgər valideynin göstərişləri övladları bəzi xoşagəlməz şeylərə düçar edərsə, bu cür fərman və əmrlərin qarşısını alaraq öz övladlarının aq-valideyn olmalarına səbəb olmamalı, onları mal-dövlət və sərvətdən məhrum etməməli, onların ailələrinin dağılmasına səbəb olmamalıdır. Həmişə əql və camaatın ümumi rəyi əsasında, Müqəddəs İslam şəriətinə uyğun əməl etməli, öz övladlarının ailələrində kin-küdurət yaratmamalıdırlar. (Övladların hüquqları barəsində 8-ci fəsildə bəhs ediləcəkdir.)

İmam Səccad (əleyhissalam) bir hədisdə valideynin hüquqlarının bir qisminə, onların övladlarının şəxsiyyətinin formalaşmasında ifa etdiyi rola işarə edərək buyurur:

İmam (əleyhissalam) bu hədisdə övladların valideynə qarşı qürur və təkəbbürlərini sındırır, onları ayıldır, onların diqqətini bu böyük ilahi nemətə yönəldir, valideynin vücud izlərini cavanlar və övladlar üçün canlandırır.

Qüdrətli cavanlar təbii olaraq heç də yerdən göyərməmiş, əksinə, analar öz canlarının şirəsi ilə müxtəlif dövrlərdə: istər hamiləlik, istər südvermə və istərsə də yeniyetməlik çağlarında bütün vücudlarını övladın böyüyüb boya-başa çatmasına fəda etmişlər. Ürəyi yanar atalar da gündəlik problemlərlə çarpışaraq həyatın məsuliyyətli və ağır yükünü çiyninə almışlar ki, övladlarının səadətli gələcəyini təmin etsinlər, onların həyatında olan çətinlikləri aradan qaldırsınlar. İndi diqqətinizi Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)dən özü-dən nəql olunan bir hekayəyə cəlb edirik:

Bir nəfər öz anasını çiyninə alaraq onu təvaf etdirirdi. Peyğəmbəri görən kimi ona ərz etdi: "Ya Rəsuləllah, bu işlə anamın qarşısında olan borcumu yerinə yetirmiş olurammı?” Həzrət buyurdu: "Yox! Bu iş onun nalələrindən hətta birinin belə yerini verməz.”[11]

Bəli, əgər insan düzgün fikirləşsə, qalın qəflət və qürur pərdələrini kənara atsa, özünün zəif və bacarıqsız olduğu uşaqlıq çağlarını yadına salsa, həmin günlərdə ata-anasının canfəşanlığını, üzücü zəhmətləri, əzab-əziyyətlərini yadına salsa, əbəs yerə öz valideynlərinin haqqını tapdalamaz, onların qəlblərini sındırmaz, ata-anasının ona qarşı etdiyi lütflər qarşısında mehr-məhəbbətlə, sevinc və təvazö ilə qədirdanlıq edər, bütün hallarda onların əmr və göstərişlərinə itaət edər. Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur: "Valideynin övlad üzərində olan haqqı budur ki, övlad Allahın məsiyətinə gətirib çıxaran işlərdən başqa, bütün hallarda valideynə itaət etsin.”[12]

Həzrət bu qısa və mənalı kəlamda bütün övladları ataların qarşısında, onların əmrlərinə itaət etməyin həddi-hüdudunu müəyyən edərək buyurur ki, Allaha qarşı itaətsizliyə və günaha gətirib çıxaran hallar istisna olmaqla yerdə qalan bütün hallarda ataya itaət etmək vacibdir.

Peyğəmbəri Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Allahın razılığı valideynin razılığı ilə, qəzəbi valideynin qəzəbi ilədir.”[13]

Yəni valideynin övladdan razı olması Allahın razılığına səbəb olur. Həmçinin, Allahın bir kəsə qəzəb etməsi həmin şəxsin ata-anasının ona qarşı qəzəbli olmasına bağlıdır. Əgər bir kəs öz valideynin razılığını əldə edə bilsə, şəkksiz, Allah da ondan razı olacaqdır. Əgər ata-ana övladdan narazı olsalar, Aləmlərin Rəbbi də o öivladdan narazı olacaqdır. Heç vaxt bir kəsə, ata-ananın razılığı olmadan Allahın razılığını əldə etmək müyəssər ola bilməz. Deməli, yaxşı olar ki, "İsra” surəsinin 24-cü ayəsinin hökmünə müvafiq olaraq öz balalarını qol-qanadının altına yığıb xas bir mehribançılıqla, nəvazişlə, ülfətlə onlara dən və su verən, onları hər bir təhlükədən qoruyan mehriban toyuq kimi ata-ananın qarşısında mülayim və təvazökar olaq, onların qiymətli və təqdirəlayiq xidmətlərinə təşəkkür edək, ki, bununla da vəfadarlıq, övlad istəmək ruhunu cəmiyyətdə canlı saxlayaq, dirçəldək İslamın valideynə hörmət göstərmək barəsindəki qurucu üslublarını, ayinlərini möhkəmlədək, Allah taala lanın bütün müsəlmanlara vacib etdiyi islami qayda-qanunlara tabe olmaq ruhiyyəsini əməli olaraq həyata keçirək.

Bunlardan da əlavə, hər bir müsəlmanın son arzusu Allahın razılığını qazanmaqdır. Bu da ata-ananın razılığını əldə etməyə bağlıdır. Deməli onların razılığını əldə etməkdə azacıq da olsa, qəflətə yol verməməliyik. Bu halda özümüzü haq tanıyan bir insan kimi qurmuş, haqq tanımaq yönünü özümüzdə saxlamış oluruq və bunun da sayəsində cəmiyyətə, insanlara və bizə xidmət edən sair şəxslərə xidmət edək, müttəhid, mehriban və həmahəng bir cəmiyyət quraq.

Xudavəndi-Mütəal dünyada olan bütün övladlara tovfiq versin ki, öz ata-analarının nəvazişləri, lütfləri və mehribançılıqları qarşısında nankorluq etməsinlər, onların tel kimi nazik olan könüllərini, incə duyğularını yaralamasınlar, vadideynin ən böyük arzularından biri olan övladın qüdrətli olduğu bir vaxtda ata-anasını yaddan çıxartmasınlar, ananın onların yolunda çəkdiyi ah-nalələri (istər doğum, istərsə də hamiləlik vaxtlarında) həmçinin atanın övladın ehtiyaclarını təmin etməsi yolunnda çəkdiyi zəhmətləri, qəm-qüssəni təcəssüm etdirsinlər.

[1]"İsra” surəsi, ayə:23-24

[2]"əl-mizan” təfsiri, 13-cü cild, səh.83

[3]"Məcməül-bəyan” təfsiri, 6-cı cild, səh.409

[4]"Fürui-kafi”, səh3-5

[5]"Biharul-ənvar”, 72-ci cild, səh.80

[6]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.205

[7]"Üsuli-kafi”, 2-ci cild, səh.16

[8]"Rovzətül-müttəqin”, 9-cu cild, səh.419

[9]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.34

[10]"Töhəfül-üqul”, səh.189

[11]"Təfsiri-nümunə, 12-ci cild, səh.80

[12]"Nəhcül-bəlağə”, səh.391

[13]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.8

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:21:26 GMT

İKİNCİ FƏSİL
NASALEH ATA-ANA İLƏ NƏ ETMƏLİ?

Adətən, layiqli və saleh övladlar elə layiqli və saleh ata-anaların şirin səmərəsindən bir nişanədir. Şəkk yoxdur ki, irsiyyət amili və ailə mühitinin təsiri cəmiyyətdə olan övladların şəxsiyyətinin, əxlaqının formalaşmasında ən mühüm amil hesab olunur. Buna əsasən, əgər övladlar və ailənin sair üzvləri pak, dindar, fədakar olub vəzifələrini tanısalar və islami mədəniyyətdən lazımi qədər bəhrələnsələr, sözsüz onların adət-ənənələrinin, ədəb və şəxsiyyətlərinin formalaşmasında son dərəcə mühüm rol oynayan ata-analar özü də saleh fərdlərdən olub qeyd olunan səciyyəvi xüsusiyyətlərə malik olacaqlar.

Belə olan halda səliqələrin müxtəlifliyi, mədəniyyətlərin arasındakı təfavütlər məzhəb və ya əqidə fərqləri ya ümumiyyətlə olmayacaqdır, ya da son dərəcə əhəmiyyətsiz, az olacaqdır. Lakin cəmiyyətin min illərlə əldə etdiyi təcrübələr və bu işin həqiqəti göstərir ki, bu qanun hər bir yerdə yeknəsəq deyildir. Məlum və ya qeyri-məlum amillər bəzən cəmiyyətdə və ailədə fikri, mədəni, əqidə və dini ixtilafların yaranmasına səbəb olur. İndi ailələr, övldalar və valideynlər arasında bu kimi ixtilaflar qarşıya çıxanda nə etməliyik? Bu halda övladların haqqı varmı ki, öz ata-anaları ilə bəhs edib dalaşsınlar, onların haqqları varmı ki, özlərinin xam nəzəriyyə və fikirlərini öz valideynlərinə qəbul etdirib beləliklə də qızmar və səfalı ailə mühitini yanar cəhənnəmə döndərsinlər? Yoxsa məntiqsiz olaraq ata-ananın yersiz istəklərini qəbul edib kor-koranə onlara tabe olmaq lazımdır? Sağlam əql bu sualın cavabında deyir ki, əqlən ailənin qızğın ailə ocağında hər növ dava-dalaş, çarpışma, ixtilaf və hərc-mərc, haqsızlıq məhkum olunmuşdur və bu kimi amillər ailənin nurlu çıraqlarını söndürür. Digər tərəfdən də övladların valideynin işlərinə dəxalət etməsi camaat arasında mövcud olan qanunların, adətlərin əleyhinə getməsi ata-ananın yüksək şəxsiyyətinin təhqir edilməsidir və atanın ailədə öhdəsinə aldığı məsuliyyətlərlə, ananın idarəçiliyi ilə uyğun gəlmir. Deməli valideynlərlə övladlar arasında ixtilaflar büruz etdikdə, çarə və çıxış yolu ailə qanunlarına müraciət etməkdir. Çünki bu qanunlardan xəbərdar olmadan mühakimə yürütmək fəsada, pozğunluğa gətirib çıxarar və öz ardınca da gözlənilməz və xoşagəlməz hadisələri gətirər.

Şübhəsiz İslam bütün fərdi və ictimai məsələlərdə, bütün müşküllərdə və problemlərdə çıxış yolu qoymuşdur. Buna əsasən bizim vəzifəmiz budur ki, bu hallarda da Qurana və Peyğəmbər sünnətinə müraciət edək, şəxsi səliqə və nəzəriyyələri qəbul etdirməkdən çəkinək. Qurani kərim buyurur:

"Ey iman gətirənlər, Allahdan və Onun Rəusulundan qabağa keçməyin. Allah taala qarşısında təqvalı olun. Həqiqətən Allah taala eşidən və biləndir.”[14]

Bu ayə İslam dininə imanlı olan şəxsləri İlahinin və Onun Rəsulunun göstərişlərinə tabe olmağa çağırmış, hər növ şəxsi mühakimə yürütməkdən, şəxsi səliqə və nəzərləri kiməsə qəbul etdirməkdən, Qurani kərim və sünnətin həyatverici qanun və göstərişləri ilə müxalifət etməkdən çəkindirir. Deməli, burada bizim vəzifəmiz budur ki, 14 məsum (əleyhimussalam)-ın vəhy mənbəyindən qaynaqlanan hədis və rəvayətlərini özümüzə nümunə götürərək müşküllərimizi məhz həmin yolla həll edək. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Bir kəs, hətta ata-anası ona zülm etmiş olsalar belə onlara qəzəb nəzərləri ilə baxsa, Allah-taala onun heç bir namazını qəbul etməz”[15]

Bu hədis övladın bütün bəhanə yollarını bağlayıb buyurur ki, heç bir halda ata-anaya zülm etmək olmaz, hətta onlara qəzəbli, mürüvvətə zidd olan baxışlarla baxmaq da məhkum edilmişdir. Ola bilsin ki, ata-ana elmsizlik ucbatından və ya qəzəb alovunun şölələnməsi nəticəsində öz övladına qarşı cəfa edərək düzgün olmayan zülm yolunu seçərək beləliklə də onların incə qəlblərini incitmiş olsunlar. Lakin belə hallarda övladlar təmkinli olsun, ədəb və insaniyyət yolunu əldən verməsinlər ki, həm nəfs ilə cihad edərək savab qazansınlar, həm də ona qarşı zülm etmiş ata-ananın səhvlərini onlara başa salsınlar, onları düz yola qaytarsınlar. İmam Sadiq (əleyhissalam) övladlarına əzab-əziyyət verən, onlara qarşı kobud rəftar edən nasaleh ata-ana ilə rəftar tərzi barədə buyurur:

"Qurandakı "fəla təqul ləhuma uffin” yəni əgər sənə zəcr versələr də uf demə; və "onlardan küsmə”, yəni əgər səni vursalar da onlardan küsmə, "Onlara kərim söz de”. Kərim söz bundan ibatrətdir ki, onlara "Allah taala sizi bağışlasın” deyəsən. Sənin dediyin kərim söz budur.”[16]

"Biharül-ənvar”ın müəllifi mərhum Əllamə Məclisinin atası Məhəmməd Təqi Məclisi buyurur: "Əgər valideynlər müəyyən narahatlıq səbəbi ilə övladı tənbih etmək istəsələr, yaxşı olar ki, yaralanma xətəri gözlənilən hallar müstəsna olan başqa hallarda, övlad onlara təslim olsun.”

Bu hədislərdən övladların vəzifələri aydınlaşır. Belə ki, onlar valideynlərinin kobud rəftarları, bəd əxlaqları qarşısında qeyri-münasib əks reaksiya göstərərək bu yolla da ata-analarını daha da narahat və qəmgin edə bilməzlər. Əgər valideynin övladı vurması, danlaması və cəzalandırması qarşısında "of” deməsi caiz deyildirsə, onda sair yaramaz əməl və hərəkətlər ağlasığmaz və qeyri-qanuni əməllər də şübhəsiz yolverilməz və qadağandır. Əlbəttə, övladlar valideynin qəzəbi soyuduqdan sonra onlara danlaq və təhqir olmamaq şərtilə müəyyən qədər nəsihət edib yol göstərərək onların xoşakəlməz hərəkətlərini xatırlada bilərlər. Ümumiyyətlə valideynə itaət etmək o yerlərdə vacib və zəruridir ki, İslam qanunlarının əksinə göstəriş verməsinlər; əks halda onların əmrlərindən imtina etmək lazımdır.

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Allah taala qarşısında itaətsizliyə və üsyankarlığa (günaha) səbəb olan halda heç bir kəsin əmrinə itaət etmək caiz deyildir.”[17]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) o Həzrətə beyət edib müsəlman olan bir kişiyə buyurur:

"Atalarınızın sizə əmr etdiyi şeylərdə onlara itaət edin, amma onların Allah taala məsiyətinə gətirib çıxardan əmrlərinə itaət etməyin.”[18]

Bu iki hədis aşkar şəkildə bəyan edir ki, dini göstəriş və hökmlər qarşısında itaətsizliyə səbəb olan heç bir kəsə itaət etmək caiz deyildir. Buna görə də hərgah ata və ana şəriətin əksinə olan bir göstəriş versələr, bu halda onlara itaət edə bilmərik; lakin valideynin xilaf və xoşagəlməz işlərini övladların sair yerlərdə də itaətsizlik etmələri üçün bəhanə gətirmək olmaz. Çünki onlara hər bir halda yaxşılıq etmək vacibdir. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Üç şey var ki, onları yerinə yetirməkdə heç bir bəhanəyə yol verilmir: 1-Əmanəti öz sahibinə qaytarmaq, istər sahibi yaxşı adam olsun, istərsə də pis adam; 2-Əhd-peymana vəfadar qalmaq, istər əhd bağladığın adam yaxşı əməl sahibi olsun, istərsə də pis əməl sahibi; 3-Valideynə ehsan və yaxşılıq etmək, istər onlar əməlisaleh olsunlar, istərsə də olmasınlar.”[19]

Bu hədisə azacıq diqqət yetirməklə başa düşmək olar ki, ata-ana ilə yaxşı rəftar etmək vacib və onlarla pis rəftar etmək isə heç bir vəchlə caiz deyildir. İmam (əleyhissalam) buyurur ki, "onlara ehtiram etmək vacibdir, hətta fasiq və qeyri-saleh olsalar belə.”

Xatırlatmaq lazımdır ki, ata-anaya qarşı xoşrəftar olmaq məsiyət və günaha gətirib çıxaran hallar onlara itaət etməməklə tamamilə başqa-başqa şeylərdir, yəni əgər onlar İlahinin göstərişlərinin əksinə əmr versələr, həmin halda onlara itaət etmək olmaz, lakin onların məhəbbət və ehtiramları da unudulmamalıdır. Allah taala bu məsələyə toxunaraq buyurur:

"Əgər ata və anan sənin, Mənə qarşı şərik qoşmağına səy etsələr (həqiqət yolundan azdırmağa çalışsalar), onlara itaət etmə, amma dünyada onlarla yaxşı, gözəl rəftar et.”[20]

Bəli, ata və ana əzizdir, onlara hər zaman ehtiram göstərmək zəruridir. Cavan övladlar heç bir bəhanə üzündən onlara ehtiramsızlıq edə bilməzlər, istər onlar fasiq, istər yollarını azmış və istərsə də kafir olsunlar. İmamlarımızın yaxın səhabələrindən biri olan Cabir Cofi deyir: Bir nəfər İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan soruşdu:

Ey Peyğəmbərin övladı, mənim ata və anam haqq şiə məzhəbində deyillər və bu məzhəbin müxalif- lərindəndirlər. Mənim onlarla rəftarım necə olmalıdır? İmam (əleyhissalam) buyurdu: Bizim şiə və ardıcıllarımıza necə yaxşılıq və hörmət edirsənsə, eləcə də bizimlə müxalif olan ata-anana qarşı yaxşılıq və ehtiram göstər.

Bu günkü dünyamızda təşkilat və partiyalar, böyük və kiçik qruplar, hökumətlər və diktator reqimlər öz ardıcıllarını təəssübçülüyə dəvət edirlər, öz müxaliflərini, düşmənlərini məhv edirlər, öz ardıcıllarını müxaliflərinin əleyhinə, onları məhv etmək üçün təhrik edirlər. Belə bir halda Cəfəri məzhəbinini başçısı İmam Sadiq (əleyhissalam) əmr edir ki, bizim düşmənlər və müxaliflərimizlə eynilə şiələrimiz və dostlarımıza qarşı etdiyiniz rəftar kimi rəftar edin. Bugünkü dünyamızda hansı məktəb və ya qrupun mədəniyyətində var ki, öz müxaliflərinə qarşı ədalətlə rəftar etməyi tövsiyə etsin? Hətta öz düşmənlərinin varlığına da dözsünlər? "örəsən sair qrup və partiyalar içərisində yaradılan terrorlar, iğtişaşlar, sui-qəsdlər, hücumlar, qoşun yeritmələr, qarışıqlıq və s. bu müddəanın şahidi deyildirmi?

Necə də gözəldir bizim tərbiyəvi və insan quran məktəbimiz ki, onların rəhbərləri məsum şəxslər olub dərin dünyagörüşü, vəsfəsığmaz ürək genişliyi ilə bu yolun yolçularını səadətit şah yoluna hidayət etmiş, öz ardıcıllarını layiqli və səbirli insanlar kimi tərbiyə etmişlər.
HƏTTA ŞİRK HALINDA DA VALİDEYNƏ EHTİRAM

İmam Riza (əleyhissalam) buyurur:

"Valideynə yaxşılıq etmək, hətta onlar müşrik olsalar belə, vacibdir. Amma Xaliqə qarşı günaha səbəb olan əmrlərində itaət etmək olmaz.”[21]

İmamın bu buyuruğunda bütün bəhanə yolları bağlanır. Həzrət hətta ata-ananın müşrik fərz edildiyi halda belə öz əmrini buyurmuşdur. Yəni sadəcə cüzi məsələlər səbəbilə övladların ata-anaya ehtiramdan qaçması caiz deyildir, hətta ata-ana kafir və ya müşrik olsalar belə, övladlar valideynlərinin hüququnu tapdalayıb onlara qarşı ehtiramsızlıq edə bilməzlər. Bu məsələ İslamın danılmaz və inkarolunmaz məsələlərindən biridir. İndi sizin diqqətinizi bir ibrətamiz hekayəyə cəlb edirik:

Zəkəriyya adlı bir şəxs əvvəllər məsihi dinində idi, sonralar İslam haqqında çoxlu mütaliələr edib axtarışlar apardıqdan sonra ilahi tovhid nuru qəlbinə saçmış və o, İslam dinini qəbul etmişdir. O deyir: Müsəlman olduqdan sonra Allah Evini ziyarət etmək məqsədi ilə Beytullahil-Hərama yola düşdüm. Məkkeyi-Müəzzəməyə çatdıqdan sonra İmam Sadiq (əleyhissalam)-ın orada olduğundan agah olub o Həzrəti ziyarət etmək, mənəvi qida almaq, Ali-Mühəmmədin elm xəzinəsindən güllər dərmək üçün mübarək hüzuruna getdim. Necə müsəlman olduğumu şərh etdikdən sonra soruşdum: Ey Peyğəmbərin övladı, sənə fəda olum, mənim ata-anam nəsranidirlər, anam həddindən artıq qocalıb əldən düşmüşdür. Mən onlarla bir yerdə, bir süfrədə yemək yeyə bilərəmmi? Onlarla bir yerdə yaşamağın eybi varmı? Həzrət soruşdu: Ata-anan donuz ətindən istifadə edirlərmi? Mən dedim: Yox, hətta ona yaxın da düşmürlər. Həzrət buyurdu: Əgər belədirsə, sənin onlarla birlikdə yaşayıb onlarla bir süfrədə yemək yeməyinin heç bir maneəsi yoxdur. Ey Zəkəriyya, anandan çox muğayat ol, nə qədər bacarsan, ona mehribançılıq və nəvaziş et. Mənim səninlə görüşümü bir kəsə demə. Mina dağına gedəndə bir daha mənim yanıma gələrsən.

Mən Minada onun hüzuruna getdim. "ördüm ki, camaat onu dövrəyə almış, müəllimlərindən sual soruşan şagirdlər kimi hər kəs bir məsələ soruşurdu. Mən onu ziyarət etdikdən sonra vətənimə qayıtdım. O Həzrətin tövsiyələrinə müvafiq olaraq əldən düşmüş qoca anama nəvaziş etdim, ona öz əlimlə su içirdib yemək yedirtdim, paltarlarını yudum və onun bədəninə əziyyət verən bit-birəni təmizlədim. Anam mənim bu işlərimdən təəccüblənib bir gün məndən soruşdu: "Oğlum, sən müsəlmançılığı qəbul etmədiyin, məsihi olduğun vaxtlarda mənə qarşı bu qədər hörmət və nəvaziş etmirdin. Amma müsəlman olduqdan sonra sənin rəftarın tamamilə dəyişmişdir. Bu dəyişikliyin səbəbi nədir?” Mən dedim: "Anacan, Peyğəmbərin nəvəsi İmam Sadiq (əleyhissalam) mənə bu cür öyrətmişdir.” Anam dedi: "O, hökmən Peyğəmbərdir ki, sənə bu cür göstəriş vermişdir!” Mən dedim: "Yox ana, o Peyğəmbər deyil, onun nəvəsidir.” Anam dedi: "Zəkəriyya, o hökmən peyğəmbərdir, çünki bu yalnız peyğəmbərlərin göstərişlərindən ola bilər.” Mən dedim: "Anacan, İslam Peyğəmbərindən sonra heç bir peyğəmbər gəlməyəcəkdir. Bu, o Peyğəmbərin nəvəsidir.” Anam dedi: "Oğul, sənin dinin ən yaxşı dindir, onu mənə öyrət, mən də müsəlman olum.”

Mən İslam dininin hökmlərini, qayda-qanunlarını anama öyrətdim, o da İslam dinini qəbul etdi. Zöhr, əsr, məğrib və işa namazlarını qıldı, sonra halı qarışmağa başladı. Bir az sonra mənə dedi: "Din hökmlərini mənim üçün yenidən təkrar et!” Mən də onları bir-bir təkrar etdim, anam da iqrar etdi və Allahın adı dilində ikən vəfat etdi.”[22]
İSLAM, YAXUD ƏMƏL DİNİ

Bu ibrətamiz hekayət bizim müddəamızın canlı şahidi olmaqla yanaşı, məlum edir ki, ata-ana hərçənd etiqadi və dini cəhətdən düzgün yolda olmasalar belə, onların hüququna riayət edilməli, övladlar tam sədaqətlə, bacardıqları qədər onlara xidmət edilməlidir. Onlara yaxşılıq və ehsanı heç vaxt əsirgəməməlidirlər. Bu məsələ ictimai nöqteyi-nəzərdən də çox diqqətə layiqdir. Əsas etibarı ilə İslam dini qəlbi etiqadlarla əməlin qarışığından ibarətdir və əməlsiz heç vaxt istənilən nəticəni əldə etmək olmaz. Qurani məciddə adətən imandan söz açan ayələrdə yaxşı əməl, səy göstərmək, çalışmaq məsələsi ortaya çəkilmişdir. Deməli, əməlsiz imanın lazımi nəticəsi, faydası yoxdur.

Zəkəriyyanın anası məsihiyyət dinini buraxıb müsəlman olursa və İslam dinini dünya dinlərinin ən yaxşısı hesab edirsə, ömrünün son anlarında tam razılıqla İslamın həqiqətlərindən agah olursa, bunun səbəbi yalnız insani duyğular, atifələr və Zəkəriyyanın İslam dininin göstərişlərinə uyğun əməl etməsi olmuşdur. Əgər İslam dininin haqq din olduğunu, onun hökm və təlimlərinin həyatbəxş olduğunu deyiriksə, bu o haldadır ki, müsəlmanlar onun göstərişlərinə əməl etsinlər. Çünki əməlsiz bunların heç bir təsiri olmayacaqdır.

İslam tarixi şəhadət verir ki, Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-in və əimmeyi-hudanın (Məsum İmamların) gözəl əxlaqi səciyyələri nəticəsində, agahlıq üzündən İslamı qəbul edən şəxslər Peyğəmbəri Əkrəmin möcüzələrini və İmamların kəramətlərini görərək İslamı qəbul edənlərdən qat-qat etiqadlı olmuşlar. Qurani kərim aşkar şəkildə Peyğəmbərə xitab edərək buyurur: "Rəsuli Əkrəmin gözəl və mülayim rəftarı səbəb olmuşdur ki, başqaları İslama üz gətirsinlər. Əgər o Həzrət bədəxlaq olub kobud rəftar etsəydi, hökmən onun ətrafından dağılışardılar.”[23]

Yaxşı olar ki, bütün müsəlmanlar İslamın üstün və ali dərəcəli göstərişlərini öz həyatlarında əməli olaraq həyata keçirib onun müsbət nəticə və təsirlərini müşahidə etsinlər. Hamı qardaş kimi, bir bədənin müxtəlif üzvləri kimi qarşılıqlı insani rəftar əsasında bir-birinin yanında səfa-səmimiyyətlə yaşasınlar. Bu məhəbbət və nəvaziş bütün qohum-əqrəba və ailədə, xüsusilə ata-ananın barəsində daha çox tövsiyə olunmuşdur və buna əməl olunması daha dəyərli nəticələr verəcək. İslamın həyatverici göstərişlərinə əməl etmək arzusu ilə.
ÜÇÜNCÜ FƏSİL
VALİDEYNLƏRİNİN İXTİYARLARININ HƏDDİ-HÜDUDU

Ailənin qarşılıqlı səfa-səmimiyyətdə yaşamasına səbəb olan ən mühüm amillərdən biri ailə qayda-qanunları və məsələlərindən tam agah olmaqdır. Ailənin bütün üzvləri İslamın ailə barəsində olan qanun və meyarlarını öyrənərək öz həyatlarına tətbiq etməlidirlər. Ailə üzvləri nə qədər ki özlərinin qarşılıqlı əlaqə, vəzifələrini, ailə qanunlarını bilmirlər və həyatlarında onlara əməl etmirlər, heç vaxt həqiqi səadətə çatmayacaqlar, hərc-mərclik, inzibatsızlıq və s. kimi mənfi hallar axırda ailənin dağılmasına səbəb olacaqlar. Atanın ailədə başçılıq, ananın isə idarəçilik məqamını gözləməyən ailələrdə şübhəsiz heç vaxt aramlıqdan əsər-əlamət görünməyəcəkdir.

İslam məktəbi ailənin daha yaxşı və səfa-səmimiyyətdə yaşaması, qızğın məhəbbət telləri ilə bir-birinə bağlanması üçün xüsusi qaydalar bəyan etmiş, onun hər bir üzvünün vəzifələrini tam və kamil surətdə aydınlaşdırmışdır ki, onların səadətinə zəmanət verməsi üçün bunlara riayət etmələri zəruridir.

Böyük şiə alimlərindən olan, çoxlu dəyərli kitabların müəllifi və kitabları hal-hazırda elm hövzələrində istifadə olunan mərhum Şəhid Sani buyurur: Övladların cihadda, İslam düşmənləri ilə müharibədə iştirak etmələrində ata-ananın razılığı vacib və ilzami olduğu kimi, mübah və ya müstəhəb olmasından asılı olmayaraq sair səfərlərdə də vacibdir. Həmçinin kifai[24] vaciblərdə də eyni qayda ilədir, bu şərtlə ki, başqaları onu yerinə yetirsin. Övladların bu kimi işlərdə iştirak etmələri valideynin icazəsi ilə olmalıdır. Həmçinin elm kəsb etmək üçün edilən səfərlərdə də eyni qayda ilə; belə ki, əgər vacib və zəruri elmlərdən olmazsa, həmin elmləri öyrənməyə getmək üçün ata-ananın razılığını əldə etmək lazımdır.[25]

Müasir təqlid-mərcələri də buyururlar: "Vacib olmayan səfər, əgər ata-ananın əziyyətə düşmələrinə səbəb olarsa, haramdır. İnsan belə səfərlərdə namazı tamam qılmalı, (əgər Mübarək Ramazan ayı olarsa) oruclarını tutmalıdır.”[26]

Mərhum Şəhidi Əvvəl dəyərli "Qəvaid” kitabının 212-ci səhifəsində buyurur: "Valideynlərin hüquq və ixtiyarlarının ən mühümləri aşağıdakılardan ibarətdir:

1-Övladların müstəhəb və mübah səfərləri onların icazələri olmadan caiz deyildir;

2-Onlara tabe olmaq övladlara hər bir işdə, hətta (vacib olub-olmaması) şübhəli olduqda belə vacibdir. Çünki belə hallarda ehtiyat etmək müstəhəb, valideynə itaət etmək isə vacibdir;

3-Əgər valideyn namazın fəzilətli vaxtlarında övladından bir şey istəsə, övlad namazı təxirə salaraq onun əmrinə itaət etməlidir. Çünki, namazı ilk vaxtda qılmaq müstəhəbb, valideynə itaət etmək isə vacibdir və vacib isə hər bir müstəhəb işdən müqəddəmdir;

4-Əgər övladın camaat namazında iştirak etməsi, bu namazın bütün qeyd olunan savabları ilə belə, valideynin narazılığına səbəb olarsa, övlad namazı camaatla qılmamalıdır;

5-Valideynin öz övladını cihaddan saxlamağa haqqı vardır; (Amma əgər İmam (əleyhissalam) şəxsən özü övladı cihada əmr edərsə və ya İslam və müsəlmanların cəbhəsi zəif olarsa, bu halda övlada mane ola bilməzlər.)

6-:ifai vaciblərdə əgər başqaları o işi yerinə yetirərsə, valideynin haqqı vardır ki, öz övladını həmin işdən saxlasın.

7-Əgər övlad müstəhəb namaz qılarkən valideyn onu çağırarsa, övlad namazı pozub ona cavab verməlidir;

8-Övlad valideynə hər növ əzab-əziyyət verməkdən, hətta cüzi miqdarda olsa belə, uzaq olmalı, başqalarının da valideynə yetirə biləcəyi əzab-əziyyətin qarşısını almalıdır;

9-Valideynin icazəsi olmadan övladın müstəhəb oruc tutması caiz deyildir;

10-Valideynin icazəsi olmadan övladın nəzir, əhd, and və s. kimi işləri yerinə yetirməsi caiz deyildir;

Əgər övladlar, istər qız olsun, istərsə də oğlan, aqil və həddi-büluğa, fikri (təfəkkür) cəhətindən müəyyən kamal həddinə çatmış olsalar, habelə, onların şəxsi mülkiyyətində müəyyən qədər mal-dövlət olarsa, bu halda həmin mal-dövlətdə hər növ ixtiyar və təsərrüf övladın özünə aiddir. Ata-ananı isə bu ixtiyarları onun əlindən almağa haqqı yoxdur. İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Əgər qadın öz işlərinin sahibi olarsa, al-ver edə, Allah taala yolunda qul azad edə bilər.”[28]

Yəni azad və bir kəsin qulu olmayan bir qadın al-ver edə bilər, əgər özünün qulu olmuş olarsa, onu Allah taala yolunda azad edə bilər.

Bu mövzu Qurani məciddə də aşkar şəkildə qeyd olunmuşdur. Quran buyurur ki, qadın və ya kişi olmalarından asılı olmayaraq bütün insanlar qeyd olunan şərtlər daxilində öz mal-dövlətlərində təsərrüf (istifadə) etməkdə tam ixtiyar sahibidirlər, heç kəs bu maliyyə hüququnu onlardan ala bilməz. Qurani kərim buyurur:

"Kişilər və qadınlar hər biri özlərinin iş və qazanclarının sahibi, malikidirlər.”[29]

Mülahizə etdiyiniz kimi bu ayə aşkar şəkildə bütün qadın və kişilərin hüququnu, maliyyə və təfəkkür cəhətindən müstəqil olmalarını möhtərəm sayır. Bu məsələ bütün din başçılarının fikir birliyində olduğu məsələlər sırasındadır və heç kəs onunla müxalifət etməmişdir. Bu barədə çoxlu rəvayətlər vardır ki, elm və ədəb əhlinə məxfi deyildir. Deməli valideynlər övladların qız və ya oğlan olmalarından asılı olmayaraq mali, ticarət və s. kimi məsələlərində yalnız yolgöstərmə haqqına malikdir, amma onların ixtiyarlarını məhdudlaşdıra bilməzlər.

Amma evlənmə məsələsinə gəldikdə isə, qeyd etməliyik ki, bu məsələdə valideynlərin ixtiyarlarının həddi-hüdudu bəhs olunmuşdur ki, xülasəsini qeyd edirik:

Oğlan uşaqları evlənmə məsələsində qanuni şəraitə malik olduqda islami və əqli cəhətdən təkamülə çatdıqdan sonra özləri həyat yoldaşı seçməkdə müstəqil surətdə qərara gələ bilərlər, valideynlər isə yalnız bir məşvərətçi kimi olub öz şəxsi nəzərini oğluna qəbul etdirmək haqqına malik deyildir. Böyük alimlər və fəqihlər də məhz bu əsasda fətva vermişlər, İslam hədisləri də bunu təkidləndirir.

Məhəmməd ibni Müslüm İmam Baqir (əleyhissalam)-dan soruşdu: Oğlunun xəbəri olmadan bir ana bir qızı onun əqdinə keçirmişdir. Bunun hökmü nədir? Həzrət buyurdu: Bu iş oğlunun rəyinə bağlıdır; istəsə qəbul edər, istəməsə qəbul etməz. Əgər oğlan qəbul etməsə, qızın mehriyyəsini ana özü verməlidir.[30]

Bu sualın oxşarını (ata-ananın oğulun kiminlə evlənməsində dəxalət etməmələri barəsindədir) İbni Əbi Yəfur İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan soruşmuşdur:

"Mən bir qızla evlənmək istəyirəm, ata-anam isə başqa bir qızı mənə almaq istəyirlər. İmam (əleyhissalam) buyurdu: Öz istədiyin qızla evlən və ata-ananın istədiyini boşla.”[31]

Başqa bir hədisdə İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Əgər bir kişi öz oğlunu evləndirsə, bu iş oğluna həvalə edilir: istəsə qəbul edə bilər, istəməsə rədd edə bilər.”

Deməli, diqqət yetirmək lazımdır ki, ata və ya ana, yaxud onların hər ikisinin öz oğlunu evlənməyə məcbur etməyə, öz nəzərlərini ona qəbul etdirməyə haqları yoxdur. Amma əxlaqi nəzərdən bütün övladlar ata-ananın təcrübələrindən istifadə edərək bütün işlərdə, xüsusilə evlənmə məsələlərində onlarla məsləhətləşməyə borcludurlar və valideynlərin məsləhət görmədiyi bir qızla evlənməməlidirlər. Çünki, valideynlik hüququndan əlavə, təcrübə, əql və təfəkkür baxımından da onlar övladdan yüksək səviyyədədirlər. İslam dini də bizi bütün işlərdə məşvərət etməyə sövq etmişdir.
QIZLARIN ƏRƏ "ETMƏSİNDƏ İSƏ...

Amma qızların ərə getməsi məsələsinə gəldikdə isə, analar bu haqda ümumiyyətlə ixtiyar sahibi deyillər və qızlarını kiməsə ərə getməyə məcbur etməyə və onların evlənmə işinə dəxalət etməyə haqları yoxdur. Analar əxlaqi cəhətdən öz övladlarına yol göstərə bilərlər, lakin bu yol göstərmə iltizami olmamalıdır.

Atalar isə bir dəfə evlənib sonradan ikinci dəfə ərə getmək istəyən qızlarının evlənmə məsələsində ilzami dəxalət edə bilməzlər və bu qəbildən olan qızların həyat yoldaşı seçmək barədə azadlıq və ixtiyarlarını onlardan ala bilməzlər. Bu qəbildən olan qızların haqqı vardır ki, öz taleyini həll etməkdə şəxsən qərara gəlsinlər. Amma məşvərət və yolgöstərmə İslamda həmişə bəyənilmişdir və bu məsələdə də heç bir ixtilaf, fikir ayrılığı yoxdur və bütün fəqihlər məhz bu əsasda fətva vermişlər.

Əgər qızlar birinci dəfə olaraq ailə qururlarsa, (yəni bakirədirlərsə,) bu halda atalarının onların ərə getmə işinə dəxlalət etməsi barəsində fətva və rəvayət nəzərindən müxtəliflik nəzərə çarpır. Hər kəs də bu mövzu barəsində öz mərcəyi-təqlidinə tabe olmalıdır. Biz də lazım görürük ki, bu məsələni rəvayət baxımından araşdıraq. Bəzi rəvayətlər atanın bakirə qızının evlənməsində icazəsini lazım və vacib bilərək xatırladılır ki, onun icazəsi olmadan evlənməsi səhih deyildir. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Atası olan bakirə qız atasının izni olmadan ərə gedə bilməz.”[32]

Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Atası olan bakirə qızlar atalarının icazəsi olmadan ərə gedə bilməzlər.”[33]

Zürarə İmam Baqir (əleyhissalam)-dan belə bir hədis nəql edir:

"Nikahı atadan başqası poza bilməz.”[34]

Yəni, ata qızının icazəsi olmadan nikahı poza bilər və başqası bu ixtiyara malik deyildir.

Bundan əlavə başqa hədislər də vardır ki, bu hədisi qüvvətləndirir, qızların ərə getməsində atanın icazəsini şərt bilirlər ki, ixtisara riayət edilsin deyə, biz elə qeyd olunanlarla kifayətlənirik. Bunu da qeyd etməyi lazım bilirəm ki, əgər ataların icazəsi qızların nikah əqdinin düzgün olmasında şərt olsa da, şəkksiz ki, tam ixtiyar onların əlində deyil, əksinə onların evlənməsində əsas məsələ özlərinin razılığı və hazırlığıdır. İstisnasız olaraq heç bir ata qızının razılığı olmadan onu ərə verə bilməz və azadlıq prinsipi, habelə islami rəvayətlər də bunu təsdiq edir.
èEYĞƏMBƏR (s) QIZINDAN İCAZƏ ALIR!

Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib Zəhra (əleyhiməssalam) ilə evlənmək üçün Həzrət Peyğəmbərin hüzuruna gəlib ürəyinin istəyini açıqladı. İmkan aləminin qütb nöqtəsi, aləm insanlarını ən yaxşısı Həzrət Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurdu: Ya Əli, başqaları da Zəhranın elçiliyinə gəlmişdilər. Mən onların sözlərini qızıma çatdırdım, amma o, razı olmadı və narazılıq əlaməti olaraq üzünü (yana) çevirdi. İndi sənin elçiliyini ona çatdırıram.

Sonra Həzrət öz qızının yanına gəlib buyurdu:

"Qızım, Əli sənə elçi gəlib. Bu barədə nə deyirsən?”

Bu dəfə Həzrət Zəhra əvvəlki dəfələrin əksinə olaraq üzünü çevirmədi və sükutu ilə razılığını bildirdi. Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) təkbir deyən halda onun razılığını Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-a çatdırdı.

Diqqət yetirmək lazımdır ki, hətta Peyğəmbər də qızı Zəhranın barəsində birbaşa, onun icazəsi olmadan qərara gəlmir, əksinə, evlənmə məsələsində qızının razılığını lazım və zəruri bilir. Bu əməl ilə bütün insanlara azadlıq dərsi verib öyrədir ki, qızlar həyat yoldaşı seçməkdə ixtiyar sahibi və azaddırlar.

Davud ibni Sərhan deyir: İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan qızların ərə getməsi və onların ailə qurmaq istədikdə Həzrət buyurdu:

"Atanın vəzifəsi budur ki, ərə getmə məsələsini qızına təklif etsin. Əgər müxalifət etməsə, sükutu razılıq əlaməti hesab olunur. Əgər ərə getməyə razı olmasa, atası onu məcbur edə bilməz. Əgər qızı "mən nəzərdə tutduğum şəxslə ailə qurmaq istəyirəm” deyərsə, hökmən onun istəyi ilə razılaşmalıdır.[35]

Bu hədisdə Əbdürrəhman adlı bir şəxs İmam Musa ibni Cəfər (əleyhissalam)-dan, qızını öz qardaşı oğluna vermək barədə məsləhətləşir. İmam (əleyhissalam) buyurur: "Eybi yoxdur, amma bu iş qızının razılığı ilə olmalıdır. Çünki o, həmin oğlanla birlikdə yaşayacaqdır.”[36]

İmam (əleyhissalam) bu hədisdə qızların təfəkkürdə, yol seçməkdə düşüncə azadlığının səbəbini bəyan edir. O da həyatın müştərək, iki tərəfin razılığı əsasında olmasıdır ki, bu məsələ qızlarla əlaqədardır. Onların həyat yoldaşları öz istədikləri şəxslər olmalıdır ki, birlikdə səfa-səmimiyyət içərisində xoşbəxt yaşaya bilsinlər. Quranın təbiri ilə desək, "batini və daxili aramlıq səbəbi” ola bilsin.

Bu barədə çoxlu hədislər vardır ki, qızın razılığını evlənmənin əsas şərtlərindən biri kimi hesab edir və buyurur ki, onun razılığını əldə etmədən oxunan kəbin batil, belə evlənmədən doğulan uşaqlar qeyri-qanuni olacaqdırlar. Buna əsasən, ata-anaların borcudur ki, öz övladlarını bu cür həssas işlərdə azad qoysunlar, onların fikirlərini məhdudlaşdırmasınlar, eyni zamanda onları özlərinin yol göstərmələrindən məhrum etməsinlər, işlərin gələcəyini onların gözləri önündə təcəssüm etdirsinlər. Amma son qərarı qızların özləri seçməlidirlər.
BU FƏSLİN NƏTİCƏSİ

Qızların ərə getməkdə şəxsən qərara gəlməsindən, azad və ixtiyar sahibi olmasını göstərən bu hədis və rəvayətlərə diqqət yetirib onların ərə getməsində atanın icazəsinin şərt olduğunu nəzərə alaraq belə nəticə almaq olar ki, qızlar təcrübəsiz, son dərəcə incə və ülvi duyğulara malik olduqlarına, atifəli, ehsaslı olduqlarına görə başlarında nəfsani istək fitnələri olan və hələ tanınmayan kişilərin tələsinə düşməkdən tamamilə amanda qala bilməzlər. Yalançı, aldadıcı eşq-məhəbbət onları dərhal məftun edib onların həqiqi mənafe və səadətlərini puç edə bilər. Minlərlə sadə və sadiq insanların bu kimi məsələlərdə bədbəxtliyə düçar olmaları, inhirafa yuvarlanıb sərgərdan qalmaları qeyd olunanları sübut edir. Deməli fərz olunan bu cür hallarda cəmiyyətdə yaşayan və həyatın acılığını-şirinliyini dadmış ataların dolğun təcrübələrindən istifadə etmək lazımdır. Çünki onlar ağıllı tədbirlərlə bu hiylələri tanıyıb ifşa etməklə zərərsizləşdirə, pak və iffətli qızlarının səadətlərinə tam zəmanət verə bilərlər. Müqəddəs İslam dinində qızların ərə getməsi məsələsində atanın icazəsi məhz bu əsas üzrə olub ehtimal verilən zərərlərin qarşısını almaq üçündür. Əgər ataların qızlarının mənafe və məsləhətini nəzərə almamasını göstərə bilən dəlil və əlamətlər varsa, habelə qızların özlərinə yaraşan münasib fərdlər tərəfindən elçiliyə gələcəyi halda ataların müxalifət etməsi gözlənilsə, bu halda atanın icazəsi şəriət nöqteyi-nəzərindən etibarsız sayılır və oların vilayət haqqı–ixtiyar sahibi olmaq haqqı qüvvədən düşür. Çünki, atanın vilayət və icazəsi öz qızının mənafe və məsləhətinin qorunması üçündür. Əgər ata bu ixtiyardan sui-istifadə edərsə, onun bu haqqı ləğv olunur. İndi isə İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan nəql olunan bir hədisi sizin diqqətinizə çatdırırıq:

"Əgər ata öz bakirə qızının ərə getməsi ilə razılaşmasa, bu halda qızın özü evlənmək məsələsində istədiyi qərara gələ bilər.”[37]

Elə bu əsasda böyük şiə alimləri istər keçmişdə, istərsə də indiki zamanda fətva verərək qeyd olunan halda atanın vilayətini ləğv olunmuş hesab edirlər. Böyük şiə alimlərindən olan Mərhum Seyyid Məhəmməd Kazim Yəzdi buyurur:

Əgər qızın atası və ya (atası mövcud olmadığı təqdirdə) qəyyumu qızın özünə layiq və münasib olan oğlana ərə getməsinin qarşısını alsalar və qız da həmin evlənməyə razı olsa, bu halda atanın icazəsi etibarlı sayılmır.”[38]

Bildiyimiz kimi müasir təqlid mərcələri "Ürvətül-vüsqa” kitabına çoxlu haşiyələr vurmuşlar. Onların hamısı qeyd olunan fətva ilə müvafiq olmaqla bu barədə başqa bir nəzər verməmişlər. Həmçinin şiə aləminin böyük alimlərindən olan mərhum Ayətullah Əbülqasim Xoyi buyurur:

"Qızın atası və ya vəlisi şərən və ürfən həmin qıza münasib olan bir kəsə ərə getməsinə mane olsalar, (qızı ona verməkdən imtina etsələr və razı olmasalar,) bu halda onun icazəsi vacib deyil və vilayət haqqı aradan gedir.”[39]

Deməli atanın vilayəti və icazəsi qızının mənafeyi və məsləhətinə müvafiq olmalıdır. Hər yerdə bu mənafeyin əksinə hərəkət edərsə, bu haqq qüvvədən düşür. Tarixdən və nəql edilmiş rəvayətlərdən məlum olur ki, İslamdan qabaqkı nikahlar şüğar nikahı idi. Belə ki, atalar qızlarını mehriyyəsiz, sadəcə cinsi ləzzət almaq üçün bir-biri ilə dəyişirdilər. İslam dini də bu qanunu qadağan etmişdir. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Həzrət Peyğəmbər şüğar evlənməsini qadağan etmişdir. O belə idi ki, iki kişi öz qızlarını mehriyyəsiz olaraq bir-birinə verirdilər.”[40]

Aydındır ki, bu sayaq sövdələşmə zülm əsasında olub qızların xoşbəxtliyi ataların xeyirinə və mehriyyəsiz olaraq özlərinin şeytani vəsvəsələrinə, həvəslərinə qurban edirdilər. Amma İslam dini onu haram və qadağan edərək mehriyyəni əqdin əsas rüknlərindən biri kimi şərt etmişdir.

Bu fəslin axırında qeyd edirik ki, ata-anaya itaət etmək hər yerdə və hər bir halda lazım və vacibdir, İslam göstərişlərinin və övladların mənafeylərinin əksinə olan yerlərdən başqa. Bu halda itaət etmək səhih deyildir, yerdə qalan hallarda isə bilmək lazımdır ki, onlar ən alicənab və ən sevimli şəxslərdir, övladlar onlara təşəkkür etmək məqsədi ilə onların zəhmətlərinin müqabilində mehriban və itaətkar olmalı, onların razılıqlarını cəlb etməli, gördükləri hər bir işdə ata-ananın razılıqlarını cəlb etməyə səy etməlidirlər.

Peyğəmbəri Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Əgər sizlərdən birinin evinin qapısı yanında cihad olsa, ata-ananın icazəsi olmadan cihada getməməlidir.”[41]

Bu hədisdən aydın olur ki, övladlar bütün işlərində valideynin icazəsi ilə hərəkət etməlidirlər.

[14]"Hücürat” surəsi, ayə:1

[15]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.678

[16]"Rovzətül-müttəqin”, 13-cü cild, səh.192

[17]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.286

[18]"Biharul-ənvar”, 68-ci cild, səh.281

[19]"Biharul-ənvar”, 75-ci cild, səh.92

[20]"Loğman” surəsi, ayə: 15

[21]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.72

[22]"Rovzətül-müttəqin”, 9-cu cild, səh.417

[23]"Ali-İmran” surəsi, ayə:159

[24]İnsanların bir hissəsinin yerinə yetirməsi ilə di’ərlərinin boynundan ‘ötürülən vacibi əmələ deyilir.

[25]"Biharul-ənvar”dan nəqlən, 74-cü cild, səh.354

[26]"Tovzihül-məsail”, məsələ: 1314

[27]İmam Baqir (ə) buyurur: Bəni İsrail tayfasında Cüreyh adlı bir abid öz sovmiəsində (məbədində) Allaha ibadət edirdi. Bir ‘ün anası onun yanına ‘əlib onu namaz üstə ikən səslədi, lakin oğlu namaz üstə olduğundan, cavab vermədi. Bu hadisə 3 dəfə təkrar oldu. Anası oğlunun bu işindən çox narahat olub ona qarğış etdi. Bu qarğış nəticəsində ertəsi ‘ün bir əxlaqsız, fahişə qadın sovmiənin yanına ‘əlib onu fəsada, zinaya dəvət etdi. Lakin çox müqəddəs və təqvalı şəxs olan Cüreyh bu işə razı olmadı və onu sovmiədən qovdu. O alçaq fitrətli qadından, onun əvvəldəki zina işləri səbəbi ilə bir uşaq dünyaya əlmişdi. Qadın iddia etdi ki, bu uşaq Cüreyhdəndir. Camaat bunu eşidərək onun üstünə töküldülər. Sovmiəni dağıtdılar. Xəbər padşaha çatdı. Cüreyhin ‘ünahsız olmasına baxmayaraq, ona edam hökmü kəsildi. Anası bu xəbəri eşitdikdə dərindən təəssüfləndi, başına-’özünə vurmağa başladı. Cüreyh ona dedi: Anacan, narahat olma, bu bəla sənin mənə etdiyin qarğış nəticəsində ‘əlmişdir. Tamaşaya yığılan camaat bu söhbəti eşitdikdə təəccübləndilər. Qərara alındı ki, Cüreyh öz dedikləri üçün şahid ‘ətirsin. O, əllərini Allahın dər’ahına qaldırıb Ondan imdad dilədi, sonra o uşağa xitab edərək dedi ki, Allahın izni ilə atasının kim olduğunu desin. Bu vaxt uşaq ilahi möcüzə ilə dil açdı, camaatın içində bir çobanı ‘östərib dedi ki, mənim atam budur. Camaat da Cüreyhdən üzr istədilər, onun sovmiəsini düzəldib sonra qızıl-’ümüşlə zinətləndirdilər. Cüreyh and içdi ki, heç vaxt anasından ayrılmayacaq. Hədisin ardında ‘əlmişdir ki, Cüreyh abid, pərhizkar və təqvalı olmasına baxmayaraq ə’ər fəqih və alim olsaydı, anası onu çağıranda namazı pozaraq anasına cavab verərdi. }ünki müstəhəb namazı pozmaq məkruh, anaya cavab vermək isə vacibdir. "Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.37 və 75

[28]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.215

[29]"Nisa” surəsi, ayə: 215

[30]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.401

[31]"Səfinə”, 3-cü cild, səh.486

[32]"Vəsailş-şiə”, 14-cü cild, səh.202

[33]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.393

[34]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.205

[35]"Rovzətül-müttəqin”, 5-ci cild, səh.393

[36]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.214

[37]"Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.308. Bu hədis "Vəsailüş-şiə”nin 14-cü cildinin 214-cü səhifəsində də ‘əlmişdir.

[38]"Ürvətül-vüsqa”, 654

[39]"Minhacus-salihin”, 2-ci cild, səh.279

[40]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.308

[41]"Kənzül-ümmal”, 4-cü cild, səh.356

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:19:52 GMT

DÖRDÜNCÜ FƏSİL
ATA-ANAYA YAXŞILIQ ETMƏYİN "ÖZƏL SƏMƏRƏLƏRİ

Dini göstərişlər öz ardıcıllarının mənafeyini təmin etmək əsasında möhkəmlənmişdir və onlara riayət edilməsi insanın dünya və axirət səadətinə zəmanət verir. Dini proqramlar ürəyi yanan bir həkimin yazdığı nüsxə (resept) kimidir ki, xəstəliklərin qarşısını almaq və ya onları aradan qaldırmaq üçün istifadə edilir; onlara əməl edilməsi də, hətta əgər dərmanlar acı, insanın təbiətinə uyğun gəlməsə də belə, xəstənin öz xeyrinədir.

Valideynlərə yaxşılıq etmək, insanı onlarla qarşı xoş rəftar və münasibəti, ata-ananın fədakarlıqları müqabilində qədirdanlıq etmək, tovhidin və müqəddəs İslam dininin başlıca məsələlərindəndir. Qurani kərim və sünnətdə Allah, Onun Peyğəmbəri və Məsum İmamlar (əleyhissalam) təkidlə tövsiyə etmişlər. Ona əməl edənlərə dünya və axirətdə iki qat artıq savab vədəsi verilmişdir. Əvvəldəki hədislərdə qeyd etdiyimiz kimi Allahın razılığı valideynin razılığına və qəzəbi valideynin qəzəbinə bağlıdır. Sözü gedən məsələ barəsində ən mühüm təkidlərdən biridir.

Məsumların hədislərindən məlum olur ki, valideynlərə ehsan və yaxşılıq etmək axirət savabı və ilahi razılığı qazanmaqdan əlavə, sair nəticələri də vardır ki, çox əhəmiyyətli və dəyərli nəticələri öz ardınca gətirir ki, biz bu fəsildə onların bir qisminə işarə edirik.

1-Cəhənnəm odundan uzaqlıq və Allaha yaxınlıq

Peyğəmbəri Əkrəm valideynlərə qarşı yaxşılıq etmək, pis rəftardan uzaq olmaq barəsində buyurur:

"Əgər başında behişt sevdası varsa, ata-anaya yaxşılıq et; əgər cəhənnəm oduna nifrət edir və oraya girmək istəmirsənsə, valideynə əzab-əziyyət verməkdən uzaq ol.”[42]

Başqa sözlə desək, ata-anaya qarşı yaxşı əməl sahibi ol ki, cənnətə daxil olasan. Əgər onlara nifrət etsən, bil ki, cəhənnəm əhlisən. Bütün övladlar öz yolunu seçməkdə azaddırlar: valideynə yaxşılıq edənlər cənnətdə, onlara pislik edib əzab-əziyyət verənlər isə cəhənnəm uçurumundadırlar.

İbrahim ibni Şüeyb adlı bir səhabə deyir: Mən İmam Sadiq (əleyhissalam)-a ərz etdim: "Mənim atam o qədər qocalıb ki, ayaqyoluna gedəndə və başqa işlərdə biz əlimizlə onu bir yerdən başqa yerə aparırıq.” İmam buyurdu: "Ey İbrahim, əgər (sair ailə üzvləriniz deyil) sən özün şəxsən bu işləri öhdənə alsan və ona öz əlinlə yemək yedizdirsən, daha yaxşı olar. Çünki bu kimi işlər cəhənnəm odundan uzaq olmağa səbəb olar.”[43]

Bu hədisdən məlum olur ki, İbrahimin atası o qədər qocalıb əldən düşmüşdü ki, İbrahim ona sair ailə üzvləri ilə birlikdə kömək edirdi. İmam da ona buyurur ki, mümkün qədər sən özün atanın xidmətində olsan, sənin xeyrinədir. Çünki ata-anaya yaxşılıq etmək cəhənnəm odundan uzaq olmağa səbəb olar.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Həzrət Musa (əleyhissalam) Allah taala ilə münacat edəndə, nübüvvət nəzərləri ilə Allahın ərşində qərar tutan bir kişini gördü. Allahdan istədi ki, o kişinin bu yüksək məqama çatmasının səbəbini buyursun. Səs gəldi ki: "Musa, bu bir kəsdir ki, ata-anasına yaxşılıq etmiş, camaat arasında söz gəzdirməkdən uzaq olmuşdur.”[44]

Bu hədislərdə azacıq təfəkkür etməklə mə.lum olur ki, Allah taala ata-ananın itaətində olan əməlisaleh övladlara xüsusi diqqət yetirir və Öz lütfünü onlara şamil edərək dərgahına yaxınlaşdırır, ata-anaya edilən xidmət təşəkkürü cəhənnəm odundan qoruyan bir qalxan, onun dərdli bəlalarından qurtuluş vasitəsi hesab edir, bu layiqli övladlara o qədər böyük və əbədi məqam bağışlayır ki, hətta Həzrət Musa kimi böyük bir peyğəmbərin təəccübünə səbəb olur. Bəli, valideynlərə ehtiram və xidmət etmək o qədər mühüm bir məsələdir ki, Allah ona əməl edənlərə behişt vədəsi verir; və əksinə, bu barədə səhlənkarlıq, süstlük, nankorluq etməyi peşmançılıq, cəhənnəm oduna mübtəla olmaq səbəbi bilir. Elə bu səbəbdən İmam Sadiq (əleyhissalam) ürək yanğısı ilə İbrahim ibni Şüeybə tövsiyə edir ki, bacardığı qədər atasına kömək etməkdə evin o biri övladlarından qabağa keçsin və bu xidməti şəxsən öz öhdəsinə alsın, çünki bu əməl insanı cəhənnəm odundan uzaq olmasına səbəb olur.

2-Valideynə yaxşılıq ölüm anlarını, canverməni asanlaşdırar.

Valideynə yaxşılıq etməyin müsbət nəticələrindən biri də canvermənin asan olmasıdır. Hamının vəhşət etdiyi, göz yaşları axıtdığı qorxunc ölüm anları təkcə insanın özü üçün deyil həm də o mənzərəni müşahidə edən bir şəxs üçün vahiməli, qorxuludur. Hər vaxt belə bir mənzərəni təsəvvür etdikdə qəm-qüssə izləri insanın üzündə aşkar olur. Müqəddəs İslam dinində bu anlar çox həssas və şiddətli tərzdə vəsf olunmuşdur. Tövsiyə olunmuşdur ki, yaxşı əməl sahiblərini, təqvalıları can verən şəxsin başı üstünə gətirin ki, onun üçün dua etsin. Habelə cənabətli, napak adamların onun yanına gəlməsinin qarşısını alın və bacardığınız qədər Qurani kərim ayələri, xüsusilə "Yasin”, "Saffat” surələrini oxuyun.

Mövla Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-dən, o Həzrət də Cəbraildən ölüm anlarının necəliyi haqda belə nəql edir:

"Evdə, yataqda təbii ölüm min qılınc zərbəsindən çətindir.”[45]

Hansı ağıllı və imanlı insanı tapmaq olar ki, belə bir günün fikrində olmasın? Hansı bir mömini tapmaq olar ki, öz gözəl əməlləri ilə bu çətin anları asanlaşdırmağa çalışmasın? Hansı imanlı bir şəxsi tapmaq olar ki, bu anlardakı fikri xoşbəxtlik və səadət olmasın. Mövla Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın mübarək qədəmlərinin, onun Əzrailə dostcasına etdiyi tövsiyələrinin intizarında olmasın? Əgər belə məqul və ağlasığan arzu siz əziz oxucular üçün bəyənilirsə və ömrünüzün axır anlarında Həzrət Əzrail (əleyhissalam)-ın sizi ilə dostcasına və tam təvazökarlıqla qəbzi-ruh etməsini (canınızı almasını) istəyirsinizsə, ata-ananın xidmətində olub onlara hər növ əzab-əziyyət yetirməkdən çəkinin. Çünki islami rəvayətlər göstərir ki, ata-anaya xidmət edənlər ölüm anlarında tam rahatlıqla rastlaşacaqlar.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs Allahın onun ölüm anlarını (canverməsini) asan etməsini istəyirsə, sileyi-rəhim etsin (qohumlarla əlaqə saxlasın) və ata-anasına yaxşılıq etsin.”[46]

Burada daha yaxşı olar ki, şiə alimləri və mərcəyi-təqlidlərindən birinin öz anası ilə etdiyi xoş rəftarı əziz oxucular üçün bəyan edək. Mərhum Şeyx Mürtəza Ənsari çoxlu elmiyyə hövzəsi və tələbəsi olmasına, müsəlmanların mərcəyi-təqlidi kimi ağır və məsuliyyətli bir işi öhdəsinə almasına baxmayaraq bir gün onun tələbələri görür ki, öz qoca anasını çiyninə alıb hamama aparır. Onun tələbələri bu mənzərəni gördükdə çox təsirlənirlər və bu işi onlara həvalə etməsini istəyirlər. Amma o ilahi şəxsiyyət bu təklifi qəbul etməyib buyurur: "Bu mənim anamdır və ona xidmət etmək mənim borcumdur. Siz də gedib öz analarınız ilə bu cür rəftar edin, onların razılığını əldə edin.”

Böyük bir din aliminin öz anası ilə bu cür gözəl rəftar etdiyini, qul kimi öz anasının qarşısında təvazökarlıq etdiyini, onu dalına alıb hamama apardığını, gecələr gecə namazı qılmaq üçün anasını oyatdığını, isti su hazır etdiyini və bütün dərs problemlərini, camaatın bütün işlərini yerinə yetirdiyini, ata-anasının bir ömür namazını qıldığını gördükdə, aydındır ki, biz də belə böyük şəxsiyyətlərdən valideynlərə xidmət etməkdə insaniyyət dərsi almalı, ata-anamızı özümüzdən razı salmalıyıq.
DİLİ TUTULMUŞ CAVAN

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Can üstə olan bir cavanın dili tutulmuşdu və danışa bilmirdi. Peyğəmbər bu səhnəni gördükdə anasını soraqlaşdı. Onun yanında dayanmış bir qadın deyir: "Onun anası mənəm. Həzrət buyurdu: Sən bu cavandan razısanmı?” Ərz elədi: "Ya Rəsuləllah, mən altı ildir ki, onunla danışmıram. O, nankor bir övladdır.” Həzrət o qadından istədi ki, oğlundan razı olsun. Dedi: "Ey Peyğəmbər, sənin razılığın xatirinə ondan razı olub təqsirindən keçdim.” Bu halda cavanın dili açıldı və Peyğəmbərlə danışmağa başladı, canvermənin çətinliklərini bəyan etdi.

İndi o hədisin bir hissəsini qeyd edirik. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Peyğəmbəri Əkrəm bu cavanın başı üstünə gəldi və şəhadət kəlmələrini təlqin edəndə onun danışmağa qüdrəti yox idi.”[47]

Bu hədisdən və məsumların sair kəlamlarından gözəl şəkildə məlum olur ki, valideynin övladlardan razı olmalarının çoxlu gözəl əsərləri o cümlədən, canvermə halında Allahın qəhrindən, Əzrailin qəzəbindən və ölümün şiddətli anlarından nicat tapır. Habelə, ata-ananı qüssəli etmək dünya və axirətdə, xüsusilə canvermə halında giriftarçılıqlara səbəb olur.

Mütəal Allahdan istəyirəm ki, bizim hamımızı dinin göstərişlərinə itaət etməkdə müvəffəq etsin, bizi valideynlərimizə daha artıq xidmət etməkdə, onların razılıqlarını daha çox əldə etməkdə, hər növ üsyankarlığın qarşısını almaqda bizə kömək etsin.

3-Valideynə yaxşılıq etmək–günahların bağışlanma səbəbidir

Valideynə yaxşılıq etməyin çox bərəkətli və səmərəli faydalarından biri günahların bağışlanmasıdır. O günahlar ki, bəndə ilə Pərvərdigari-aləmin arasında qalın bir hicab, pərdədir. Bu pərdə duaların qəbul olunmasının qarşısını alır, insanı ilahi dərgahdan, əla mələkut aləmindən zillət, alçaqlıq diyarına çəkir. Bu halda onun insaniyyəti xətərə düşür, Allah taala bəndələrinə xidmətçi əvəzinə murdar və şeytani bir ünsürə çevrilir.

Agah və ayıq insanlar gec-tez günahlarını və sapmalarını cübran etmək fikrinə düşürlər ki, bu böyük fəlakətdən nicat tapsın, öz həqiqi varlığını məhv etməsin, ilahi ədalət məhkəməsində mühakiməyə çəkilməsin, axirət əzablarına düçar etməsin. Valideynlə yaxşı rəftar edib onlara ehsan etmək günahların, xətaların bağışlanmasının ən mühüm amillərindən biridir. İlahi insanlar bu təsirli amildən qafil olmamalı, ona səhlənkarlıqla yanaşmamalıdırlar. Çünki gözəl əməllər, (Quranın təbiri ilə desək, həsənələr) günahları məhv edib aradan aparır. Valideynin haqqında ehsan, onların çəkdiyi zəhmətlər müqabilində təşəkkür etmək həsənələrin ən gözəl nümunələri hesab olunur. Bundan əlavə, məsumların kəlamlarında aşkar şəkildə bəyan olunmuşdur ki, ata-anaya kömək etmək insanın günahlarını aradan aparır. Çoxlu hədislər bu həqiqəti açıqlayır.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

Bir nəfər Peyğəmbərin hüzuruna gəlib dedi: "Allah taala mənə bir qız verdi. Onu böyüdüb, kamala, həddi-büluğa çatdırandan sonra gözəl paltarlar geyindirib bəzədim, sonra onu bir quyunun yanına gətirib quyuya salıb öldürdüm. Ondan eşitdiyim son kəlmə "Ah, atacan!” naləsi oldu. Bu kəbirə günahın kəffarəsi (cəriməsi) nədir? Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurdu: Anan sağdırmı? Dedi: Yox. Həzrət soruşdu: Xalan sağdırmı? Dedi: Bəli. Həzrət buyurdu: "et, xalana yaxşılıq et, o sənin anan yerindədir. Sənin günahların bağışlanar.”[48]

Yuxarıdakı hədisdə Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur ki, ana əvəzində xalaya xidmət etmək onun günahlarını aradan aparar və bu növ günahların kəffarəsi olar. Bu qurucu və yaradıcı amildən əsla qafil olmamalıyıq. Necə ki, İmam Səccad (əleyhissalam)-dan gəlmiş başqa bir hədisdə Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) valideynə xidmət etməyi bütün günahların bağışlanması səbəbini bildirir.

Bir nəfər Peyğəmbərin hüzuruna gəlib ərz etdi:

"Ya Rəsuləllah, elə bir günah yoxdur ki, onu görməyim. Mənim üçün bir yol, tövbə qapısı varmı ki, bu günahları aradan aparım? Həzrət soruşdu: Ata-anan sağdırmı? Dedi: Atam sağdır. Həzrət buyurdu: "et, atana yaxşılıq et. O kişi gedərkən Həzrət buyurdu: Kaş onun anası sağ olaydı![50]

Bu hədisdən aydın olur ki, ata-anaya yaxşılıq etmək bütün günahları bağışladır. Çünki o kişi Peyğəmbərə ərz edir ki, bütün günah işləri görmüşəm. Rəsuli Əkrəm də günahların kəffarəsi kimi atasına xidmət etməsini tövsiyə edir. Amma ana, atadan qabaq övladın zəhmətlərini çəkdiyinə görə anaya xidmət etmək günahların daha tez və asan bağışlanmasına səbəb olur.

4-Valideynə yaxşılıq etmək ruzinin bol, ömrün uzun olmasına səbəb olur

Valideynə yaxşılıq etməyin əməli təsirlərindən biri ruzinin bol, ömrün uzun olmasıdır. Valideynin razılığı və onların duaları nəticəsində axirət mükafatı və səadətindən əlavə, əməli saleh və yaxşı əməl sahibi olan övladlar da bu dünyada müvəffəqiyyət qazanaraq səadətə çatır, öz ömür və mallarından bəhrələnirlər. Bunun nəticəsində də özlərindən sonra yüzlərlə xeyir-bərəkət nümunələri qoya bilərlər. İndi bu barədə olan bəzi rəvayətlərə işarə edirik. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəs ömrünün uzun, ruzisinin bol olmasını istəyirsə, ata-anasına yaxşılıq etsin. Çünki, valideynə yaxşılıq və xidmət etmək Allaha ibadət etmək Ona tabe olmaqdır.”[51]

"ördüyünüz kimi, Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) bu dəyərli kəlamında ata-anaya yaxşılıq və ehsan etməyi ruzinin artması və uzun ömür amili kimi təqdim edir.

Həzrət İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Riyasız və gizli ehsan Allahın qəzəb odunu söndürür, sileyi-rəhim və valideynə məhəbbət göstərmək övladların ömrünü uzadır.”[52]

Burada Həzrət valideynə hörmət və ehtiramı ömrün uzanmasının mühüm amillərindən biri kimi göstərmişdir.

"Cəfəri” məzhəbinin böyük rəhbəri İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs canvermə anlarının çətinliklərini asanlaşdırmaq istəsə, valideynə yaxşılıq və sileyi-rəhimi (qohum-əqrəba ilə əlaqələri davam etdirmək) unutmasın. Əgər bu işləri yerinə yetirsə, Allah-taala canvermənin çətinliklərini asanlaşdırar və belə bir şəxs həyatında heç vaxt fəqir olmaz.”[53]

Həzrət bu hədisdə valideynə hörmət və məhəbbət etməyi canvermə anlarını asanlaşdıran bir amil və yoxsulluq sıxıntısından, bədbəxtlikdən azad olma səbəbi bilir. Burada münasib görürük ki, iki ibrətamiz Qurani kərim və bir tarixi hadisəni əziz oxuculara təqdim edək:

1. Zalım Abbasi xəlifələrindən olan Mütəvəkkil İslam tarixində ən ağır cinayətlər törədən və ən çox qan tökən zalım bir padşah idi. O, Peyğəmbər Əhli-beytinə qarşı ən kinli adamlardan biri idi. O, dəfələrlə İmam Hüseyn (əleyhissalam)-ın şərif qəbrini dağıtmış, o Həzrətin ziyarətinə gələnlərə qarşı hörmətsizlik etmişdi. O, tarix cinayətkarı Həccac ibni Yusif kimi "Kaş Hüseyn ibni Əlinin qətlində iştirak edəydim!”-deyə arzu edirdi. Mütəvəkkil Əhli-beytə qarşı kin-küdurət saxlamaqda, hörmətsizlikdə o həddə çatmışdı ki, öz təlxəyi Übadət ibni Məxnəsi vadar edirdi ki, birinci İmam Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın yüksək məqamını təhqir edib alçaltsın, Mütəvəkkil və onun ətrafında olanları güldürsün. Onun oğlu Müntəsir isə Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın şiələrindən, onu sevənlərdən idi. O, atasının Əhli-beytə qarşı bəslədiyi kin və ədavətdən və onun həyasızcasına etdiyi hərəkətlərdən ruhən vicdan əzabı çəkir, qəlbində atasına qarşı kin bəsləyirdi. Onu öldürmək barəsində ustadı Əbu Übeydə ilə məşvərət etdi. Ustadı dedi: Atan bir nasibi, Əhli-beyt düşmənlərindəndir. Onu öldürmək İslam nöqteyi-nəzərindən vacibdir. Amma bunu da bilməlisən ki, atasını öldürən şəxsin ömrü qısalır. Müntəsir bu barədə qəti qərara gəldi və öz dinini atalıq təəssübündən qabağa saldı, öz dini vəzifəsini, hətta atası barəsində belə icra etdi. O, Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın yüksək məqamına qarşı edilən hörmətsizliklərin intiqamını atasından və onun təlxəyindən, habelə, ətrafındakılardan aldı. Onların hamısı şərab içərək sərxoş halda ikən, hamısını qılıncdan keçirdi, amma Mütəvəkkil kimi cinayətkarı öldürən bu imanlı şəxs atasının ölümündən sonra 6 aydan artıq yaşamadı. Mərhum Şeyx Abbas Qumi "Fatimeyi Zəhra (əleyha salam)-a hörmətsizlik edənlər” adlı başlıqda yazmışdır ki., o imanlı şəxs öz atasını öldürdükdən yeddi ay sonra dünyadan getmişdir. (Amma nəzərə çarpır ki, bu qəbildən olan həyasızlıqlar daha çox idi və müxtəlif məclislərdə Həzrət Əli və Fatimeyi Zəhra (əleyha salam)-ın yüksək məqamlarına qarşı rəva görülürdü.

2. Xudavəndi-aləm "Bəqərə” surəsinin 67-ci ayəsindən başlayaraq buna oxşar bir hadisəni bəyan etmişdir və Əllamə Məclisi də "Biharül-ənvar”ın 74-cü cildinin 68-ci səhifəsində "Üyunü-əxbarir-Rza” kitabının 2-ci cildinin 13-cü səhifəsindən nəqlən İmam Riza (əleyhissalam)-dan nəql edir. Hadisənin xülasəsi belədir: Bəni-israil tayfasında varlı bir şəxs var idi ki, öz əmisi oğlundan (başqa bir rəvayətə görə isə qardaşı oğlundan) başqa heç bir varisi yox idi. O da ona çatacaq irsi tez əldə etmək üçün o kişini öldürdü.[54] Sonradan özü şikayətçi kimi Həzrət Musanın yanına gəlib əmisinin qatilini tapmasını istədi. Allah taala Musaya əmr etdi ki, Bəni-İsrail məxsus bir inəyi kəssinlər, bir üzvünü öldürülənin bədəninə vursunlar, o da dirilib öz qatilini tanıtdırsın. Belə bir məxsus əlamətlərə malik olan inək yalnız bir nəfər layiqli oğlanda var idi ki, atasına çox gözəl ehsanlar və yaxşılıqlar etmişdi. Həmin oğlan çox gəlirli bir al-veri danışıb, amma pulunu vermək üçün pul sandığının yanına getdi, amma gördü ki, atası yatmış, sandığın açarını da başının altına qoymuşdur. Oğlan ədəbli və mərifətli bir insan olduğundan, atasını oyatmadı, onun rahatlığını dünyanın fani mənfəətindən üstün hesab etdi. Atası yuxudan oyandıqda məsələdən agah oldu və oğluna təşəkkür ünvanı ilə o inəyi oğluna bağışladı. Allah taala da bu gözəl əməlin dünyəvi əvəzi kimi Bəni-İsrailə əmr etdi ki, həmin inəyi alsınlar və əvəzində həmin inəyin dərisi tutan qədər qızıl versinlər. Bu, Quranın "Bəqərə” surəsində təfsilatı ilə gəldiyindən, həmin surə "Bəqərə” (yəni inək) adlandırılmışdır.[55]

Bu iki hekayəyə diqqət yetirməklə nəticə almaq olar ki, Mütəvəkkilin oğlu Müntəsir heç də dinin, Allahın buyurduğunun əleyhinə bir iş görməmiş, heç bir xilaf işə mürtəkib olmamışdır. Çünki Əhli-beyt düşmənlərinin (nasibilərin) İslamda heç bir dəyəri yoxdur, hətta ata olsa belə, imkan daxilində onu cəhənnəmə vasil etmək vacibdir, xüsusilə cinayətlərinin sayı-hesabı olmayan Mütəvəkkil kimi bir məlunu. Lakin o, Müntəsirin atası və atalıq haqqına malik olduğuna görə, bu əməlin vəzi (təbii) təsiri o qədər sürətlidir ki, cavan Müntəsir atasını öldürdükdən qısa müddət sonra dünyadan gedir.

Belə olan halda, övladların öz dindar və ürəyiyanar valideynləri qarşısındakı vəzifələri aydın olur. Mütəvəkkil kimi fəsadçı və murdar bir atanın qətlə yetirilməsi cavan oğluna öz təsirini göstərirsə və onun vaxtsız ölümü ilə nəticələnirsə, şübhəsiz əməlisaleh ata-anaya qarşı hər növ səhlənkarlıq və təhqir dözülməzdir və ziyanı da daha ağır olacaqdır.

Bunun da müqabilində valideynə təzim və tərəhhüm göstərmək, əmr və göstərişlərinə tabe olmaq dini bir vəzifə olmasından və Allahın da bu işin müqabilində mükafat verməsindən də əlavə qiymətli ömrün uzanmasında, mal-dövlətin artmasında böyük təsiri vardır. Belə ki, bu əməl Bəni İsrail tayfasından olan bir əməlisaleh övladın öz atasına hörməti səbəbi ilə Allah taala Öz lütfünü ona şamil etdi, o qədər mal-dövləti ona nəsib etdi.

Əlbəttə, bu növ mükafatlar və bəzi halda cəzalar müəyyən və konkret şəxslərə məxsus deyil. Belə ki, hər kəs hər hansı yolda və ya qrupda hərəkət etsə, axırda onların hədəfinə çatacaqdır. Buna əsasən, möhtərəm övladlar səy etməlidirlər ki, həmişə öz valideynlərinə xidmət etsin, onların zəhmətə, əzab-əziyyətə düşmələrinə səbəb olan hər əməldən uzaq olsunlar, ata-ana barəsində hər hansı fədakarlığı əsirgəməsinlər ki, axirət mükafatı və Allahın razılığını cəlb etməkdən əlavə, bərəkətli ömür və bol mal-dövlətdən də faydalansınlar.

[42]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.687

[43]"Üsuli-kafi”, 2-ci cild, səh.162

[44]"Biharul-ənvar”, 74-cild, səh.65

[45]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.553

[46]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.81

[47]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.75

[48]"Üsuli-kafi”, 2-ci cild, səh.162

[49]"Füruği-əbədiyyət”, 1-ci cild, səh.29

[50]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.82

[51]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.85

[52]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.82

[53]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.687

[54]Başqa bir rəvayətə əsasən, bu qətlin səbəbi eşq ilə əlaqədardır. }ünki qatil öldürülən şəxsin qızını sevirdi, lakin atası razılıq vermirdi. Buna ‘örə də qızın atasını öldürməyi qərara aldı.

[55]"Təfsiri-nümunə”, 2-ci cild, səh.215

[56]"Rovzətül-müttəqin”, 9-cu cild, səh.416

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:18:36 GMT

BEŞİNCİ FƏSİL
ANA ATADAN İRƏLİDİRMİ?

Bu fəsildə bizim məqsədimiz valideynlərin övlad üzərindəki hüquqlarının təfavütü barəsindədir ki, görəsən onların hüquqları bərabər və eyni səviyyədədirmi, yoxsa ananın hüquqları atanın hüquqlarından üstündür?

Bu sualın cavabında qeyd etmək lazımdır ki, hüquq və vəzifələr qarşılıqlı və eyni ölçüdədir. Heç kəs "mənim hüququm var, amma xidmət etməyə vəzifəli deyiləm”, deyə iddia edə bilməz, həmçinin, bir kəs xidmət etməyə vəzifəli olub hüququ olmadığını iddia edə bilməz. Buna əsasən, ata-ananın övladın yolunda çəkdikləri sonsuz əzab-əziyyətlərini, zəhmətlərini və öhdəsinə aldıqları ağır məsuliyyətlərini ayrı-ayrılıqda nəzərə almaq, onları bir-biri ilə müqayisə edib hansısa mühakiməni yürütmək olmaz.

Şəkksiz ata və ana hər ikisi övladlarının xoşbəxtliyini, əbədi səadətini istəyir, onların həmişə rifahda, səadətdə olmalarını arzulayırlar. Əksərən övladların mənafe və hüquqlarını özlərininkindən qabağa salırlar. Buna görə də özlərini bu yolda fəda etməyə hazırlayırlar. Bu cəhətdən görürük ki, Allah taala Qurani kərim ayələrində; məsum rəhbərlərimiz öz kəlamlarında valideynə ehtiram təbiri gətirir və onlardan birini digərindən üstün etmirlər. Bununla əlaqədar olaraq sünnü alimləri inanırlar ki, ata-anaya ehtiram hər ikisinə eyni səviyyədə lazım və vacibdir.

Böyük şiə alimləri arasında bu məsələ təfsilatı ilə araşdırılmışdır. İsmətli və pak Əhli-beytin yol göstərmələrində, ananın təbii olaraq üzücü zəhmətləri və əzab-əziyyətləri səbəbi ilə onun hüququnu əxlaqi və atifə cəhətindən atadan irəli, üstün hesab etmişlər. Çünki ananın övladı böyüdüb boya-başa çatdırmaqdakı, tərbiyə etməkdəki çəkdiyi sonsuz və üzücü zəhmətlər atanın çəkdiyi əziyyətlərdən artıq olduğuna görə, təbiidir ki, onun da hüququ artıq olacaqdır.

Doğrudur ki, ata övladın sağlamlığını, yeməklə, mənzillə, geyimlə təmin olunmasını və sair ehtiyaclarını təmin edir və vəzifəlidir ki, onların təlim-tərbiyəsində bacardığı qədər səy göstərsin. Amma 9 aylıq hamiləlik, habelə uşağın doğuş və südvermə mərhələlərindəki ağır zəhmətləri görən məhz anadır. Hətta bu mərhələdə müxtəlif əzab-əziyyətlərə qatlaşıqdan sonra gecələri oyaq qalaraq öz əziz və mehriban balasını nəvaziş edir, bacarıqsız və zəif olduğu vaxtlarda onu qoruyub saxlayır, onu təmizləyir. Buna əsasən, işin axırında valideynlərin hansının övlad yolunda çəkdiyi zəhmətləri daha çox olsa, onun hüququ digərindən daha üstün və çox olacaqdır. İndi isə bir neçə rəvayət və hədisi nəql edirik:

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Bir nəfər Peyğəmbərin hüzuruna gəlib dedi: Ey Peyğəmbər, kimə yaxşılıq edim? Peyğəmbər buyurdu: Anana. Bu sual-cavab 3 dəfə eynilə təkrar olundu və dördüncü dəfə Peyğəmbər buyurdu: Anana.”[56]

Mülahizə etdiyiniz kimi, bu hədisdə Peyğəmbər 3 dəfə anasına hörmət etməyi tövsiyə etdikdən sonra yalnız dördüncü dəfədə atasına yaxşılıq etməyi tövsiyə edir. Bundan əlavə, hədisdəki "sümmə” ÀÔÂÒÓ kəlməsi ərəb dilində dərəcə etibarı ilə sonrakı mərhələdə yerləşdiyini göstərir. Bu hədisdən ananın övlad üzərindəki hüququnun atanın övlad üzərindəki hüququndan irəli olması məlum olur. İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Həzrət Musa Allahla münacat edərkən Ondan mövizə etməsini istədi. Allah taala ona üç dəfə anası barəsində, dördüncü dəfə isə atası barəsində tövsiyə etdi.”[57]

Bu iki hədisdən ananın hüququnun atanın hüququndan müqəddəm (irəli) olmasını anlayırıq. Bundan əlavə, 41-ci hədisdə qeyd olunduğu kimi, Həzrət Peyğəmbər o şəxsin günahlarının bağışlanması üçün buyurur: "Kaş onun anası sağ olaydı!” ki, bu xəta və günahlarının daha tez bağışlanmasına səbəb olardı. Hansı ki, atasına da yaxşılıq etmək günahlarının bağışlanması səbəbi kimi təqdim olunub.

Sünnülərin böyük alimlərindən biri olan Müslüm yazır:

Bir nəfər Peyğəmbərdən soruşdu: "Hansı kəs müsahib (həmsöhbət) olmağa daha layiqlidir?” Həzrət buyurdu: "Anan.” Bu sual-cavab 3 dəfə eynilə təkrar olundu, yalnız dördüncü dəfə Həzrət buyurdu ki, atan.[58]

Bu hədislərdən nəticə alırıq ki, ananın hüquqları əxlaq, atifə və insani rəftar tərzi baxımından atanın hüquqlarından irəlidir.
ANA HƏMİŞƏ İRƏLİDİRMİ?

Düzdür ki, ananın övlad barəsində qatlaşdığı zəhmətlər ataya nisbətən təbii olaraq artıqdır və övladların müxtəlif üzücü, ağır zəhmətlərinə, əzab-əziyyətlərinə, xüsusilə hamiləlik və doğuş zamanı dözmək analar üçün son dərəcədə çətindir. Amma atalar təbiət və xilqət cəhətindən daha çox təfəkkür və təəqqül məziyyətlərinə malik olduğundan, onların hərəkətləri, mühakimə yürütməsi ehsasatlardan (emosiyalardan) uzaq olduğuna görə, övladların xeyir və mənfəətlərini anadan daha yaxşı dərk edirlər, onu xatırladırlar. Müqəddəs İslam şəriətində ata övladların qəyyumu hesab olunaraq onların üzərində vilayət və ixtiyar sahibidir. Amma ana belə bir imtiyazdan, azacıq vilayət və ixtiyar sahibi olmaqdan məhrum olmuşdur. Bu cəhətdən İmam Baqir (əleyhissalam)-dan nəql olunan hədisdə atanın hüququ ən yüksək bir hüquq kimi təqdim edilir:

Bir nəfər Peyğəmbərin hüzuruna gəlib soruşdu

"Kişilər üzərində haqqa malik olmaq cəhətdən kimin hüququ daha artıqdır? Həzrət buyurdu: Atanın haqqı bütün haqlardan daha üstündür.” O qadın yenə soruşdu: "Qadınlar üzərində haqqa malik olmaq cəhətində kimin haqqı daha üstündür?” Həzrət buyurdu: "Onun ərinin haqqı.”[59]

Diqqət yetirin ki, bu hədisdə atanın hüququ hüquqların ən yüksək və üstünü kimi hesab olunmuşdur. Həmçinin, qızlar, nə qədər ki, ərə getməyiblər, atanın onlar üzərindəki haqqı bütün haqlardan yüksəkdir, amma ərə getdikdən sonra ərinin haqqı daha irəlidir. Rəsuli Əkrəmin qadının kişi qarşısında olan vəzifə və borclarının bütün vəzifə və borclardan irəli saldığı bu hədis o vaxt məna tapır ki, qızlar ərə getmiş olsunlar. Əks halda isə atalıq haqqı irəlidir. 25-ci hədisdə qeyd olunduğu kimi, əgər qızın ərə getməsi ona münasib olmayıb mənafeyinin, məsləhətinin əksinə olarsa, ata nikah əqdini poza bilər. Ondan başqa heç kəsin, hətta anasının belə bir haqqı yoxdur. Bu hədisdə 5-ci İmam ən böyük hüquq və vilayət haqqının ataya məxsus olduğunu qeyd etmişdir, halbuki, ananın belə hüququ və ixtiyarı yoxdur. Başqa bir hədisdə Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) atanın şəxsiyyətini qoruyub məqamını hifz etmək barədə buyurur: "Övladların vəzifələrindən biri də budur ki, ata onların yanına gəldikdə ehtiram əlaməti olaraq öz yerindən qalxsın, hətta hökmdar olsa belə.”[60]

Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın bu sözündən ata şəxsiyyətinin təzimlə yad edilməsi və ehtiram qoyulması onun hüququnun ananın hüququndan bu cəhətdən üstün olmasını çatdırır. Həmçinin, Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) də atanın hüquqlarını elə bu hədisin oxşarı olan bir hədisdə bəyan edərək övladlara əmr edir ki, heç vaxt ondan qabaq yol getməsinlər, ondan qabaq oturmasınlar, həmişə danışığında atanın şəxsiyyətini nəzərə alsınlar.[61]

Qeyd olunan hədis və rəvayətlərdən başa düşmək olur ki, ananın övlad yolunda çəkdiyi zəhmətlər, göstərdiyi fədakarlıqlar son dərəcədə ağırdır. Öz canının şirəsi ilə övladını böyüdüb boya-başa çatdıran, onun şəxsiyyətini formalaşdıran və cəmiyyətə layiqli, ürəyiyanan bir fərd təqdim edən məhz anadır. Çünki ana elə bir varlıqdır ki, onda övlada qarşı ülvi hisslər, məhəbbət, mehribanlıq daha artıqdır. Buna əssasən, o atadan daha artıq atifəyə, məhəbbətə, əxlaqa və insaniyyətə ehtiyaclıdır. Bu cəhətdən övladların borcu budur ki, atalarına qarşı olan hisslərə nisbətən anaya qarşı eşq, məhəbbət, ülvi və atifi hisslərdə daha artıq səy göstərsinlər ki, onun qəlbi sınmasın.

Digər tərəfdən də atanın övlad üzərində vilayət ixtiyarına malik olduğuna, övladın mənafe və məsləhətlərində xas bir görüş və tədbirlə, müsbət və təsirli rol oynadığına, övladların səadətinə zəmanət verdiyinə, bu səadətə daha yaxın və münasib yolları ayırd edə bildiklərinə görə, məhz bu səbəbə görə atanın hüququ ananın hüquqlarından irəlidir.

Hər halda əməlisaleh və dərrakəli övladlar o qədər ağıllı hərəkət və rəftar etməlidirlər ki, ata-ananın heç birinin qəlbini sındırmasınlar, onları özlərindən həmişə razı salsınlar, ailənin bütün üzvləri qarşıya çıxan bütün problem və müşküllərlə yanaşı, elə səfa-səmimiyyətlə yaşasınlar ki, sanki bir bədənin müxtəlif üzvləridir və onların bir-birindən ayrılması qeyri-mümkündür. İnşallah!
ALTINCI FƏSİL
KİMLƏR ATA-ANA HÖKMÜNDƏDİR?

Əvvəlki fəsillərdə valideynin hüquqları barəsində söhbət olundu. Bu bəhsdə də kimlərin ata-ananın səviyyəsində olduğunu bilmək istəyirik, təki onların da qarşısında olan vəzifələrimiz barəsində səhlənkarlıq və etinasızlıq etməyək.

Müqəddəs İslam şəriətində həqiqi atadan əlavə, müəllim və qaynata da "ata” kimi təbir olunmuşdur. Həmçinin bu müqəddəs din insana uşaqlıqda süd verən dayələrə, uşaqların təlim-tərbiyəsini öhdəsinə alan müəllimlərə, habelə ana hökmündə olan xalaya ana gözü ilə baxır və onlara ehtiram qoyulmasını tövsiyə edir. Peyğəmbər buyurur:

"Ata üçdür: 1-İnsanın təvəllüdünə səbəb olan həqiqi ata; 2-Qızını insana ərə verən qayınata; 3-İnsana təlim-tərbiyəni, elm əldə etmək yolunu öyrədən müəllim.”[62]

Diqqət yetirdiyiniz etdiyiniz kimi İslam Peyğəmbəri qayınata və müəllimi ata kimi tanıtdırmış və həqiqi atanı da həmin ibarə ilə qeyd etmişdir. Bu ibarə onların danılmaz haqları və əzəmətləri nişanəsidir. Bizim cəmiyyətlərdə onlara ehtiram qoyulmasına sn dərəcə səy göstərilməli, canla-başla onların ehtiramı saxlanılmalıdır.

Uzun illər boyu qızının təlim-tərbiyə, qorunub-saxlanma məsuliyyətini öhdəsinə alan, bütün problemlərlə yanaşı onu böyüdüb gözəl əxlaqi səciyyələri aşılayan ər saxlamağın yollarını, övlad tərbiyəsini ona öyrədən və bu vəsflərlə belə öz qızını sənin əqdinə keçirən, onun qəmlərində səninlə həmdəm, işlərində yoldaş edən qayınata şəkksiz sənin ailəndə və həyatında şərik və təsirlidir. Buna görə də bütün kürəkənlərin vəzifələri budur ki qayınata və qayınanasına həqiqi ata və ana gözü ilə baxsınlar, onların qədəmlərini əzizləsinlər, son dərəcə məhəbbət, atifə göstərsin və qız böyüdüb saxlamaq ruhiyyəsinin onlarda canlandırsınlar.[63]
MÜƏLLİM, YAXUD PEYĞƏMBƏRLƏRİN YOLUNU "EDƏNLƏR

İslam dinində müəllimə və tərbiyəçiyə yüksək məqam verilmişdir. Onlar yüzlərlə, minlərlə insanın təlim-tərbiyə məsuliyyətini öhdəsinə almış, onları hər növ əqidə azğınlıqlarından qoruyub-saxlamış, insaniyyət və kamal yolunu onlara tanıtdırmışlar. Bu cəhətdən cəmiyyətdə bu pak və fədakar insanlar son dərəcə təqdirə və ehtirama layiq görülməlidir. Çünki onların tutduğu yol və hədəf müqəddəs peyğəmbərlərin tutuduğu yoldur. Məhz bu səbəbdən Rəsuli Əkrəm özünü və Həzrət Əlini bu ümmətin mənəvi atası kimi tanıtdırır. Çünki onlar bu ümmətin müəllimi və tərbiyəçisidirlər.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Mən və Əli bu ümmətin atasıyıq. Bizim bu ümmət üzərində olan haqqımız onların həqiqi atalarına qarşı olan hüquqlarından artıqdır. Çünki onlar bizə itaət etsələr, biz onları cəhənnəm odundan (xilas edib) behiştə və səadətə doğru hidayət edərik.”[64]

Bu hədis müəllimin və islami bir mübəlliğin məqamının atanın məqamından üstün olduğunu göstərir. Çünki Həzrətin "bizim haqqımız onların haqqından irəlidir”-kəlamının səbəbini belə bəyan edir ki, biz onları ayıldaraq düz yola hidayət edirik. Bunun mənası budur ki, hər kəs bu məsuliyyəti öhdəsinə alarsa, onun məqamı həqiqi atanın məqamından üstün və layiqlidir. Dəqiq desək, bu, səbəbi bəyan olunmuş hədisdir.

Bəli, ata və analar övladların maddi ehtiyaclarının təmin olunmasında, onların qorunub-saxlanmasında özlərini məsuliyyətli bilirlər və bu yolda yalnız hərəkət edirlər, amma onların mənəvi ehtiyaclarına nisbətən az diqqət yetirirlər. Amma Rəsuli Əkərm (səlləllahu əleyhi və alih) və Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam), onların pak və məsum övladları, habelə onların yolunu gedənlər, müqəddəs dini hədəfərlə insanlara yol göstərib onların təlim-tərbiyəsini öhdəsinə alan müəllimlər daha böyük haqqa malik olmuş və indi də olmaqdadırlar. Çünki onlar şam kimi yanaraq başqalarına nur verirlər; özləri müxtəlif maddi və mənəvi, ruhi və cismi çətinlikləri canla-başla qəbul edərək başqalarını inhirafdan, azğınlıqdan, bədbəxtlikdən çıxarıb, səadətin şah yoluna, nicat yoluna çəkirlər, dini məsələləri, dini və insani həqiqətləri onlara öyrədirlər. Buna əsasən, bizim islami müəllimlərə, təbliğatçılara və hamıdan da artıq öz ata-anamızdan daha üstün olan Peyğəmbər və Məsum İmamlara ehtiram etməyə borcluyuq. Burada bir hekayəni sizə təqdim etməyi münasib görürük.

Müsəlmanlarla kafirlər arasında bağlanan "Hüdeybiyyə” sülh müqaviləsindən sonra bu müqavilə Qüreyş kafirləri tərəfindən pozuldu və bunun əvəzini çıxmaq məqsədi ilə Əbu Süfyanı üzr istəmək üçün èeyğəmbərin yanına göndərdilər. Onun (Əbu Süfyanın) qızı Peyğəmbərin arvadlarından biri olduğuna görə o, qərara aldı ki, öz qızının evinə getsin. O, öz qızının evinə daxil olanda Rəsuli Əkrəmin döşəyi açıq idi. Həmin döşəyin üstündə oturmaq istəyəndə, Ümmü Həbibə öz kafir atası–Əbu Süfyanın onun üstündə oturmasına mane oldu. Əbu Süfyan bərk narahat olub dedi: "Qızım, bu döşəyi mənə layiq görmədin, yoxsa məni bu döşəyə layiq görmədin?” Qızı dedi: "Ata, bu döşək Peyğəmbərə məxsusdur, sən isə kafirsən. Mən kafir bir şəxsin bu döşəyin üstündə oturmasına razı ola bilmərəm.”[65]

Diqqət yetirilməlidir ki, bu qız həmin atanın qucağında böyüyüb boya-başa çatmışdır və onun atalıq haqqı vardır. Ata-övlad münasibətləri və məhəbbəti də inkar olunası deyildir. Amma tovhid məktəbində, Rəsuli Əkrəmin evində İslam dini təlim-tərbiyəsi bütün atalıq tellərini, ata-övlad məhəbbətini kənara qoyur. O, təkcə öz mürəbbi və müəllimini öz atasından üstün tutmur, həm də onun Peyğəmbərin döşəyinin üstündə oturmasına mane olur.

Bu hədislərə və tarixi hadisələr (biz qısa olsun deyə, bunlarla kifayətlənirik) İslam əsasında əməl edən dindar müəllimlərin ehtiramının son dərəcə yüksək olduğunu bayan edir. Biz onlara hörmət göstərilməsində bacardığımız qədər çalışmalıyıq. Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur ki, "müəllimə ehtiram əlaməti olaraq öz yerindən qalxıb ona təzim et!”[66]
ANANIN ƏVƏZEDİCİSİ

İslam hədislərində xala və süd anası ana hökmündədir və onlara xidmət, hörmət və təzim etmək təkid edilmişdir. Cavanlıq dövrlərində ağır cinayət və xətalar etmiş bir cavana Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) günahlarının kəffarəsi kimi xalasına xidmət etməyi tövsiyə edir, buyurur ki, xalan sənin anan yerindədir.”[67]

Həmçinin, insana süd verən qadın və dayə İslam dinində həqiqi ana hökmündədir. Tövsiyə olunmuşdur ki, bu qadınlardan süd əmən bütün övladlar ona ana gözü ilə baxsınlar ona ehtiram qoymaqla onun mehr-məhəbbətlə dolu zəhmətlərini unutmasınlar və onun əvəzini çıxmağa çalışsınlar. Elə analar ki, öz canlarının şirəsini süd şəklində onlara əmizdirmiş, onların böyüyüb boya-başa çatmasında, təlim-tərbiyəsində çalışmışlar.

Tarixdə qeyd olunur ki, Əbu Ləhəbin Süveydə adlı bir kənizi var idi. O, Peyğəmbərə yalnız 4 ay müddətində süd vermişdi, amma Rəsuli Əkrəm bununla belə onun zəhmətlərini hədərə verməyib, unutmur, daim ona qarşı yaxşılıq və hörmət edir, onun ardınca gedərək ona hörmət edirdi. Həzrət onun vəfatından xəbərdar olanda dərindən kədərlənərək ona qarşı göstərdiyi analıq məhəbbətlərini xatırladı. Həmçinin Peyğəmbər, onun süd anası Həlimeyi Sədiyyəyə o qədər ehtiram edir ki, başqalarını təəccübə gətirirdi. Yalnız bir dəfə Həlimə öz ağır maddi vəziyyətindən şikayət etdi və Həzrət Xədicənin istəyi ilə Peyğəmbər ona 40 baş qoyun və dəvə verdi.[68]

Bəli, insana süd verən analar insanın həqiqi anası hökmündədir, onlara ehtiram göstərilməsi lazım və vacibdir. Əziz oxuculardan istəyimiz budur ki, əlavə hədislər oxumaq olmaq üçün fiqhi kitablara, o cümlədən "Vəsailüş-şiə” kitabının 14-cü cildinin 280-cı səhifəsinə müraciət etsinlər.

YEDDİNCİ FƏSİL
NƏ ÜÇÜN ÖVLADLAR ÖZ VALİDEYNLƏRİ İLƏ MÜXALİFƏT EDİRLƏR?

Ailə–məhəbbət səfa-səmimiyyət ocağıdır. Elə bir ocaq ki, ailə üzvləri evdən xaricdə olan fəaliyyət, iş-güc, təhsil, tədris və s. kimi işlərdə yaranan narahatlıqları, yorğunluqları bu ailədə insani və islami rəftarlar ilə aradan qaldırır, yenidən lazımi qüvvə və ruh yüksəkliyi ilə müxtəlif fərdi və ictimai fəaliyyətlərə başlayaraq təkamül və inkişaf yolunda öz vəzifələrini yerinə yetirirlər. Əgər ailələrin talelərindən, onların yaşayış tərzindən az-çox soraqlaşsaq və lazımi məlumatlar əldə etsək, görəcəyik ki, hər bir ailə özünəməxsus ixtilaf odunda yanır və özlərinin nəzərində lazımi, ideal həyat tərzinə malik deyillər. Çox ailələr vardır ki, küskünlüklə, ədavətlə yaşayaraq həyatı cəhənnəm həyatına çevirirlər. Elə övladlar vardır ki, ailə ocağında daim öz valideynləri ilə müxalifət edirlər, uzun-uzadı çarpışmalardan, mübahisələrdən sonra ailəni tərk edir və başqa şəhərlərə, ölkələrə köçüb gedir, beləliklə də əcnəbilərin yanında yaşamağı öz valideynlərinin yanında yaşamaqdan üstün bilirlər. Bu cür övladlardan ibarət bir qrup öz ailə və valideynlərindən bezərək sanki heyvani yaşayışı səadətli yaşayışdan, vəhşilik və mübahisəni aram həyatdan, səfa-səmimiyyətdən üstün heyab edərək ata-ananın qəlblərini narahat edir, incidirlər.

Bu fəsildə lazım görürük ki, övladlarla ata-analar arasında yaranan ixtilafları qısa şəkildə araşdırıb onların köklərini tapaq, daha sonra bu amillərlə mübarizə yollarını, ideal, səfa-səmimiyyətlə dolu olan həyata, kamala çatmaq yollarını əziz oxuculara təqdim edək. Çünki fəsad və ixtilafın amilləri ilə mübarizə aparmaq onun nəticələri ilə mübarizə aparmaqdan qat-qat asandır.

1-Ata-anaların övladlar ilə nadürüst davranışları

Ata-anaların öz övladları ilə doğru-düzgün rəftarları onların təlim-tərbiyə və təkamülündə əsaslı rol oynayır. Övladların təbii istəklərinə diqqət yetirilməsi, atanın övladına qarşı mehr-məhəbbəti, övladlara verilən əhd-peyman, əmanətdarlıq və düzgünlük, bütün bunlar övladların ruhi yönlərində daha çox təsirlidir.

Müqəddəs islam dini övladların hüquqları və onalarla rəftar tərzi haqqında çoxlu şeylər tövsiyə etmişdir ki, onlara əməl edilməsi hər bir ailənin səadətinə zəmanət verir. Din göstəriş verir ki, valideyn də öz övladına ehtiram qoysun, övladların uşaqlıq dövründə onlarla oynasın, pis və nalayiq sözlər danışmaqdan çəkinsin. Öz uşaqları ilə elə sıx ünsiyyətdə ünsiyyətdə olmalıdır ki, onların özləri ata-anaya aşiq olsun; valideynlər öz övladları ilə qədər mehr-məhəbbətlə rəftar etməlidirlər ki, saleh insanlar kimi böyüsünlər.

İmam Sadiq (əleyhissalam) cəddi Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih)-dən belə nəql etmişdir:

"Allahın rəhməti o övladlara olsun ki, yaxşılıq etməkdə ataları onlara kömək etsin. Allahın rəhməti o valideynlərə olsun ki, övladları onlara qarşı yaxşı işlər görməyə kömək etsinlər.”[71]

Yəni ata və oğul bir-biri ilə o qədər mehriban və səmimi olmalıdırlar ki, heç vaxt bir-birinin barəsində rəva görülməyən, İslamın ziddinə olan rəftara və əmələ yol verməsinlər. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-a, ata-anaların öz övladları ilə müxtəlif rəftarları barəsində buyurur:

"Ya Əli, Allah lənət etsin o valideynlərə ki, (öz övladlarını elə tərbiyə edir, onlarla elə rəftar edirlər ki,) övladlarını ağ olmağa vadar edirlər, onların övladları naxələf və bədəməl olurlar; Allahın rəhməti o valideynlərə olsun ki, öz övladları ilə gözəl rəftar edir, onları saleh insanlar kimi yetirirlər.”[72]

Övladların hüquqları adlı müxtəlif fəsillərdə çoxlu rəvayət və hədis qeyd olunmuşdur ki, gələcəkdə nəzərində çatdırılacaqdır.

2-Valideynlərin bir-biri ilə ixtilafı

Ər-arvadın bir-biri ilə qarşılıqlı rəftarı övladların təfəkkürünün formalaşmasında çox təsir qoyur, onların hərəkət tərzini təyin edir. Çünki ailə mühiti ilk və ən təsirli mühitdir ki, övladlar orada göz açır, ata-ananın adətini, rəftarını götürür, həyatda, öz davranışlarında onlara təqlid edirlər. Adətən, uşaqlar uşaqlığın ilk çağlarında öyrəndikləri, ələ gətirdikləri şeylər mehvərində hərəkət edirlər. Bu cəhətdən İslam dini ailə ocağında müxtəlif şərtlər qoymuşdur ki, bu şərtlərin pozulması övladların inhirafa yuvarlanmalarına səbəb olacaqdır.

Ata və ananın bir-biri ilə müxalifət etməsi övladın pak ruhunu incidərək onları ailə mühitinə etinasız, rəğbətsiz edir, onların isti ailə ocağından qaçmasına səbəb olur, ata-anaya qarşı bədbin olmalarına gətirib çıxarır. Ata-ana bir-biri ilə nə qədər çox müxalifətdə, dava-dalaşda olub, Allah eləlməmiş nalayiq sözlər danışsalar, bəzən kötəkləyib, söyüş söysələr, həmin qədər də uşaqları üsyankar olmağa, bəd əməllər görməyə cürətli edəcək, övladların valideynə qarşı hörmətsiz yanaşıb kobud rəftar etməsinə səbəb olacaq və onların üsyankar olmalarını aşkar edəcəkdir. Övlad öz valideyninə qarşı kobud rəftar etməyə cürət taparsa, onun naxələf bir övlad olması qəti bir məsələdir. İmam Həsən Əskəri (əleyhissalam) buyurur:

"Övladın uşaqlıqda ataya qarşı etdiyi kobudluq və hörmətsizlik böyüyəndə onun üzünə durmasına səbəb olur.”[73]

Ümumiyyətlə əgər uşaqlar ata-ananın düzgün olmayan rəftarları səbəbi ilə hörmətsizlik etməyə cürət tapırlarsa, ata-ananın ehtiram dairəsi və müqəddəsliyi pozulur. Bu cəhətdən məlum olur ki, evdə ailə hüquqlarının icra olunması, qanunların qorunması, ailə üzvlərinin hətta qadınların ailə başçısına (ataya) qarşı son dərəcə ehtiramı müəyyən qədər də olsa, ailədəki nizam-intizamı qoruyacaq. Çünki əgər qadınlar öz ərlərinə ehtiram qoyub şəxsiyyətlərini təhqir etməsələr, ərin himayə və məhəbbətindən faydalanmaqdan əlavə, əməldə də öz uşaqlarını ataya qarşı ehtiram qoymağa, onun şəxsiyyətini qorumağa sövq edəcək. Belə olan halda çox az ailələrdə narazılıq yarana bilər.

İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan nəql olunub ki, Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) belə buyurmuşdur:

"Əgər hər hansı bir insanın (Allahdan) başqası qarşısında səcdə etmək caiz olsaydı, əmr edərdim ki, qadınlar ərlərinin müqabilində səcdə etsinlər.”[74]

Bu hədis qadının öz ərinə itaət etməsinin nə dərəcədə vacib olmasını çatdırır və göstərir ki, gərək o, ərinin müqabilində hər cür inadkarlıqdan və uzundillilikdən çəkinsin, ailədə ərinin ehtiramını və əzəmətini pozmasın. Həmçinin İslam dini övladlara əmr edib buyurur ki, öz ata-ananızın müqabilində təvazökarlıq edin, onlara qarşı heç bir ehtiramı əsirgəməyin. Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) bu barədə buyurur:

Əvvəldə izah etdiyimiz kimi, bu hədis bizə anladır ki, atanın bir yerə daxil olduğu zaman ona ehtiram əlaməti olaraq həmişə ayağa qalxaq.[75] Başqa şəxslərə ehtiram əlaməti olaraq onların ayağına durmaq haqqında çoxlu rəvayətlərdə nəql olunmasına baxmayaraq, atalıq məqamına hörmətlə yanaşmaq, onun şəxsiyyətinə təzim etmək üçün Mövla Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın nəzərində bu iş lazımdır. Onu görməməzliyə vurmaq, ataya ehtiram göstərməmək Allah taala tərəfindən layiqli cəzaya səbəb olar. Burada bir hekayəni diqqətinizə çatdırırıq.

Həzrət Yusif (əleyhissalam) böyük ilahi peyğəmbərlərdəndir ki, onun adına Quranda bir surə nazil olmuşdur. O Həzrət Allahın dərgahına o qədər yaxındır ki, müxtəlif yerlərdə ilahi lütfə layiq görülmüşdür.

O, qüdrətə, səltənət məqamına çatdıqda, Misrin qıtlıq baş vermiş əhalisinə və ətraf məntəqələrdə olan insanları həlak olmaqdan qurtardı. Atası Həzrət Yəqub (əleyhissalam) yola düşdü ki, itmiş və müsibətlər görmüş oğlu ilə görüşsün. Yusif (əleyhissalam) bu xəbəri eşidəndə atasına ehtiram əlaməti olaraq şəhərdən kənara çıxdı, atasının görüşünə tələsdi. Bir-birinə çatanda Yusif (əleyhissalam) ata minmişdi, amma özünün malik olduğu siyasi mövqeyi əldən verməmək üçün atdan yerə enmədi ataya qarşı ehtiramı kamal həddinə çatdırmadı. Bu zaman Cəbrəil nazil olub bu tərki-övlanı[76] məzəmmət etdi. Yusifə dedi:

"Allah buyurur ki, nə üçün Bizim saleh bəndəmiz–atan Yəqubun müqabilində atdan yerə enmədin? Öz əlini aç! Həzrət Yusif əlini açanda barmaqlarının arasından bir nur xaric oldu. Yusif onun nə olduğunu soruşduqda, Cəbrəil dedi ki, bu peyğəmbərlik nurudur ki, sənin nəslindən xaric oldu. Sənin övladlarından heç biri peyğəmbər olmayacaqdır, çünki atan qarşısında atdan yerə enmədin.

Mərhum Kuleyni də həmin məzmunda bir hədisi İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan nəql etmişdir.[77]

Şübhəsiz, ilahi peyğəmbərlər məsum olmuş, heç bir günaha bulaşmamışlar, yalnız bəzi hallarda onların bəzilərindən tərki-övla müşahidə edilmişdir. Bu tarixi hədisdən aydın olur ki, valideynin xüsusilə atanın hüquqları qarşısında azacıq belə etinasızlıq və hörmətsizlik öz ardınca uyğun cəzanı gətirir.

Agah və dindar cavanlardan xahiş edirik ki, ailələrdə hər hansı narazılıq və qarışıqlıq yaratmaqdan çəkinməklə valideynin ehtiramını qorusunlar və onlara xidmət və hörmət etməkdə heç nəyi əsirgəməsinlər.

3. Valideynin öz valideyni ilə rəftarı

Övladlar ailədə öz valideynlərinin sanki güzgüdəki inikasıdır. Onların rəftar və danışıqlarına, əməllərinə daim diqqət yetirirlər. Övladın valideyninin öz ata-anası (övladın baba və nənəsi) ilə etdiyi yaramaz, nalayiq və xoşagəlməz rəftarı övladlarda mənfi təsir qoyacaq, övladların da onların özlərinə qarşı xoşagəlməz reaksiya vermələrinə şərait yaradacaqdır. Əksinə, əgər ata-ana öz valideynlərinin hüquqlarına riayət edərək onlara ehtiram qoysalar, onlara xidmət etməkdə səhlənkarlıq və etinasızlıq etməsələr, övladlarının həssas nəzərləri müqabilində öz valideynləri ilə yaxşı və gözəl tərzdə rəftar etsələr, şübhəsiz ki, onların övladları da bu gözəl yolu özlərinə nümunə götürüb öz ata-analarının hüquqlarına ehtiram qoyacaqlar.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Öz ata və babalarınıza yaxşılıq edin və onlara qarşı xoş rəftar olun ki, sizin övladlarınız da sizə qarşı yaxşı rəftar etsinlər.”[78]

Mövla Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs öz ata-anasına yaxşılıq etsə, övladı da ona yaxşılıq edər.”[79]

Belə bir sual yarana bilər ki, hamının valideyni hali-həyatda deyil ki, nəvələrin diqqət-mərkəzində olsunlar, öz valideynlərinin babalarına qarşı rəftarlarını görüb ibrət götürsünlər. Bu sualın cavabı aydındır: Məgər ata-anaya yaxşılıq və ehsan onların həyatda olduqları vaxtlara aiddirmi? Əksinə, ata-ananın vəfatından sonra da onların barəsində ehsan işləri davam etməlidir. Bu iş Müqəddəs İslam şəriətində çoxlu tövsiyə edilərək ən yaxşı əməllərdən sayılır.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Qiyamət günü yaxşı şəxslərin ağası, sərvəri o kəsdir ki, öz valideynlərinə, onların vəfatından sonra da ehsan etmiş olsun və onları unutmasın.”[80]

İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Camaatdan bəziləri valideynlərinin həyatda olduğu zaman onlara yaxşılıq edir, amma ata-anaları vəfat etdikdən sonra onları unudurlar: onların borclarını vermir, onların barəsində istiğfar etmirlər. Allah bu cür övladları aq-valideyn hesab edir.”[81]

Deməli bu hədislər ata-ananın vəfatından sonra onların barəsində edilən ehsan və yaxşılığı daha çox tövsiyə edir, övladların onların qarşısında, hətta onlar vəfat etdikdən sonra belə, vəzifələrini daha məsuliyyətli edir. Övlad valideynlərini yad edərək onların barəsində ehsan və yaxşılıq etməklə öz övladını özünə qarşı daha mehriban edə bilər. Hətta İmam Baqir (əleyhissalam)-dan nəql olunan başqa bir hədisdə atanın zəhmətlərinin əvəzi onun vəfatından sonra borclarını qaytarmaq kimi bəyan olunmuşdur.

İmam (əleyhissalam)-dan soruşurlar ki:

"Övlad atanın zəhmət və xidmətləri qarşısında öz borcunu yerinə yetirə bilərmi? Həzrət buyurur ki, yalnız iki əməllə bu borcu ödəyə bilər: 1-Əgər ata kiminə qulu olmuş olarsa, övlad onu alıb azad etsin; 2-Atanın borclarını ödəsin.[82]

Qeyd olunmalıdır ki, atanın borclarının ödənilməsi təkcə onun hali-həyatda olduğu dövrlər ilə məhdudlaşmır, əksinə əvvəldəki hədisin göstərdiyi kimi ilahi rəhmətə qovuşduqdan–vəfat etdikdən sonra da mümkündür.

Nəticə alırıq ki, ailədə valideynin öz valideyninə yaxşılıq etməsi (həm həyatda olduğu vaxtlarda, həm də vəfat etdikdən sonra) övladlar üçün son dərəcədə təsirli olub atifələri, ülvi duyğuları cəlb etməkdə, onlarda ehsan etmə xüsusiyyətini oyatmaqda daha təsirlidir.

4-Mühitə hakim olan mədəniyyət

Ailəyə hakim olan mədəniyyəti, dini məsələlərə etiqadı və dostların övladlar üzərində qoyduğu təsiri unutmamalıyıq. Dindar ailədə doğulan, islami qanunlar əsasında böyüyüb boya-başa çatan, valideynin hüququna riayət edən, onlara qarşı yaxşılıq etmək adət-ənənələri, ehsan və ədəb qaydaları vəhy mənbəyindən təlqin edilən ailələrdə doğulan övladlar şəkksiz, heç bir problem, çətinlik olmadan öz valideynlərinə canla-başla xidmət edir. O, bu cür fədakarlıqları dini göstərişlərdən ilham alır, həm də bunu kamalın, tərəqqinin amili kimi bilir, ata-ananın asayişini, səadətini, razılığını özündən irəli bilirlər. Bunun müqabilində dindar olmayan, dini əsaslara etiqad bəsləməyən şəxslər tamamilə mühitin təsiri altına düşərək öz pak fitrətlərini insan sifətində olan şeytanların mənfur niyyətlərinə hədəf edirlər, valideynlərin üzücü, ağır fədakarlıqları qarşısında təşəkkür ruhiyyəsi onların təfəkküründə heç bir məna və məfhum daşımır. Bu cür insanlar əsl insaniyyətdən uzaqlaşmışlar, öz ata-anaları ilə anormal tərzdə rəftar edib onlara əzab-əziyyət verirlər, tam daşürəkliliklə onların zəifliyinə və qocalığına rəhm etmirlər, ev mühitini, ailəni ata-anaları üçün ürəksıxıcı və dar bir zindana çevirir, dözülməz bir şəraitə gətirib çıxarırlar.

Din rəhbərlərimiz bizi sağlam olmayan mədəniyyətlərə uymaqdan, insaniyyətdən uzaq olan insanlarla dostluq etməkdən çəkindirmiş, onlarla ünsiyyətdə olmağı ziyanlı hesab etmişlər. Əli (əleyhissalam) bu qəbildən olan insanların vurduğu ziyan və zərərləri belə bəyan edir:

"Nasaleh və nalayiq adamlarla yoldaşlıqdan çəkinin, çünki onlarla yoldaşlıq fəsada səbəb olar, onlarla eyni xasiyyətdə olmağa gətirib çıxarar.”[83]

Rəsuli Əkrəm(səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"(Mühitin və dostların təsiri o qədər çoxdur ki,) adətən insanlar dost və yoldaşlarının dininə tərəf cəzb olunurlar.”[84]

Bu hədisdən məlum olur ki, əgər bizim övladlarımız, misal üçün, şərabxor, narkoman, əyyaş, inhirafa yuvarlanmış, terrorist, qatil və s. kimi rəzil sifətlərdə olan şəxslərlə yoldaşlıq edərlərsə, şübhəsiz, onların fikirlərinin təsiri altına düşəcək. Buna görə də islami hədislərdə qeyd olunur ki, bir şəxsi tanımaq üçün onun ən yaxın dostlarını tanımaq və o şəxsin hansı adamlarla ünsiyyətdə olduğunu, kimlərlə oturub-durduğunu bilmək kifayətdir.[85]

Ola bilsin ki, bir övlad dindar bir ailədə böyüsün, amma ata-ananın azacıq qəfləti üzündən başqa şəxslər onların dini rolunu zərərsizləşdirsin. Çünki müəllim, tərbiyəçi, ictimai mühit, oynamaq, müxtəlif yoldaşlar, televiziya kino filmləri, ölkə səviyyəsində aparılan təbliğatlar... bütün bunlar övladların tərbiyəsində əsaslı rol oynayır, bəzən bu amillər o qədər güclü olur ki, hətta irsiyyət qanunu, ailə mühiti və valideynin düzgün tərbiyə metodlarının da təsirini aradan aparır. Həzrət Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) buyurur:

"Camaat (təqlid etməkdə, itaətdə, xasiyyət götürməkdə) öz ata-babalarından daha çox öz padşahlarına oxşayırlar.”[86]

Bildiyimiz kimi, uşaqlar mahnıya, şüara, teatra, filmə, dastana uşaq veriliş və proqramlarına daha çox həvəs göstərirlər və elə bu proqramların möhtəvası və quruluşu bir ölkənin mədəniyyətinin göstəricisidir. Uşaqlar və yeniyetmələr cəmiyyəti fikir, düşüncə, adət-ənənə nəzərindən qururlar. Bu proqramlar nə qədər qurucu olsalar, bir o qədər övladlarda, yeniyetmələrdə müsbət təsirə malik olacaqdır. Habelə, bu proqramların qeyri-münasib olması narkotik maddələrə adət etməkdən daha zərərlidir. Buna görə də arzu edirik ki, inhirafçılıq, üsyançılıq, hicabsızlıq, iffətsizlik, şeytani sifətlər və sair rəzil xüsusiyyətlər cəmiyyətimizdən tamamilə yığışdırılıb yeni islami proqramlarının icrasına versin. Bu fəslin axırında təbərrük kimi Qurani məciddən bir ayəni sözümüzə şahid gətiririk:

"Ey iman gətirənlər, öz nəfsinizdən muğayat olun (onu nəzarət altında saxlayın), o qədər müqavimətli və pak olun ki, başqalarının şər və inhirafları sizdə təsir qoymasın–siz hidayət olduğunuz zaman.”[87]

Bu ayə təqlidçiliyin, kiminsə mədəniyyətini qəbul etməyin və hər növ yanlış təsirləri məhkum edərək buyurur ki, müsəlman milləti o qədər ayıq və sağlam olmalıdır ki, İslamın əleyhinə yönəldilən xain və zəhərli təbliğatlar və hiylələr azacıq da belə onların ruhiyyəsində təsir qoymasın.

[57]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.67

[58]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.416

[59]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.112

[60]"Qürərül-hikəm”, səh.114

[61]"Üsuli-kafi”, 2-ci cild, səh.158

[62]Bu hədis azacıq təfavütlə "İsna əşəriyyə” kitabının 81-ci səhifəsində də qeyd olunmuşdur.

[63]"Bəqərə” surəsinin 132-ci ayəsində İsmail Yəqubun atası kimi təqdim olunur, halbuki, onun əmisidir. Bir hədisdə də böyük qardaş ata kimi hesab olunur. "Kənzül-ümmal”, 16-cı cild, səh.466

[64]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.688

[65]"Kamil”, 2-ci cild, səh.241

[66]"Qürərül-hikəm”, səh.114

[67]"Səfinətül-bihar”, 7-ci cild, səh.687

[68]"Səfinətül-bihar”, 1-ci cild, səh.300

[69]"Üsuli-kafi”, 3-cü cild, səh.161

[70]"Füruği-əbədiyyət”, 2-ci cild, səh.767

[71]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.65

[72]"Məanil-əxbar”, səh.443

[73]"Töhəfül-üqul”, səh.261

[74]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.115

[75]"Qürərül-hikəm”, səh.114

[76]"Məcməül-bəyan”, 5-ci cild, səh.264 Tərki-övla dedikdə, yəni daha üstün bir işi tərk etmək

[77]"Kafi”, 2-ci cild, səh.311

[78]"Töhəfül-üqul”

[79]"Qürərül-hikəm”, səh.717

[80]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.687

[81]"Üsuli-kafi”, 2-ci cild, səh.163

[82]"Üsuli-kafi”, 2-ci cild, səh.163

[83]"Nəhcül-bəlağə”, 69-cu məktub

[84]"Vəsailüş-şiə”, 8-ci cild, səh.430

[85]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.27

[86]"Töhəfül-üqul”, səh.144

[87]"Maidə” surəsi, ayə:105

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:16:54 GMT

İKİNCİ HİSSƏ
SƏKKİZİNCİ FƏSİL
ÖVLADLARIN HÜQUQLARI

"Oradan Zəkəriyya İlahinin lütflərini və Onun (ardı-arası kəsilməz) nemətlərini Məryəmin yanında müşahidə etdikdə öz Pərvərdigarını çağırıb ərz etdi: "Pərvərdigara, Öz lütfündən mənə saleh və pakizə bir övlad mərhəmət et. Həqiqətən Sən, duaları eşidənsən.”[88]

Hər agah və aqil insanın ən dəyərli arzu və istəklərindən biri layiqli və əməlisaleh övlada sahib olmaqdır. Övladın varlığı o qədər şirindir ki, ailə ocaqlarına xas səfa-səmimiyyət, aramlıq bəxş edir, ailə münasibətlərindəki məhəbbət tellərini möhkəmlədir. Hər bir ata və ana övladının doğulması ilə özlərini səadətli və xoşbəxt hesab edirlər. Övladlar nə qədər kamala, daha artıq ləyaqətliliyə malik olarsa, valideynin daha artıq razılıq və xoşhallığına səbəb olar.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"İnsanın xoşbəxtlik əlamətlərindən biri də onun əməlisaleh övladı olmasıdır.”[89]

İmam Riza (əleyhissalam) buyurur:

"Hər zaman Allah taala Öz bəndəsinə xeyir əta etmək istəsə, o bəndənin canişinini (övladını) ona göstərməyincə onu bu dünyadan aparmaz.”[90]

Bu iki hədisdən məlum olur ki, saleh övladın varlığı ata və ana üçün xeyir-bərəkət və səadət mənbəyidir. Şəkksiz bütün valideynlər istəyirlər ki, övladları gözəl və ədəbli olsun ki, onları görməklə sevincləri artsın öz arzularına çatsınlar. Qeyd olunan ayədən göründüyü kimi, böyük ilahi peyğəmbərlərdən biri olan Həzrət Zəkəriyya Allahdan əməlisaleh övlad, pak zürriyyə əta etməsini dua edir. Bu arzuya çatıb ədəbli və saleh övlada malik olmaq müəyyən qədər insanın özünə, ata-anasına bağlıdır. Çünki ata və ana övladın hüquqlarına riayət etməklə, bu barədə olan dini göstərişlərə əməl etməklə öz arzularına çatıb övlad tərbiyəsi kimi ağır bir məsuliyyəti öhdəsinə ala bilərlər. Elə bir məsuliyyət ki, ilahi övliyalar və məsumlar (əleyhimussalam) onu lazımınca yerinə yetirməkdə son dərəcə vəhşət hissi keçirmiş və Allahdan imdad diləmişlər. Bu həssas vəzifənin icrasında yol verilə bilən ən kiçik qüsur və qəflət valideynlərin peşmançılığına, övladların yollarını azmalarına səbəb olur. Belə ki, İmam Səccad (əleyhissalam) övladların tərbiyəsindəki məsuliyyət barəsində belə dua edir:

"Pərvərdigara, övladlarımı tərbiyə edib ədəbləndirməkdə mənə yardım et!”[91]

İmam Səccad (əleyhissalam) məsum olduğundan, uşağın bütün tərbiyə qaydalarına, sirlərinə tamamilə agahdır, amma bu məsuliyyətin əzəmətinə diqqət yetirməklə Allahdan yardım diləyir və öz ardıcıllarına həyat dərsi verir.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Övladın və valideynin hüquqları qarşılıqlıdır. Valideyn övladın tərbiyəsində nə qədər məsuliyyət daşıyırlarsa, onların övladları da öz valideynləri qarşısında həmin qədər məsuliyyətlidirlər.”[92]

Deməli, göründüyü kimi, övladın hüququ valideynin hüququ kimi, çox ağırdır, ata-analar ağır bir məsuliyyətli işi öhdələrinə almış olurlar. İndi İslam nəzərindən övladların hüquqlarını araşdırır və qeyd edirik ki, İslamın (övladların tərbiyə üslub və keyfiyyətində) ali dəyərli təlimlərinə tabe olmaq ailələrin səadətinə, xoşbəxtliyinə səbəb olar, onları öz hədəflərinə çatmaqda nailiyyətlərə çatdırar.
ÖVLADLARIN MADDİ HÜQUQLARI

Ailədə atanın vəzifəsi budur ki, nə qədər ki, övladlar uşaqlıq yaşlarındadırlar və işləyib qazanc əldə etməyə qüdrətləri yoxdur, onların maddi ehtiyaclarını (yemək, geyim, məskən, səhiyyə və s. kimi) təmin etsinlər. Övlad cavanlıq və böyük yaşlarında da əgər ata imkanlı və sərvətli olarsa, övladı isə yoxsulluqda yaşasa, ataya vacibdir ki, imkanı çatan qədər övladın ehtiyaclarını təmin etsin.

Bu islami hökm və qanunda ata və ana öz övladlarının hüquqları qarşısında eyni dərəcədə məsuliyyət daşıyırlar. Yəni ana da gərək ata kimi şəxsi mal-dövlətə, maddi imkanlara malik olduğu surətdə övladlarının ehtiyaclarını təmin etsin. Amma ata bu ehtiyacları təmin etməkdə anadan irəlidir.

Bu məsələ İslam nəzərindən tam aşkar olan mövzulardan biridir. İslami rəvayətlər bu əsasda hökm, alimlər və fəqihlər də buna uyğun fətvalar vermişlər. Məsələn, İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Beş dəstənin xərcləri insana vacibdir və onların xərclərini islami vergilərin hesabına yazmaq olmaz: ata, ana, övlad, qul və həyat yoldaşı.”[93]

Yəni övladların və valideynlərin hüquq və xərclərinin təmin olunması qarşılıqlıdır, onlardan hər biri fəqir olsa, digərinə vacibdir ki, imkanı çatan qədər onların ehtiyaclarını təmin etsin. İstər ata və ana olsun, istərsə də onların böyük yaşlı övladları. Əgər əziz oxucular bu barədə əlavə məlumat almaq istəsələr, "Nəfəqətul-ovlad vəl-əqarib” kitabına və sair fiqhi kitablara baxa bilərlər. Həmçinin, bizim böyük fəqih və mərcəyi-təqlidlərimiz müxtəlif zamanlarda bu məsələ barəsində bəhs edərək öz nəzərlərini bildirmişlər. "Cəvahirül-kəlam” kitabının müəllifi buyurur:

"Bütün fəqihlərin nəzərinə görə ata ana və övladların xərcləri insana vacibdir. Həmçinin qız və oğlan nəvələrinin xərcləri də vacib və lazımdır.”[94]

Dahi şiə alimi mərhum Şəhid Sani (kitablar hal-hazırda elmiyyə hövzələrində tədris olunur) yazır:

"Ata-ananın və onların ata-anasının xərcləri, həmçinin oğul və qız övladın və onların da övladlarının xərcləri insana vacibdir. Hətta bu şəxslər fasid və kafir olsalar belə.”[95]

Deməli, övladların xərcləri islami rəvayət və sünnəat nəzərindən, habelə, böyük fəqihlərin fətvalarına əsasən (bu, onların fikir birliyində olduqları məsələdir) valideyn üçün vacibdir. Ata və ana bu barədə səhlənkarlıq, qəflət və etinasızlıq edə bilməzlər. Hətta bəzi hədislərdən məlum olur ki, valideyn gərək övladların iqtisadi inkişafı üçün şəraiti, hətta özünün vəfatından sonra da nəzərdə tutsunlar, öz övladlarını işə və təhsilə, elmə o qədər vadar etsinlər ki, həyatda fəqirliyə, yoxsulluğa düçar olmasınlar. Həmçinin öz mal-dövlətlərini övladları üçün qoyub getsinlər. Valideyn öz övladlarının yoxsulluğa, bədbəxtliyə səbəb olan yersiz bəxşiş və hədiyyələrdən çəkinməli, Allahın və Onun Rəsulunun qəzəbinə səbəb olmamalıdırlar.

Mədineyi-münəvvərədə Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-in səhabələrindən biri savab qazanmaq, Allah dərgahına yaxınlaşmaq üçün öz mal-dövlətini yoxsullara, fəqir-füqəraya bağışladı. Nəticədə vəfatından sonra kiçik (səğir) övladları yoxsulluq ucbatından dilənməyə başladılar. Həzrət bu hadisədən xəbərdar olduqda bərk narahat olub səhabələrdən soruşdu: "O kişini harada dəfn etmisiniz?” "Onu müsəlmanların qəbiristanlığında dəfn etmişik”, deyə cavab verdilər. Həzrət buyurdu:

"Əgər əvvəldən xəbərdar olsaydım, qoymazdım ki, onu müsəlmlanların qəbiristanlığında dəfn edəsiniz. Çünki o, öz övladlarının hüquqlarını nəzərə almamışdır, nəticədə onlar fəqirliyə düçar olmuşlar.”[96]

Bu hədis bəyan edir ki, Peyğəmbərin o ənsardan olan kişinin hərəkətlərindən narahat olmasının səbəbi bu idi ki, mal-dövlətini fəqirlərə verərək övladlarının gələcəyini nəzərə almamış, bu barədə məsuliyyət hiss etməmişdir.

"Sənin bədbəxtliyinə bais olan sənə vurduğu zərər başqalarına çatdırdığın mənfəətindən çox olan ehsan caiz deyildir.”[97]

Bəli, əgər bir kəs öz mal-dövlətini, həyatının dayağı olduğu halda başqalarına versə və özünü və övladlarını nəzərə almasa, şəkksiz heç də yaxşı iş görməmişdir, nəticədə Allah dərgahında övladlarının hüquqlarını zay edib taladığına görə haqq-hesaba çəkiləcəkdir. Necə ki, Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) o kişinin bu sayaq əməllərindən özünün son dərəcə narahatlığını və qəzəbini bildirdi.
ÖVLADLARIN ƏXLAQİ VƏ MƏNƏVİ HÜQUQLARI

Övladların hüquqlarından bəhs edən bu bölmədə onların həyatından müxtəlif məsələlərini-istər təvəllüdlərindən əvvəl, istərsə də sonrakı dövrlərdə-araşdıracağıq. Övlad və onun əxlaqı, tərbiyəsi atanın varlığına bağlıdır. Çünki, atanın sperması (nütfə) ilə ananın yumurta hüceyrəsinin birləşməsindən ana bətnində rüşeym əmələ gəlir. Bu birləşmənin vasitəsi ilə valideynin bütün xasiyyətləri, əxlaq və ruhiyyələri xas bir şərait daxilində övlada nəql olunur. Buna əsasən, ata-ananın ruhi və əxlaqi sağlamlığı, əxlaqi səciyyələri, bəzən rəzil nəfsani sifətləri də hər ikisindən birlikdə övlada keçərək onda təsir qoyacaqdır. Qeyd olunan cəhətlərə əsasən, fərdlər özünə həyat yoldaşı seçməkdə kifayət qədər diqqətli olmalı, ən layiqli şəxslərlə evlənməlidirlər.

Məhəmməd ibni Müslüm deyir: İmam Baqir (əleyhissalam)-ın səhabələrindən biri ondan soruşdu ki, əgər bir kişinin dəli, amma gözəl bir qadından xoşu gəlsə, onunla evlənə bilərmi? Həzrət buyurdu: "Yox, amma əgər onun dəli kənizi olarsa, onunla cinsi əlaqəyə girə bilər, bu şərtlə ki, ondan uşaq dünyaya gəlməsinə yol verməsin.”[98]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs öz qızını şərab içənə ərə versə, sanki onunla qohumluq əlaqələrini kəsmişdir.”[99]

Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) buyurur:

"Axmaq və qanmaz qadınlarla evlənməkdən uzaq olun! Çünki onunla yaşamaq bəla, ondan əmələ gələn övladlar isə zaydır.”[100]

Bu hədis Məsumların (əleyhimussalam) yol göstərmələrinin bariz bir nümunəsidir və həyat yoldaşının övladdakı təsirinin nə dərəcədə olmasını göstərir. Övladının xoşbəxt, səadətli olmasını arzu edənlər həyat yoldaşı seçməkdə azacıq da belə səhlənkarlığa, səhvə yol verməməlidirlər. Çünki, valideynin bütün əxlaqi və ruhi səciyyələri, o cümlədən xarici quruluşu və görünüşü, cismi xüsusiyyətləri uşağa təsir qoyur, batini xüsusiyyətlər də uşağın şəxsiyyətini formalaşdırır. Məsum İmtamlar dəli, axmaq, şərab içən və s. kimi xüsusiyyətlərə malik olan şəxslərin övladlardakı acınacaqlı və iyrənc təsirlərini nəzər alaraq bu qəbildən olan şəxslərlə ailə qurmağı nəhy etmişlər. Burada oxucuların diqqətini həyat yoldaşının övladdakı təsirini göstərən iki tarixi hadisəyə cəlb edirik.

1. "Nəhcül-bəlağə”nin 11-ci xütbəsində buyurulur: "Cəməl müharibəsində Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) bayrağı oğlu Məhəmməd Hənəfiyyəyə verib tövsiyə etdi ki, səbirli olub müqavimət göstərsin. Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın o şücaətli oğlu Bəsrə qoşununa hücum etdi, lakin qarşıdan yağış kimi yağdırılan oxlardan qorxub geri qayıtdı. Bu zaman Həzrət özü irəli gəlib qılıncının qundağı ilə oğlunun kürəyinə vuraraq buyurdu:

"Sənin damarlarından (genlərindən-red.) biri ana tərəfdən sənə irs keçmişdir. Çünki atan heç vaxt özündə qorxaqlığa yol verməmişdir.”

2. Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) Fatimeyi Zəhra (əleyha salam)ın şəhadətindən sonra evlənmək istədikdə qardaşı Əqilə buyurdu: "Sənin ərəb qəbilələri haqqında kifayət qədər məlumatın vardır. Mənim evlənməyim üçün elə bir qadın seç ki, ata-babaları qəhrəman və şücaətli nəsildən olmuş olsun.” Əqil bir qədər fikrə daldıqdan sonra Fatimə Ümmül Bənini o Həzrət üçün seçdi, elçilik etdi.

O qadından şücaətli və dözümlü övladlar, o cümlədən, Həzrət Əbülfəzl (əleyhissalam) kimi övlad dünyaya gəldi. O, Kərbəlada İmam Hüseyn (əleyhissalam)-ın bayraqdarı idi və onun öz qardaşının yolunda göstərdiyi şücaətlər dillər əzbəri olmuşdur.[101]

Bu iki dəyərli tarixi hadisədən nəticə alaraq başa düşürük ki, Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) ananın batini, ruhi xüsusiyyətlərinin övladlarda təsirini izhar edir. Məhəmməd Hənəfiyyənin qorxub geri qayıtmasının səbəbini anasında bilir. Çünki Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) İslam düşmənləri ilə müharibənin müxtəlif mərhələlərində, hətta "Nəhcül-bəlağə”nin 45-ci məktubunda yazdığı kimi, bütün ərəblərlə müharibə etsəydi belə, heç vaxt qorxmaz və geri qayıtmazdı.

O Həzrət Ümmül Bənini özünə həyat yoldaşı seçməsindən məlum olur ki, valideynin bütün xüsusiyyətləri övladın formalaşmasında əsaslı rol oynayır. Belə olmayaydı o Həzrət, Ümmül Bəninin batini və ruhi xüsusiyyətlərini nəzərə almazdı.

İslam hədislərində anaların övladlardakı təsiri daha çox diqqət mərkəzində olunub təkidləndirilmişdir. Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Övlad əxlaq, dəyanət və təbiət nəzərindən ananın yaratdığıdır və onun əxlaqını özünə götürür.”[102]

Peyğəmbəri Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Diqqətli olun ki, öz nütfənizi harada yerləşdirdiyinizi biləsiniz. Çünki valideynin əxlalaqı (irsiyyət qanununa uyğun olaraq) övlada nəql olunur.”[103]

Bu hədisin oxşarı mötəbər sünnü kitablarında da gəlmişdir. O cümlədən, Həzrətdən belə nəql olunmuşdur:

"Camaat yerin altında olan qiymətli mədənlər kimidir, ata-ananın əxlaqi xüsusiyyətləri övladlarda zahir olur. Düzgün olmayan tərbiyə də pis damarlar (genlər-red.) kimi təsirlidir.”[104]

Bu fəslin axırında nəticə alırıq ki, ata-ananın bütün əxlaqi xüsusiyyətləri övladda təsir qoyur və övladların ilkin hüquqları həyat yoldaşı seçməkdən başlanır.

Övladın sair hüquqları sonrakı fəsillərdə ardıcıl olaraq diqqətinizə çatdırılacaqdır.

[88]"Ali-İmran” surəsi, ayə:38

[89]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.97

[90]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.684

[91]"Səhifeyi-Səccadiyyə”, səh.170

[92]"Biharul-ənvar”, 23-cü cild, səh.113 (köhnə çap)

[93]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.237

[94]"Cəvahirül-kəlam”, 31-ci cild, səh.366

[95]"Şərhi-lümə”, 2-ci cild, səh.123

[96]"Sifinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.659

[97]"Vəsailüş-şiə”, 11-ci cild, səh.544

[98]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.354

[99]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.53

[100]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.354

[101]"Müntəhəl-amal”, 1-ci cild, səh.187

[102]"Qürərül-hikəm”, səh.76

[103]"Kudək”, səh.64

[104]"Kənzül-ümmal”, 3-cü cild, səh.442

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:15:32 GMT

DOQQUZUNCU FƏSİL
ANANIN QİDALANMASI VƏ NÜTFƏNİN BAĞLANMASI ZAMANI

Övladların valideynləri üzərində olan hüquqlarından biri də budur ki, anaların hamiləlik dövrlərində qidalanmanın keyfiyyəti və növü münasib olsun. Həmçinin, övladın nütfəsi bağlanan zaman ata-ananın ruhi və cismi vəziyyətləri şəri və elmi nəzərdən münasib olmalıdır. Çünki, bütün bu amillər uşağın əxlaqi və cismi xüsusiyyətlərinin formalaşmasında təsirlidir. Onları nəzərə almamaq, şübhəsiz, valideynin peşmançılığına, uşağın ziyanına səbəb olacaqdır. Müxtəlif növ qidaların öz növbəsində müxtəlif növ təsiri vardır. Meyvələrin və qidaların hər biri insanda müəyyən xüsusiyyətlər vücuda gətirir. Xüsusilə, onların təsirini anaların hamiləlik dövrlərində unutmaq olmaz. Çünki onların qidalandıqları yemək növləri və meyvələr rüşeymin cismi və ruhi kamalında, hətta zahiri surətində də son dərəcə təsirlidir.

Bu gün qadınların hamiləlik dövrlərində qidanın uşaqlarda təsirini heç kəs inkar edə bilməz. Uşaqların nöqsanlı və əlil yaranmasının səbəblərindən biri də qidanın keyfiyyətsiz olması, vitaminlərin çatışmaması hesab olunur ki, ata-analardan bəziləri bilərəkdən və ya bilməməzlik ucbatından bu dövrlərdə onu nəzərə almır, əhəmiyyət vermir. Bu da uşağın bədbəxt olmasına səbəb olur və öz ardınca da acınacaqlı halları gətirir.

Müqəddəs İslam dini bütün mərhələlərdə öz ardıcıllarına yol göstərdiyi kimi, bu həssas dövrdə də ata və analara xitab edərək övladların ruhi və cismi sağlamlıqları üçün lazımi göstərişlər verir ki, onları sizə təqdim edirik. Heç də səbəbsiz deyildir ki, Allah taala Həzrət Məryəm üçün hamiləliyin məxsus dövründə qurumuş ağacı meyvəli edir və ona əmr edir ki:

"Ey Məryəm, hamiləlik dövründə, doğuş ağrıları səni tutanda, ağacın budağını tərpət, sənin üçün təzə behişt xurmaları tökülsün.”[105]

Bu ayədə quru xurma ağacının yaşıllaşdırılıb meyvə verməsi bizə göstərir ki, rütəb (şirəli xurma) hamilə qadınlar üçün ən münasib qidadır. Əgər hamilə qadın üçün ondan da yaxşı qida olsaydı, Həkim və Mehriban Allah onu Məryəm üçün yetirərdi. Xoşbəxtlikdən Qurandan alınan bu nəticə məsum imamların rəvayətləri ilə tam müvafiqdir. Belə ki, Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Hamilə qadın üçün təzə yetişmiş xurma və rütəbdən daha yaxşı qida yoxdur.”[106]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Əgər qidalar arasında rütəbdən daha da yaxşı, ləzzətli və münasib bir təam olsaydı, Həkim Allah onu Həzrət Məryəmə əta edərdi.”[107]

Peyğəmbəri Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hamilə qadınlar üçün, xüsusilə doğum ərəfəsində ən yaxşı qida xurma və rütəbdir. Çünki Allah taala Öz əzəmət və cəlalına and içərək buyurmuşdur ki, əgər qadınlar bu dövrdə rütəbdən istifadə etsələr, onların övladları istər qız olsun, istərsə də oğlan, səbirli olacaqlar. Əgər rütəb tapa bilməsələr, Mədinə xurması və ya adi xurmalardan istifadə etsinlər.”[108]

Bu hədislər xurmanı hamilə qadınlar üçün ən yaxşı və ən münasib qida kimi göstərməklə onun rolunu və təsirini qüvvətləndirir.

"Qidaların sirləri” kitabının müəllifi yazır: "Xurma isti ölkələrin ən yaxşı qidalarından biridir. Xurma yemək həzm sistemində olan nasazlıqları aradan qaldırır, eyni zamanda qüvvətli və faydalı bir yemək olub, uşaqların qidalanması üçün çox faydalıdır.”

Xurmadan əlavə, sair yeməklər, meyvə və göyərtilər, xüsusilə sulu meyvələr qadınların hamiləlik dövrlərində lazımdır. Uşaq üçün çatışmamazlıqlar aradan qaldırılmalı, müxtəlif vitaminlər tədarük görülməlidir. Bu işlər uşağın xarici formasında, gözəlliyində, dərisinin yumşaq olmasında da təsirlidir. Həzrət İmam Sadiq (əleyhissalam) bir gözəl oğlan uşağını görüb buyurdu:

"Çox güman ki, bu uşağın atası cinsi əlaqədə olduğu gecə heyva yemişdir.”[109]

Sonra İmam (əleyhissalam) göstəriş verir ki, bu meyvəni öz hamilə qadınlarınıza yedirdin övladlarınız gözəl olsun. Beləliklə Məsum İmam qidaların övladdakı təsirini qüvvətləndirir və onun hamilə qadınlara münasib təsir göstərdiyini buyurur.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) qadınlar üçün başqa bir qidanın təsirini də qeyd edib buyurur ki,

"Öz qadınlarınıza hamiləlik dövründə kündür (bitki adıdır) yedirdin. Çünki əgər uşaq ana bətnində onunla qidalansa, əqli kamilləşər. Əgər oğlan uşağı olarsa, şücaətli, qız olarsa, öz ərindən tam bəhrələnər.[110]

Qeyd olunmalıdır ki, kündür və bəzi meyvələrin nütfənin bağlandığı ilk həftələrdə yeyilməsi qadağan edilmişdir.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"”əlinin (gəlin gəldiyi) ilk həftələrdə kündür, sirkə, keşniş, turş alma yeməsinin qarşısını alın.”[111]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-dan bu işin səbəbi haqda soruşdular, Həzrət buyurdu: "Çünki bu günlərdə kündür qadının bətninin sərinləşməsinə, sirkə heyz qanından paklanmamasına, keşniş doğuşun çətin olmasına, turş alma heyz qanının vaxtından əvvəl kəsilməsinə və xəstəliyə səbəb olur.”

Bu hədislərdən və alimlərin sözlərindən məlum olur ki, qidaların növləri; (köhnə, haram, xoşagələn və ya mübah (haram olmayan)) övladlarda gözəl, səfalı, ürəkaçan surtlərin, yaxud qəmli, namünasib, müxtəlif növ şadlıq və ya nigaranlıq, iztirablar, ananın istirahəti, müsbət və mənfi rəftarlar və nəhayət ananın bütün əxlaqi və ruhi xüsusiyyətləri övladın formalaşmasında təsirli olacaqdır. Buna əsasən övladların ata-ananın boynunda olan haqqı tələb edir ki, qadınlar bu həssas vaxtlarda çox ehtiyatlı olsunlar, kifayət qədər münasib yeməklər yesinlər, fikri və ruhi həyəcan və təşvişlərdən, qeyri-münasib dərmanlar, narkotik maddələr qəbul etməkdən çəkinsinlər.

Ananın qidalanmasından əlavə, atanın da əxlaqi və cismi xüsusiyyətləri, övladın nütfəsinin bağlandığı zaman, onun saatı və vaxtı münasib olmalıdır. Buna görə də qısa şəkildə qeyd edirik ki, valideyn nütfə bağlanmazdan əvvəl zaman və məkan nəzərindən münasib fürsətlərdə və müxtəlif hallarda bu işlərin şərtlərini nəzərə almalı, dolu qarınla, gecənin əvvəlində, şeytani xəyallarla, başqa qadınlar haqqında fikirləşdiyi halda həyat yoldaşı ilə yaxınlıq etməsin. Lazımdır ki, kişi hər qəməri ayın əvvəli, ortası və axırında, habelə 24-cü fəsildə qeyd olunacağı kimi, bəzi günlərdə həyat yoldaşı ilə yaxınlıq etməkdən çəkinsin. Nümunə olaraq iki hədisi qeyd edirik:

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) ümumi və ictimai bir dərs kimi Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-a buyurur:

"Ya Əli, ayın əvvəl, orta və axırında həyat yoldaşınla əsla yaxınlıq etmə, çünki bu vaxtlarda yaranan övladlar dəli və əsəbi olurlar.”[112]

Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Fitr və Qurban bayramı gecələrində öz həyat yoldaşınla yaxınlıq etmə, çünki bu gecələrdə övladın nütfəsi bağlansa, adətən əlil doğulacaq, 4 və ya 6 barmaqlı olacaqdır.”[113]

"Zifaf mərasimi” fəslində bu məsələ araşdırıldığı üçün daha artıq izahata ehtiyac duymuruq.
ONUNCU FƏSİL
SÜD VERMƏ VƏ ONUN TƏSİRLƏRİ

Valideynlərin övladların hüququnu yerinə yetirməkdə ən mühüm vəzifələrindən biri də onlara süd vermələr və bu işin şərtlərinə riayət etmələridir. Ana südü körpə üçün ən münasib və kamil qida sayılır, körpənin sümüklərinin möhkəmlənməsinə səbəb olur, doğuşdan sonra onun üçün ən faydalı və ən münasib qida hesab olunur. Bu cəhətdən də müqəddəs İslam şəriətində bu məsələ təkidləndirilmişdir.

Uşaq təvəllüddən sonra bir müddət ana südü ilə qidalanmalıdır ki, öz ehtiyaclarını təmin etsin və bu, onun həyatının zəruri məsələlərindəndir. Əgər atanın maddi imkan cəhətindən dayə tutmağa, süd verən qadını muzdla işə götürməyə imkanı olmasa, habelə başqa bir şəxs də uşağa pulsuz süd verməsə, bu halda analara vacibdir ki, onlara süd verərək zəruri tələblərini ödəsinlər.[114]

Şəkk yoxdur ki, şəriət nəzərindən ata uşağın anasını adi şəraitlərdə ona süd verməyə məcbur edə bilməz və ananın haqqı vardır ki, bu iş üçün muzd alsın. Allah taala "Təlaq” surəsinin 6-cı ayəsində buyurur:

"Əgər sizin qadınlarınız övladlarınıza süd versələr, onların muzdunu verin.”

Qurandan əlavə, hədislərdə də gəlmişdir ki, insan azad və bir kəsin qulu olmayan arvadını onun öz uşağına süd verməyə məcbur edə bilməz.

İmam Sadiq (əleyhissalam) ananın öz övladına süd verərkən ərindən muzd alması, həmçinin, atanın uşağın anasını bu işə məcbur edib edə bilməyəcəyi barədə buyurur:

"Atanın azad (qul olmayan) qadını (öz arvadı, uşağın anası) bu işə məcbur etməyə haqqı yoxdur, amma əgər kənizi olarsa, onu bu işə məcbur edə bilər.”[115]

Deməli, adi halda ananın haqqı vardır ki, uşağına süd verməkdən imtina etsin və ya bu iş üçün ərindən muzd alsın. Amma atanın bu işə imkanı çatmazsa və sair zərurət haalarında anaya vacibdir ki, bu məsuliyyəti öhdəsinə alsın. Çünki ananın südü körpə üçün ən faydalı və ən münasib qida sayılır.

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Heç bir süd uşaq üçün ana südündən münasib və bərəkətli deyildir.”[116]
SÜDVERMƏNİN MÜDDƏTİ

Övladlara südvermənin müddətinə gəldikdə isə, Qurani məcid və islami rəvayətlər bu məsələni həll etmişlər. "Bəqərə” surəsinin 233-cü ayəsində buyurulur:

"Analar gərək övladlarına iki il tamam süd versinlər. Əlbəttə bu hökm o analar üçündür ki, südvermə müddətini təkmil etmək istəsinlər.”

Ayənin məzmununa diqqət yetirsək görərik ki, bu müddət vacibi deyildir. Süd vermənin tam və kamil müddəti o qədərdir və anaların haqqı vardır ki, uşaqların vəziyyətinə, onların sağlamlıqlarına diqqət yetirərək bu müddəti azaltsınlar.

Mərhum Təbərsi Abdullah ibni Abbasdan belə nəql edir: "24 ay südvermə o uşaqlara məxsusdur ki, 6 aylıq dünyaya gəlmişlər. Buna əsasən, 7 aylıq doğulan uşaq 23 ay, 8 aylıq doğulan uşaq 22 ay, 9 aylıq doğulan uşaqlar isə 21 ay süd əmməlidir.”[117]

Belə nəzərə çarpır ki, bu nəzəriyyə "Əhqaf” surəsinin 15-ci ayəsinin "Bəqərə” surəsinin 233-cü ayəsinə əlavə edilməsindən əldə edilmişdir. Çünki "Əhqaf” surəsinin 15-ci ayəsində hamiləlik və südvermə müddəti 30 ay, "Bəqərə” surəsinin 233-cü ayəsində isə kamil südvermə müddəti iki il qeyd olunmuşdur.

Həmişə qarşıya çıxan çətinlikləri həll edən İslam hədislərinə diqqət yetirdikdə görürük ki, əksər hədislərdə 21 ay tövsiyə olunmuşdur. Ondan az isə südəmər körpələrin haqqında edilən zülm kimi qeyd olunmuşdur.

İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan nəql olunur ki,

"süd verməkdə vacib hədd 21 aydır. Hər kəs 21 aydan az versə, övlada nöqsan yetirmişdir. Əgər südvermə müddətini tamamlamaq istəsə, bilsin ki, bu müddət iki il tamamdır.[118]

Həzrət yenə buyurur:

"Südvermə müddəti 21 aydır, hər kəs onu azaltsa, bu iş uşağın barəsində edilən zülmdür.”[119]
SÜDÜN ÖVLADLARDAKI TƏSİRİ

Qeyd olunduğu kimi, imkan daxilində ananın özü övladına süd verməlidir. Çünki onun südü övladı üçün ən münasib bir qidadır. Əgər onun özünün hazırlığı olmasa və ya hazırlığı olduğu təqdirdə süd vermək istəməzsə, İslam dini südverən qadınlar üçün bəzi keyfiyyətlər və şərtlər nəzərdə tutmuşdur ki, onlara riayət edilməsi lazımdır. Çünki dayə və mürəbbinin bütün xüsusiyyətləri, hətta batini və zahiri xüsusiyyətləri övlada təsir göstərir.

İslam buyurur ki, siz müsəlmanların uşaqlarına süd verən qadın müsəlman, aqil, agah və ismət və paklıq Əhli-beytini sevənlərdən olmalı, bütün gözəl sifətlərə malik, rəzilə sifətlərdən uzaq olmalıdır. Hətta İslam rəvayətlərində gəlmişdir ki, "zərurət halında əhli-kitab qadınlarının sizin övladlarınıza verdiyi süd Əhli-beyt düşmənləri olan nasibi qadınların verdiyi süddən qat-qat yaxşıdır.”

İndi isə uşaqlara süd verilməsinin təsirləri barəsində bir neçə hədisi əziz oxucuların nəzərlərinə çatdırırıq:

Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) buyurur:

"Həyat yoldaşı seçməkdə nə qədər diqqət edirsənsə, övladına süd vermək üçün dayə təyin etməkdə də bir o qədər diqqət et. Çünki süd insan təbiətini dəyişdirə bilir.”[120]

Həzrət yenə buyurur:

"Baxın görün sizin övladlarınıza kim süd verir; Çünki sizin övladınız süd ilə inkişaf edib kamala çatır. Süd verən şəxsin əxlaqi xüsusiyyətləri onda təsirlidir.”[121]

İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Məbada axmaq və qanmaz qadını övladlarınıza dayə götürəsiniz; Çünki südün təsiri var və südəmər uşaqlar süd verən qadının əxlaqi xüsusiyyətləri ilə ünsiyyətdə olur və bu işlər onda son dərəcə təsir qoyur.”[122]

Həzrət başqa bir hədisdə göstəriş verir ki:

"Öz südəmər uşaqlarınızı gülərüz və gözəl üzlü dayələrə verin. Məbada bəd qiyafə, eybəcər qadınları dayəliyə götürəsiniz! Çünki uşağa süd verən qadınların qiyafələri, zahiri fomaları da sizin övladlarınızda təsirlidir.”[123]

O Həzrət yenə buyurur:

"Zərurət halında yəhudi və məsihi qadınlarının sizin övladlarınıza süd verməsi, Əhli-beyt düşmənləri olan nasibi qadınların süd verməsindən daha yaxşıdır.”[124]

Qeyd olunan bu hədislər südün uşağın müxtəlif yönlərində təsirli olmasını təkidləndirir və sübut edir ki, südəmərlik dövrü çox həssas bir dövrdür, süd verən qadının dindarlığı, əxlaqı, təqvası və hətta onun eybəcər və ya gözəl olması südəmər körpədə təsir qoyur, ananın batini və zahiri xüsusiyyətləri südvermə nəticəsində uşağa nəql olunur. Məhz bu səbəbdən də Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) südəmər çağlarında Məkkə qadınlarının döşündən süd əmmirdi. Çünki Məkkə qadınları besətdən əvvəlki dövrlərdə kişilər kimi, xurmadan şərab çəkib içirdilər. Məlum olduğu kimi, şərab içən qadınlar aludə, südvermək üçün qeyri-münasibdirlər və bu da övladın ruhiyyəsində xoşagəlməz təsirlər qoyacaq, onun əməli təsirləri zahir olacaqdır.

Həmçinin Musa (əleyhissalam)-ın doğluduğu dövrə də nəzər saldıqda görürük ki, o Həzrət də uşaqlıq çağlarında Firon tayfasından olan qadınların döşündən süd əmmədi. Qurani Kərim "Qəsəs” surəsində bu hadisəni təfsilatı ilə buyurmuşdur.

Burada südvermənin təsirləri barəsində iki qısa hadisəni əziz oxucular üçün nəql edirik.

1-Şeyx Mürtəza Ənsari barəsində yazırlar ki, o alicənab alim üsulda öz istidlali və dəyərli kitablarını qələmə aldığı vaxt ictihad məqamına çatır. Şeyxin yaxın adamları və müridləri onun anasına təbrik deyərək sevinirdilər. O böyük alimin anası onların cavabında deyirdi ki, əgər mənim oğlum çəkdiyim zəhmətlər sayəsində nəinki ictihad, hətta nübüvvət məqamına çatsaydı belə, əsla təəccüb etməzdim. Camaat bu mənalı sözdən daha da təəccüblənib əlavə izahat verməsini istədilər. O buyurdu ki, sizin mənim çəkdiyim zəhmətləri eşitməyə taqətiniz olmaz, amma nümunə olaraq deyirəm ki, oğlumun bütün südəmərlik dövründə bir dəfə də olsun belə, ona dəstəmazsız süd verməmişəm.[125]

Deməli, İslam tarixində və ümumiyyətlə dünya tarixində yaxşı isanlar heç də səbəbsiz yerə yaxşı olmamışlar. Ata və ana bütün ömrü boyu övladının keşiyində duraraq onun qayğısını çəkir, səy edir ki, övladı ləyaqətli olsun.

2. Buxtun-nəsərin tarixi. O, bütün yer üzünə hökmranlıq edən 4 nəfərdən biridir ki, evləri, şəhərləri viran etmiş, hətta Beytül-müqəddəsə hücum edərək orada olan əsərləri məhv edib aradan aparmışdır. O, 187 il padşahlıq edərək pak və günahsız insanların qanlarını nahaq yerə axıtmış, təkcə yəhudi xalqından 70 min nəfəri qətlə yetirmişdi. Yazırlar ki, o, məcus dinində olan qaniçən bir adam idi. Çünki elə bir itdən süd əmmişdi ki, o itin adı Buxt, sahibinin adı isə Nəsər idi, məhz bu səbəbdən həmin şəxsə Buxtun-nəsər adı verilmişdi.[126]

Bu ayə, rəvayət və tarixi hadisələrə diqqət yetirməklə başa düşürük ki, valideynin körpənin südəmər çağlarındakı məsuliyyəti çox ağırdır. Çünki ananın və ya dayənin südü övladda öz təsirini qoyur.
ON BİRİNCİ FƏSİL
UŞAĞA AD QOYMA

Övlad üçün yaxşı və münasib ad seçmək ata üçün dini bir vəzifə və övladın hüquqlarından biridir. Övladların adları valideynin bu adlara, habelə adların sahibinə olan eşq və məhəbbətinin göstəricisi, meyarıdır. Övlada ad qoyma ata və anaların malik olduğu təfəkkür tərzinin göstəricisidir ki, bununla da onlar öz fikri hədəf və yollarını göstərirlər. Ata və ana övlada ad seçməkdə müəyyən cəhətləri nəzərə almalıdırlar ki, övlad böyüyəndən sonra cəmiyyətdə həqarət hissi keçirməsin, təhqir və bəzi hallarda məsxərə olunmuş hesab etməsin. Özünün və təfəkkürünün müstəqilliyini möhtərəm sayaraq yad mədəniyyətlərin, fikirlərin və təbliğatların təsiri altına düşməsinlər, əzizlərini yoldan azmışların, azğınların və üsyankarların adları ilə adlandırmasınlar, çünki bu özü də pozğunçuluğun, zülmün və uduzmağın nişanəsidir. Çox hallarda cavanlar müəyyən yetkinlik həddinə çatdıqdan sonra adlarını dəyişir və ya həqiqi olmayan başqa bir ad götürür, yaxud başqalarının vurduğu tənələr müqabilində ağır ruhi əzab çəkirlər. Şübhəsiz ata və ana bütün bunların müqabilində cavabdehdirlər. Bu cəhətdən İslam dini bütün ata-analara göstəriş verir ki, hətta övlad dünyaya gəlməmişdən əvvəl belə onun üçün gözəl bir ad seçsinlər. Onlardan ən yaxşısı insanı Allaha bəndəçilik məqamına yaxınlaşdıran Abdullah, Əbdürrəhim, Əbdürrəhman kimi mübarək adlardır, bunlardan sonra peyğəbərlərin, ilahi övliyaların və imamların adlarıdır. Bunların da arasında Həzrət Peyğəmbərin, Həzrət Əlinin və Fatimeyi Zəhranın adları sair adlardan irəlidə gedir. Hətta bəzən xüsusi bir şəraitdə siyasi nəzərdən ad qoyma başqa bir məna kəsb edir və o böyük şəxsiyyətlərin ardıcılları vəzifəli olurlar ki, hökmən belə adları seçsinlər. Belə ki, Həzrət İmam Hüseyn (əleyhissalam) məhz bu cəhətdən oğlanlarının hamısının adını Əli qoymuşdu. İndi isə sizin diqqətinizi bu barədə olan bir hədisə yönəldirik. Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

İmam Həsən (əleyhissalam) buyurur:

"Atanın övlada ilk hədiyyəsi və bəxşişi budur ki, ona yaxşı ad qoysun.”[128]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Övladlarınızın hüquqlarından bəziləri budur:

1-Ən gözəl ad qoymaq, 2-Yazı yazmağı öyrətmək, 3-Həddi-büluğa çatdıqda onları evləndirmək.”[129]

O Həzrət yenə buyurur:

Í

"Hər kəsin 4 oğlu olsa və onlardan heç birinə mənim adımı qoymasa, mənə cəfa etmişdir.”[130]

Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) buyurur:

"Övladın ata üzərində olan haqqı budur ki, atası ona gözəl ad qoysun, gözəl ədəbləndirsin və ona Qurani öyrətsin.”[131]

Həzrət Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) kişilərin və şəhərlərin çirkin və pis adlarını dəyişib onlara gözəl adlar qoyurdu.”[132]

Bir gün Ümmü Sələmənin (ana tərəfdən bir olan) qardaşı övladının adını Vəlid qoydu. Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurdu:

"Öz fironlarınızın mənfur adlarını dirçəldirsinizmi?!” Sonra Həzrət onun adını dəyişib Abdullah qoyub buyurudu: "Bu camaatın Vəlidi gələcəkdir ki, onun bu ümmətə qarşı rəva gördüyü şər və zülmü Fironun öz qövmünə etdiyi zülmdən çox olacaqdır.” (Həzrətin məqsədi Müaviyənin nəvəsi, Yezidin oğlu Vəlid idi.)[133]

İmam Baqir, Rəsuli Əkrəm və Əli ibni Əbutalib (əleyhimussalam)-ın mübarək adlarının təsiri barəsində buyurur:

"Həqiqətn, hər vaxt şeytan bu adları eşidirsə, qurğuşun əriyən kimi əriyib suya dönür.”[134]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Özünüz üçün gözəl və münasib adlar seçin, çünki qiyamət günü həmin adlarla çağırılacaqsınız.”[135]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) bu mübarək adların əzizlənməsi barəsində buyurur:

"Hərgah övladınıza mənim adımı qoysanız, ona ehtiram göstərin, yerini dar etməyin və üzünüzü ona turşutmayın.”[136]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Biz öz oğlanlarımızın adını yeddi günə qədər Mühəmməd qoyuruq, yeddinci gündən sonra istəsək dəyişərik, istəməsək elə həmin adda saxlayarıq.”[137]

İmam Hüseyn (əleyhissalam) buyurur:

"Əgər mənim yüz oğlum olsa, çox istərdim ki, hamısının adını Əli qoyum.”[138]

Qeyd olunan bu şərif hədislər məsum imamların adqoymanın müxtəlif zəminələrindəki göstərişləridir ki, öz ardıcıllarına tövsiyə etmişlər və bu yolla düşmənlərinin qeyri-səhih təbliğatları və mədəniyyətləri ilə mübarizə yollarını bizə öyrətmişlər. Məsələn, İmam Hüseyn (əleyhissalam) elə bir dövrdə yaşayırdı ki, Bəni-üməyyə xəlifələri o pak xanədana (Əhli-beytə) və onların şiələrinə qarşı kəskin təbliğat hücumuna başlamış, seyyidlərin əsərlərini məhv etmək üçün əlbir olmuşdular.

Məsələn, İmam Hüseyn (əleyhissalam) elə bir dövrdə yaşayırdı ki, Bəni-üməyyə xəlifələri Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) və onun şiələrinə qarşı amansız hücuma keçib, o Həzrətə məxsus olan əsərləri aradan aparırdılar. İmam Hüseyn (əleyhissalam) hətta oğlanlarına Əli adı qoymaqla əməvilərin qarşısında mübarizəyə qalxmışdı.

Hədislərdə gəlmişdir ki, Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) kişilərin və şəhərlərin pis adlarını dəyişərək öz ardıcıllarına yad mədəniyyətlərdən uzaqlaşmaq dərsini verirdi. Bu hərəkətlərin siyasi yönləri əksər hallarda onun şəxsi və fərdi yönündən artıq olmuşdur.

Ümidvarıq ki, bizim müsəlman ümmətimiz azad fikirli olub öz övladlarına düzgün və gözəl adlar seçməklə İslam məktəbini bu barədə də qoruyub saxlasınlar.

[105]"Məryəm” surəsi, ayə 25

[106]"Tühəfül-üqul”, səh.83

[107]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.135

[108]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.24

[110]"Rovzətül-müttəqin”, 8-ci cild, səh.630

[111]"Camiül-əxbar”, 6-cı cild, səh.121

[112]"Tühəfül-üqul”, səh.10

[113]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.187

[114]"Cəvahirül-kəlam”, 31-ci cild, səh.372

[115]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.175

[116]"Rovzətül-müttəqin”, 8-ci cild, səh.556

[117]"Məcməül-bəyan”, 2-ci cild, səh.334

[118]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.177

[119]"Şərhi-mən la yəhzür”, 8-ci cild, səh.554

[120]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.188

[121]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.44

[122]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.188

[123]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.44

[124]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.186

[125]Bu barədə əlavə məlumat almaq üçün "Şeyx Mürtəza ənsarinin şəxsiyyəti” kitabına baxa bilərsiniz.

[126]"Səfinətül-bihar”, 1-ci cild, səh.60

[127]"Cəvahirül-kəlam”, 31-ci cild, səh.255

[128]"Vəsailüş-şiə”, 15-i cild, səh.122

[129]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.80

[130]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.19

[131]"Nəhcül-bəlağə”, səh.1374.

[132]"Qürbül-əsnad”, səh.45

[133]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.688

[134]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.126

[135]"Şərhi mən la yəhzuruhul-fəqih”, 8-ci cild, səh.626

[136]"Üyunul-əxbar”, səh.198

[137]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.125

[138]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.15

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:13:51 GMT

ON İKİNCİ FƏSİL
1-Uşağın təvəllüdünün yeddinci günündə qonaqlıq məclisi

Müqəddəs İslam şəriətində övladın təvəllüdü üçün məxsus qayda-qanunlar və mərasim müəyyən olunmuş, ata-ananın həmin göstərişlərə əməl etmələri tövsiyə edilmişdir. Mütəal Allah bir kəsə bir övlad əta edirsə, gərək o şəxs bu ilahi nemətin şükrünü yerinə yetirmək məqsədi ilə Allaha həmd edib möminləri, qonşuları və qohum-əqrəbanı qonaqlığa dəvət etsin. Bu əməl başqalarının barəsində edilən yaxşılıq və ehsandan əlavə, həm də camaat arasında qarşılıqlı məhəbbət, ehtiram və səfa-səmimiyyət yaradır, uşağın şəxsiyyətinin dəyərini yüksəldərək onu ata-anasına qarşı daha da mehribanlaşdırır. Çünki o, böyüyərək valideyninin onun barəsində etdiyi ehsan və yaxşılıqdan xəbərdar olandan sonra son dərəcə xoşhal nəticədə onlara təşəkkür edəcəkdir. Məhz bu səbəbdən hədislərdə gəlmişdir ki, beş yerdə bu cür ehsan vermək müstəhəbdir ki, onlardan biri də övladın dünyaya gəldiyi zamandır.[139]
2-Körpəyə qüsl vermək

İslam dininin təkid etdiyi əməllərdən biri də təmizlik, paklıq, səhiyyə qanunlarına riayət etməkdir. Buna görə də öz ardıcıllarına müxtəlif münasibətlərlə əlaqədar olaraq müstəhəb və ya vacib qüsslləri tövsiyə etmişdir. İslam dini bizə göstəriş verir ki, körpənin paklığı üçün ona qüsl verin. Belə ki, İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Təzə doğulmuş uşağa qüsl vermək vacibdir.”[140]

Əlbəttə, rəvayətlərdə bu əməlin "vacib” kimi təbir olunması onun çox təkidli bir müstəhəb olduğunu bəyan etmək üçündür. Bu qəbildən olan rəvayətlər daha çoxdur və bu məsələnin əhəmiyyətini göstərir. İslam aləminin böyük alim və fəqihləri məhz bu əsasda fətva verərərk təzə doğulmuş körpəyə qüsl verilməsini təkid etmişlər. O cümlədən, mərhum Mühəqqiq "Şəraye” kitabında, Mərhum Şəhidi Sani "Şərhi-lümə” kitabında habelə "Cəvahirül-kəlam”-ın müəllifi öz kitabında təzə doğulmuş uşağa qüsl verilməsinin müstəhəb olmasına dair fətva vermişlər.[141]

Hazırkı əsrimizin mərcəyi-təqlidləri də öz "Tovzihul-məsail” kitabının "müstəhəb qüsüllər” bölməsində həmin məsələni təkidlə qeyd etmişlər. Buna əsasən, valideynin övladın sağlamlığını qorumaq qarşısındakı vəzifələrindən biri də körpənin təvəllüdündən sonra ona qüsl verməsidir.
3-Qulağına azan və iqamə demək

Hər bir millətin və ya tayfanın özünə məxsus adət-ənənələri vardır ki, müəyyən vaxtlarda və ya günlərdə olan hadisələrlə əlaqədar keçirirlər. Dünya xalqlarından bəziləri həssas anlarda şüar xarakteri daşıyan kilsə zənglərini səsləndirirlər. İslam dini göstəriş verir ki, namaz vaxtında, habelə körpə doğulandan sonra onun təvəllüdünün yeddinci günü sağ qulağına azan, sol qulağına isə iqamə deyilsin.

Düzdür ki, körpə bu günlərdə heç bir şey başa düşmür, azan və iqaməni dərk etmir. Amma bu dini göstəriş heç də hikmətsiz olmayıb özünəməxsus hikməti bəyan edir. Çünki ananın ahəngdar, vəznli, qafiyəli nəğmələri övlad üçün ən münasib və təsirli nəğmələrdən olub ona aramlıq bəxş etdiyi kimi, azan və iqamənin də körpənin qulağına deyilməsi şəkksiz ki, təsirsiz olmayacaqdır. Bundan əlavə, bu əməlin başqalarında da tərbiyəvi əsər qoyması unudulmamalıdır. Çünki onun gözəl və mənalı cümlələri təkallahçılığa, heç bir günaha və sapmağa məruz qalmayan məsum rəhbərləri özünə nümunə götürməyi və yaxşı, qurucu işlərə təşviq etmək məsələsini başqalarında da icad edir.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəsin övladı dünyaya gəlsə, onun sağ qulağına azanı, sol qulağına isə iqaməni deməlidir. Bu əməl şeytanı uşaqdan uzaqlaşdırır.”[142]

Bəli, həqiqətən din və iman əhli olan, Allaha pərəstiş edən, Həzrət Peyğəmbər və Əlinin bayrağı altında olan bir şəxsə şeytanın yaxınlaşmağa icazəsi yoxdur.
4-İmam Hüseyn əleyhissalamın türbətini yedizdirmək

Bütün insan cəmiyyətlərində fədakarlığa, təşəkkürə, qədirdanlığa təşviq gözəl əməllərdən biridir. İtkin düşən əsgərlərin qəbirlərini ziyarət etmək, onların məzarları üstünə gül dəstələri qoyaraq milli və dini qəhrəmanları yad etmək beynəlxalq bir məsələ kimi qəbul olunmuşdur. Hamı bilir ki, imam Hüseyn (əleyhissalam) məsum və fədakar bir imamdır ki, Allah və Onun Peyğəmbərinin əmrinə əsasən, var-yoxunu ixlasla, din və millətin islahı və mövcud əyintilərin qarşısını almaq öz dövrünün zalım hakimi Müaviyənin oğlu Yezid ilə mübarizəyə sərf etdi və Allahın razılığını qazandı, bu yolda özünü, övladlarını və dostlarını qurban verərək şəhadət yolunu seçdi.

O Həzrətin şiələri və onu sevən müsəlman millətləri bütün varlıqları ilə İmam Hüseyn əleyhissalamın, yolunda şəhid olduğu müqəddəs hədəfinə tabe olaraq öz rəftar və əməlləri ilə belə bir fədakar və məsum rəhbərə bir növ təşəkkür edirlər. Müxtəlif hallarda İmam Hüseyn (əleyhissalam)-ın pak və əl dəyməmiş türbətindən təbərrük kimi istifadə edir və beləliklə də öz övladlarına azadlıq və azadlıq sevərlik ruhunu aşılayırlar. Bəli, İmam Hüseyn məktəbində o Həzrətin türbəti müqəddəs sayılır, şəfa tapmaq üçün ondan istifadə edilir və təzə doğulan uşağa da ondan cüzi miqdarda yedirdilir. İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Sizin körpələr doğulduqdan sonra ona Fərat çayının suyundan içirdin və İmam Hüseyn (əleyhissalam)-ın pak türbətindən yedirdin. Əgər onları tapa bilməsəniz, yağış suyundan istifadə edin.”[143]

Əlbəttə, bu barədə əlavə rəvayətlər və əlavə mətləblər vardır ki, müxtəsər olsun deyə, onları burada gətirməyir və qeyd edirik ki, əgər onları tapa bilməsək, rəvayətlərə əsasən, adi xurmadan istifadə etməliyik.
5-:örpənin saçını qırxmaq

Bura qədər valideynin öz uşaqlarının təvəllüdünün yeddinci gününə qədər təşkil etməli olduqları mərasimi qısa şəkildə bəyan etdik. İndi isə uşağın təvəllüdünün yeddinci günündə olan başqa hüquqları qeyd edirik. İmam Musa ibni Cəfər (əleyhissalam) buyurur:

"Valideynin öz övladının təvəllüdünün yeddinci günü münasibəti ilə olan vəzifələrindən biri budur ki, onun başının tüklərini qırxsın və onun ağırlığı qədərində qızıl və ya gümüş fəqirlərə sədəqə versin. Əgər bu da mümkün olmasa, nə qədər gücü çatsa, o qədər sədəqə versin.”[144]

Aydındır ki, bu kimi əməllər yoxsullara, fəqirlərə kömək olunmasına səbəb olar və onların ehtiyaclarını müəyyən qədər aradan qaldırar. Bundan əlavə, bu İslam qanunu uşağın şəxsiyyətini ata-anasının yanında daha da əziz edir və bu cür övladlar böyüyəndən sonra valideynin onun barəsində etdiyi yaxşılıqlardan agah olaraq özləri də qarşılıqlı olaraq onlara yaxşılıq etməklə onların zəhmətlərinin əvəzini çıxır. Həm də bu əməl özü də bir sədəqədir və bəlaları dəf edir.
6-Sünnət etmək

Müqəddəs İslam dini oğlanların təvəllüdünün yeddinci günündə sünnət edilməsini tövsiyə etmişdir. Bu əməlin səbəbi övladın paklanması və inkişaf etməsi kimi qeyd olunmuşdur. İslami rəvayətlərdə qeyd olunur ki, İbrahim (əleyhissalam)a bu sünnəti İshaqın barəsində yerinə yetirmək əmr olunmuşdu və o da öz oğlunu sünnət etmişdi. Bu iş İshaqın övladlarında da əməli olaraq həyata keçirildi.

Başqa bir rəvayətdə İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur ki, həkim və elmli Allah bu islami sünnətə göstəriş vermişdir. Bir neçə şeyin insan bədənindən qırılıb ayrılması, o cümlədən uşağın göbəyinin kəsilməsi, müxtəlif yaş dövrlərində dırnaqlarının tutulması, üz, bığ və başının tükünün normal hala salınması və s. lazımdır. Buna əsasən, ilahi təqdirdə heç bir nöqsan yoxdur və biz öz vəzifəmizə əməl etməyə borcluyuq.[145]

Əgər uşaq 7 günlüyündə və ondan sonrakı günlərdə sünnət olunmasa, onun özünə vacibdir ki, həddi-büluğa çatandan sonra sünnət əməlini yerinə yetirsin.

Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Hər bir kişiyə vacibdir ki, müsəlman olduqdan sonra özünü sünnət eləsin, hətta 70 yaşında olsa belə.”[146]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) başqa bir hədisdə buyurur:

"Öz övladlarınızı təvəllüdün yeddinci günündə sünnət edin. Soyuqdan və istidən qorxmayın, çünki bu iş bədənin paklığına səbəb olur.”[147]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Öz övladlarınızı təvəllüdün yeddinci günündə sünnət edin. Bu iş onların bədənlərinin paklanmasına və inkişaf etməsinə səbəb olur. Sünnət olunmamış şəxsin bovlu ilə bir yer nəcis olarsa, 40 gün nəcisliyində qalır.”[148]
7-Əqiqə və qurbanlıq

Uşağın təvəllüdünün yeddinci gününün mərasimlərindən biri də qurbanlıq (qoyun) kəsilməsidir. Bu islami sünnət də təkidli müstəhəb əməl olmasına baxmayaraq, övladın sağlam olmasında əsaslı rol oynayır və hətta rəvayətlərdə "vacib” təbiri ilə qeyd olunmuşdur ki, bu da həmin əməlin əhəmiyyətini çatdırır. İndi isə bir neçə hədisə diqqət yetirin:

Həzrət İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Övlad üçün qurbanlıq kəsmək vacibdir.”[149]

Başqa bir rəvayətdə Əbu Bəsir İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan soruşur ki, övlad üçün əqiqə kəsmək vacibdirmi? İmam (əleyhissalam) buyurur: "Bəli, vacibdir.”

Əlbəttə bu barədə həmin məzmunda olan hədislər həddindən artıq çoxdur. Hətta qeyd olunmuşdur ki, Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) özü öz mübarək əli ilə Həsən (əleyhissalam) üçün qurbanlıq kəsib övladını dua etdi.[150]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Hər bir körpənin sağlamlığı kəsiləcək qurbanlığın girovundadır.”[151]

İmam Sadiq (əleyhissalam) yenə buyurur:

"Bütün (yaşlı) insanların sağlamlığı fitrənin, bütün uşaqların sağlamlığı isə əqiqənin (qurbanlığın) girovundadır.”[152]

Ömər ibni Yezid deyir: Həzrət İmam Sadiq (əleyhissalam)-ın hüzuruna gəlib ərz etdim: "Yəbnə Rəsulillah, mən bilmirəm ki, ata-anam mənim üçün əqiqə qurbanlıq kəsiblər, ya yox. Mənim vəzifəm nədir?” Həzrət buyurdu: "”et, bir qurbanlıq kəs.”

Ravi deyir: "Mən gəlib qoca yaşlarımda olmağıma baxmayaraq, özüm üçün bir qoyun qurbanlıq kəsdim.”[153]

Məsum rəhbərlər bizə tövsiyə etmişlər ki, körpə üçün, onun təvəllüdünün yeddinci günündə bir qurbanlıq kəsin. Əgər həmin gün mümkün olmasa, ömrünüzün axırına qədər hər vaxt mümkün olsa, bu işi yerinə yetirin, heyvanın sümüklərini sındırmayın, sadəcə onu bəndlərdən ayırın və möminlərdən aşağısı on nəfər evinizə dəvət edib qurbanlıq ətini onlara yedirdin. Körpənin ailə üzvlərinin, xüsusilə anasının həmin ətdən yeməsi məkruhdur.
8-Qulaqların deşilməsi

:örpə qız uşaqlarının qulaqlarının deşilməsi bizim aramızda da adətdir və islami sünnətlərdən biri kimi Peyğəmbərin və sair məsumların tərəfindən tövsiyə olunmuşdur. İslam nəzərindən oğlan və ya qız olmasından asılı olmayaraq hər ikisinin qulağı deşilməlidir. Lakin bizim dövrümüzdə bu sünnətə yalnız qızların barəsində əməl olunur və oğlanlara şamil edilmir.

"Cəvahirül-kəlam” kitabının 31-ci cildinin 261-ci səhifəsində buyurulur: "Bu islami sünnət həm qızlarda, həm də oğlanlarda icra edilməlidir. Həzrət Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) öz əziz qızı Fatimə (ə.s)-a göstəriş verdi ki, Həsən və Hüseynin qulaqlarını deşsin.”[154]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Oğlanların da qulaqlarının deşilməsi Peyğəmbərin sünnətindəndir.”[155]

Bu fəslin sonunda qeyd etməyi lazım bilirik ki, İslam dinində müəyyən göstərişlər var ki, onların hikməti bizim üçün tam şəkildə məlum deyildir. Çünki bu hökmlərin verildiyi dövrlərdə camaat məsum rəhbərlərin elmindən lazımi qədər dəqiq şəkildə istifadə etməmiş, müxtəlif yersiz və lazımsız suallarla onların şərif vaxtlarını tutmuşlar.

Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) özünün ən yaxın səhabələrindən biri olan Kumeylə xitabən buyurur:

"Ey Kumeyl, həqiqətən, mənim sinəm elmlə doludur. Əgər münasib şagirdlər tapsaydım...”[156]

Amma əfsuslar olsun ki, bu cür şagirdlər tapılmadı. Digər tərəfdən də Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) və Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın yaşadıqları dövrdə müharibə və s.-dən irəli gələn saysız-hesabsız çətinliklər və problemlər, habelə, sair imamların elm qapılarının (zalim hökmdarların vasitəsilə) bağlanması səbəb olmuşdur ki, elm qapıları əksər hallarda bağlı qalsın, islami məsələlər və onların hikmətləri açıqlanmasın. Həmçinin, əgər hər bir dinin əsli elm, əql və məntiq əsasında olsa, onun təfərrüatında çox da tədqiqat və təhqiq etmirlər. Bundan əlavə nəzərə alınmalıdır ki, İslam dininin hətta fürui məsələlərində belə əql, elm və məntiqlə ziddiyyət təşkil edən bir məsələ tapmaq olmaz. Amma İslam şəriətində bəzi hökmlərin dərk olunmasında bəşər elmi, əqli acizdir. Başqa sözlə desək, İslamda mövcud olan hökmlər bəşər elminin fövqündədir, amma ümumiyyətlə elm ilə müxalif, zidd deyildir. Buna əsasən, əgər övladların hüquqları, uşaqların təvəllüd mərasimi və ya sair məsələlərdə əqlimizin dərk etmək qüdrəti olmayan müəyyən hökmlərlə rastlaşsaq, onun həqiqətində şəkkə yol verməməli, bütün dini göstərişlərin ictimaiyyətin mənafeyini əks etdirməsinə inanmalıyıq.
ON ÜÇÜNCÜ FƏSİL
ÖVLADLARA EHTİRAM

Hər bir insanın batini istəklərindən bir də ona qarşı məhəbbət və özünü sevməkdir. Habelə o, istəyir ki, başqaları da ona hörmət etsinlər, ehtiram nəzərləri ilə ona baxsınlar. Bu istək bütün insanlarda təbii və fitri şəkildə mövcuddur və şəxsi mənfəətlərin cəlb olunması səbəbidir. Əgər bu xüsusiyyətə lazımınca riayət edilməzsə, çox hallarda fərdi başqaları tərəfindən istismar olunmasına gətirib çıxaracaqdır. Bu səbəbdən də İslam dini bizə göstəriş verir: Bir-birinizlə qardaşlıq münasibətində olun, bir-birinizə məhəbbət nəzərləri ilə baxın. Çünki bu cür rəftar cəmiyyətdə yaxşı rəftarın, qarşılıqlı ehtiramın yaranmasına səbəb olacaqdır.

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) öz oğlu Məhəmməd Hənəfiyyəyə vəsiyyətində buyurur ki:

"Başqalarının sənə yaxşılıq etmələrini istədiyin kimi, sən də bütün insanlara yaxşılıq et.”[157]

Yenə o Həzrətdən rəvayət olunub ki:

"Bütün insanlarla yaxşı danış ki, onlardan yaxşı cavab eşidəsən.”[158]

Bu hədislərdən göründüyü kimi, Həzrətin bu göstəriş müəyyən bir qrupa məxsus olmayıb əksinə, böyük və ya kiçik, müsəlman və ya qeyri-müsəlman, qohum və ya yad, ata və ya oğul və s. olmasından asılı olmayaraq bütün insanlara xitab edir və Həzrət bu vəzifəni hamı üçün müəyyənləşdirir.

Bəli, övladlar da istəyirlər ki, öz valideynləri yanında sevilsinlər, valideynləri onlara şəxsiyyət verib ehtiram gözü ilə baxsınlar. Bu cəhətdən də bizim məsum rəhbərlərimiz həm öz övladlarını, həm də başqalarının övladlarını sevir, onlara ehtiram qoyur və öz ardıcıllarına da tövsiyə edirdilər ki, övladlarınızı sevib əzizləyin, onlara qarşı təvazökar olun, hətta müəyyən hallarda onlarla oynayın, beləliklə də onların özlərinə və ailələrinə qarşı məhəbbətlərini cəlb edə bilin, onları fəsad bataqlığına düşmələri azğın, əxlaqsız dostlara qoşulmalarının qarşısını alın. Çünki, uşaqlar məhəbbətə, səfa-səmimiyyətə çox ehtiyac duyur və öz mənəvi ehtiyaclarını mümkün olan hər yolla təmin etmək istəyirlər. Əgər bəzən təcrübəli, ürəyi yanan və mehriban ata və ana bu təbii ehtiyacları təmin edə bilməsələr, şübhəsiz övladlar azğınların, satqınların və yaramazların arxasınca gedərək onların aldadıcı məhəbbət və əxlaqlarına uyacaqlar. Rəsuli Əkərm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəsin uşağı olsa, onunla uşaq kimi rəftar etsin. Bu yolla uşağı daha yaxşı tərbiyə edə bilər.”[159]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəsin uşağı olsa, gərək onunla uşaq kimi oynasın.”[160]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Uşaq birinci 7 yaşına qədər ağa, ikinci 7 ildə (14 yaşa qədər) xidmətçi, üçüncü 7 ildə (21yaşınadək) isə ailənin vəziridir.”

Yəni övladlar həyatın ilk çağlarında zəif və bacarıqsız olduqlarına görə ağa kimi ehtirama layiq görülməli, nəvaziş görməlidirlər. İkinci dövrdə işlətməklə, qayda-qanunları və iş üslubunu öyrətməklə onları böyütmək, üçüncü yeddi ildə isə topladığı təcrübə sayəsində onların şəxsiyyət və təfəkkürünə həddindən artıq ehtiram qoymaq, onlara ailənin vəziri kimi baxmaq, müəyyən hallarda onların fikir və təkliflərindən istifadə etmək lazımdır.

Ənəs ibni Malik öz həyatını Peyğəmbərin hüzurunda keçirənlərdən idi. O deyir:

Peyğəmbər hər vaxt uşaqlarla qarşılaşsaydı, onlara salam verər, şəxsiyyətlərinə ehtiram qoyar, bununla da cəmiyyətdə uşaqlara ehtiram məsələlərini öz ardıcıllarına göstərərdi.[161]

Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Öz övladlarınıza ikram edin (əzizləyin) və onların ədəblərini gözəlləşdirin.”[162]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Həqiqətən Allah taala bir bəndəsinə, onun öz övladına məhəbbəti xatirinə rəhm edir.”[163]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) Həsən və Hüseynin üzündən öpəndə, Əbra ibni Haris dedi: "Mənim on dənə övladım vardır, amma onların heç birinin üzündən öpməmişəm.” Həzrət buyurdu: "Hər kəs rəhm etməsə, ona rəhm olunmaz.”[164]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Bir kişi Peyğəmbərin yanına gəlib dedi: "Mən indiyə qədər heç bir uşağın üzündən öpməmişəm.” Elə ki, Peyğəmbərin yanından getdi, Həzrət buyurdu: "Bu adam mənim nəzərimdə cəhənnəm əhlidir.”[165]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs öz övladını öpsə, Allah onun üçün bir həsənə yazar. Hər kəs övladını sevindirsə, Allah da onu qiyamət günü sevindirər.”[166]

İndi isə əziz oxucuların diqqətini aşağıdakı mühüm hekayələrə cəlb edirik:

1-Bir gün Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) Mədineyi-Münəvvərədə bir dəstə adamla namaz qılırdı. Yəhudilərdən biri də onlara diqqət edirdi. (Həzrət Həsən və Hüseyn (əleyhiməssalam) uşaq vaxtı Peyğəmbər səcdəyə gedəndə hər vaxt onun dalına minir və ayaqlarını yellədirdi. Həzrət səcdədən qalxanda, onu əli ilə götürüb yerə qoyardı.) Bütün səcdələrdə bu hadisə təkrar oldu. Namazdan sonra həmin yəhudi Həzrətə yaxınlaşıb dedi: "Ya Mühəmməd, siz öz uşaqlarınızla elə rəftar edirsiniz ki, biz əsla o cür rəftar etmərik.” Həzrət buyurdu: "Əgər siz də Allaha və Onun Peyğəmbərinə iman gətirsəydiniz, öz övladlarınızla belə rəftar edər, onlarla mehriban olardınız.”

Həzrətin öz nəvəsinə göstərdiyi mehribançılıq və nəvaziş o yəhudinin iman gətirməsinə səbəb oldu.[167]

2-Həzrət İmam Sadiq (əleyhissalam) nəql edir ki, bir gün əziz babası zöhr namazını qılarkən öz gündəlik adətinin əksinə olaraq axırıncı iki rəkətini sürətlə qılıb qurtardı. Səhabələr namazdan sonra Həzrətin hüzuruna gəlib soruşdular: "Ya Rəsuləllah, namaz əsnasında nə baş vermişdi ki, siz bu cür etdiniz?” Həzrət buyurdu: "Məgər nə oldu ki?!” Dedilər: "Siz namazı çox sürətlə qıldınız.” Həzrət buyurudu: "Məgər o kişinin uşağının ağlamaq səsini eşitmədinizmi?”[168]

"örəsən insaniyyət nümumnələri olan məsum rəhbərlərin uşağa ehtiram göstərmək barəsindəki rəftarlarından ibrət dərsi almamalıyıqmı?

ÖVLADLAR ARASINDA ƏDALƏTƏ RİAYƏT ETMƏK

Ata və ana öz övladları arasında heç bir səbəb olmadan fərq qoymamalı, onların arasında həsəd və kin icad etməməlidirlər. Bütün övladların haqqı vardır ki, valideynlərin məhəbbət, ehtiram, nəvaziş və lütfündən faydalansınlar. Bu ilahi qanundan kənara çıxmaq valideyn üçün ağır məsuliyyət gətirir, övladlar arasında ədavətə, düşmənçiliyə səbəb olur.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Övladlarınızın arasında ədalətə riayət edin. Necə ki, lütf və yaxşılıq barəsində onların sizin aranızda ədalətə riayət etməsini istəyirsiniz.”[170]

Həzrət Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm gördü ki, bir kişi oğlanlarından birini öpdü, digərini isə öpmədi. Həzrət bu hadisədən qəzəbləndi və buyurdu: Belə etmə! Bu ayrı seçkilik salmağınla onların arasında düşmənçilik toxumu səpirsən.”[171]

Əlbəttə, hər bir övladın gördüyü yaxşı işlər qarşısında təşəkkür edərək onları bu kimi işlərə həvəsləndirmək lazımdır. Amma heç bir səbəb olmadan birini digərindən üstün saymaq, məhəbbətdə onların arasında fərq qoymaq olmaz.
QIZ İRƏLİDİR, YOXSA OĞLAN?

Əvvəldə qeyd olundu ki, cahiliyyət dövründə ərəblər öz qızlarını öldürürdülər. Qıza sahib olmaq rüsvayçılıq sayılırdı. Amma İslam dini bu cəfəngiyat və vəhşiliyin puç ömrünü sona çatdırıb valideynlərə tövsiyə etdi ki, qızlarına ehtiram qoymaqda çalışsınlar, oğlanları qızlardan üstün hesab etməsinlər. Hətta bəzi hallarda lazımdır ki, qızlara oğlanlardan daha artıq məhəbbət göstərsinlər. Çünki qızların ülvi hissləri, duyğuları yüksək səviyyədə olduğu üçün oğlanlardan daha çox nəvazişə, məhəbbətə ehtiyac duyurlar. Bəzi hallarda isə çox tez inciyir, həssas olurlar. Bu cəhətdən də İslam dini onlara məhəbbət və nəvaziş etməyi tövsiyə edir.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Övladlarınızın ən yaxşısı qızlarınızdır.”[172]

Bu hədisdə Həzrət qızları övladların ən yaxşısı kimi təqdim edərək onlara məhəbbət və nəvaziş edilməsini tövsiyə edir.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Qızlar həsənə, oğlanlar isə nemətdirlər. Həsənələrə savab verilir, amma nemətdən sual olunur.”[173]

Yəni qızlar həsənə, oğlanlar nemət hökmündədir. Allah əcri və mükafatı həsənələr müqabilində verir. Amma nemətdən sorğu-sual ediləcəkdir.

Bu hədis göstərir ki, qızlara oğlanlardan çox məhəbbət və nəvaziş edilməsinə tövsiyə olunmuşdur və bu iş daha artıq savaba səbəb olacaqdır.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər vaxt evə müəyyən töhfə və meyvə gətirsəniz, əvvəlcə qızlara və qadınlara verin. Çünki hər kəs bir qızı sevindirsə, sanki İsmail peyğəmbərin övladlarından olan bir qulu azad etmişdir.”[174]

Bu fəsildən nəticə alırıq ki, övladlara məhəbbət göstərilməli və onların arasında fərq qoyulmamalıdır. Bəzi hallarda məhəbbət göstərilməkdə qızlar oğlanlardan irəli salınmalıdır. İndi burada iki hədis qeyd etməklə bəhsi sona çatdırırıq. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"İnsanın öz övladına yaxşılıq etməsi öz atasına yaxşılıq etməsidir.”[175]

Əliyyibni Hüseyn (əleyhissalam)-a yeni doğulan övladları barəsində müqdə veriləndə, onun oğlan və ya qız olması barəsində əsla soruşmaz, ilk sualı bu olardı ki:

"Sağlamdırmı?” Əgər sağlam olması barədə xəbər versəydilər, deyərdi: "Həmd və şükür olsun Allaha ki, məndən eybli övlad yaratmadı.”[176]

Bu hədis övladlar arasında fərq və imtiyaz qoyulmamasını çatdırmaqdan əlavə bəyan edir ki, qız və oğlan arasında fərq yoxdur və habelə uşağın təbii və xilqət cəhətindən sağlam olmasını əsas məsələ kimi bəyan edir.

[139]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.281; "Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.65

[140]"Vəsailüş-şiə”, 2-ci cild, səh.37

[141]"Cəvahirül-kəlam”, 31-ci cild, səh.251 "Şərhi-lümə”, 2-ci cild, səh.116

[142]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.136

[143]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.24

[144]"Vəsailüş-şiə”, 5-ci cild, səh.42

[145]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.162, 163

[146]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.37

[147]"Töhəfül-üqul”, səh.82

[148]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.161

[149]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.144

[150]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.25 və 32

[151]"Vəsail”, 15-ci cild, səh.144

[152]"Şərhi-mən la yəhzür”, 8-ci cild. səh.604

[153]"Şərhi-lümə”, 2-ci cild, səh.118

[154]"Vəsail”, 15-ci cild, səh.160

[155]"Rovzətül-müttəqin”, 8-ci cild, səh.618

[156]"Nəhcül-bəlağə”, səh.1156

[157]"Vəsailüş-şiə”, 8-ci cild, səh.541

[158]"Qürərül-hikəm”, səh.139

[159]"Rovzətül-müttəqin”, 8-ci cild, səh.599

[160]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.203

[161]"Müstədrəkül-vəsail”, 2-ci cild, səh.96

[162]"Məkarimül-əxlaq”, səh.115

[163]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.50

[164]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.203

[165]"Rovzətül-müttəqin”, səh.593

[166]"Fürui-kafi”, 2-ci cild, səh.49

[167]"Biharul-ənvar”, (qədim çap), 10-cu cild, səh.83

[168]"Viəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.198

[169]"Məkarimül-əxlaq”, səh.25

[170]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.684

[171]"Biharul-ənvar”, 74-cü cild, səh.84

[172]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.684

[173]"Töhəfül-üqul”, səh.285

[174]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.683

[175]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.202

[176]"Şərhi-mən la yəhzür”, 8-ci cild, səh.595

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:12:20 GMT

ON DÖRDÜNCÜ FƏSİL
DİNİ TƏLİM-TƏRBİYƏ

Övladların dini təlim-tərbiyəsi ataların övlad qarşısında olan vacib borclarından və övladın ata üzərindəki hüququ sayılır. Əgər valideyn, yaxud uşağı qəyyumu bu böyük və ilahi vəzifəni yerinə yetirsələr, özlərinin və övladlarının səadətini təmin edər, üstəlik cəmiyyətin xoşbəxtliyi və islahı yolunda çox müsbət və təsirli addım atmış olar. Çünki ölkə daxilində və ya dünya səviyyəsində olan cəmiyyətlər məhz bu cavan sinifdən təşkil olunmuşdur.

Sağlam ailə və dini tərbiyədən məhrum olan övladlar əksər hallarda sair insanlara əziyyət verən ünsür, cəmiyyətdə bir növ mikrob sayılır və xüsusilə cavan, pak nəsilləri fəsada, pozğunçuluğu çəkirlər. Hətta demək olar ki, bu kimi şəxslərin vurduğu ziyan və xəsarətləri heç vaxt bərpa oluna bilməz. Buna əsasən, dindar və Allaha inanan cavanlar gərək bu kimi şəxslərlə ünsiyyətdə olmaqdan çəkinsinlər. Çünki həqiqətdə bu kimi insanların törədə biləcəyi xətərlər kütləvi qırğın silahlarından da təhlükəlidir. Çünki Allahdan xəbərsiz olan bu şəxslər insanların bədən və canlarına rəhm etməməklə yanaşı, üstəlik insanlıq şərafəti, əxlaqi fəzilətlər və camaatın heysiyyəti bu kimi divsifət insanların vasitəsi ilə uçuruma doğru sürüklənir.

Hansı ata-ana öz övladını istəməz? "örəsən narkotik maddələrə adət etmək ərəfəsində, uçurumunda olan bir övlad insanlıq dəyərlərindən bəhrələnirmi? Əlinə silah alaraq insanların evlərində, cəmiyyətdə əmin-amanlığı pozan bir cavanı insan saymaq olarmı? Beynində yüzlərlə şeytani, fitnəçi fikirlər olan, ailələrin, camaatın namusunu fəsada çəkən fərdlərin insanlıq şərafəti varmı? Burunlarına dindarlıq iyi dəyməyən, azacıq əqidəvi agahlığı olmayan, heç bir qorxusu olmadan böyük şəxsiyyətlərə qarşı sui-qəsd edənlərə insan demək olarmı?

Deməli əxlaqi süqut, mənəvi uçurum tələləri qarşısında müqavimət göstərərək diqqətli olmaq lazımdır. Hörmətli valideynlərin övladların düzgün dini təlim-tərbiyəsi yolundakı məsuliyyətləri çox ağırdır və tam layiqli şəkildə bu vəzifəni yerinə yetirməlidirlər. İndi isə sizin diqqətinizi bu məsələ ilə əlaqədar bir neçə hədisə yönəldirik. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Axirəzzamanda dünyaya gələn övladlara ataları tərəfindən vay olsun! Çünki ataları onlara, vacibatdan heç nə öyrətməzlər.”[177]

Soruşdular ki, ya Rəsuləllah, o atalar kafir və ya müşrik olarlarmı? Həzrət buyurdu: "Yox, onların ataları mömindirlər, amma öz övladlarına dini məsələləri öyrətmirlər. Əgər övladların özləri bu məsələləri öyrənmək istəsələr, ataları bu işə mane olub qabağını alar. Mən o (atalar)-dan bizaram, onlar da məndən uzaqdırlar.”

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Qoy övladın yeddi yaşına qədər oynasın, ikinci yeddi ildə onu yaxşı-yaxşı tərbiyə et, üçüncü yeddi ildə övladından uzaqlaşma.”[178]

Bu hədisin oxşarı əvvəldə də qeyd olunmuşdu. Bu göstərir ki, ibtidai dövrlərdə övladın təlim-tərbiyəsində onlarla həmahəng olub onlarla oynamaqla müyəssər ola bilər. Sonra onların təlim-tərbiyələri yolunda ciddi səy göstərilməlidir. Və bu dövrdə həssas olan şey övladların həddi-büluğa çatmaları məsələləridir ki, düşmənlər bu mərhələdə pak övladları tələyə salıb yoldan azdırırlar. Ata-analar övladlara bu yaş çağlarında daha artıq nəzarət etməlidirlər. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Öladlarınıza hörmət edin və ədəblərinizi gözəlləşdirin.”[179]

Həzrət bu hədisdə göstəriş verir ki, valideyn övlada qarşı məhəbbət və nəvaziş etməklə yanaşı, özü də əməldə, rəftarda, sair yönlərdə ədəbli olmalı, öz yaxşılıqlarını əməli olaraq həyata keçirməklə övladlarını tərbiyələndirməlidirlər. Çünki layiqli övladlar yalnız İslam qanunlarına riayət edən layiqli valideynlər olduqda mümkündür. Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Yalan–istər ciddi olsun, istərsə də zarafatyana, caiz deyildir. Həmçinin caiz deyil ki, sizlərdən biri öz övladına vədə verib onu yerinə yetirməsin.”[180]

Şəkksiz zarafat üzündən olan yalanlar böyük və ciddi yalanlara cürət tapmağa səbəb olur və bu, böyük yalanların müqəddiməsidir. Məhz buna görə də caiz deyildir. Bu cür yalanlar və vədəyə xilaf çıxmalar, xüsusilə övladlara qarşı, onların təlim-tərbiyəsində mənfi təsir qoyaraq azğınlığa düçar olmasına səbəb olur, onların pak fitrətlərini sarsıldır, bu da övladın tərbiyəsində xəyanət hesab olunur.

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Həqiqətən insanlar gözəl ədəbə, qızıl və gümüşə olan ehtiyaclarından daha çox ehtiyaclıdırlar.”[181]

Həzrət başqa bir hədisdə övladların ədəbli tərbiyə olunması barədə buyurur:

"Atanın övlada etdiyi ən yaxşı bəxşiş, düzgün tərbiyəsidir və heç nə ona çata bilməz.”[182]

Bundan əvvəlki hədisin yalnız tərbiyənin səhih bir ictimai yönünü təcəssüm etdirməsinə baxmayaraq onun kamil nümunəsi cavanlar və yeniyetmələrdir. Bu hədisdə də Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) övladların ata tərəfindən gözəl tərbiyəsini ən gözəl hədiyyə və bəxşiş kimi təqdim edir.

İmam Sadiq (əleyhissalam) xatırladır ki:

"Nə qədər ki, müxaliflər və əcnəbilər övladlarınızı yollarından azdırmayıb, onlara islami məsələləri öyrədin.”[183]

Tarixdə var ki, bir nəfər öz övladı ilə Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-in hüzuruna gəlib ərz etdi: "Ey Peyğəmbər, bu övladımın qarşısında olan borcum nədən ibarətdir?” Həzrət buyurdu:

"Ona gözəl ad qoyub yaxşı ədəb verəsən, onun üçün yaxşı həyat yoldaşı seçəsən.”[184]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) yenə buyurur:

"Uşaqları sevin və onlara rəhm edin. Onlara bir şey vədə versəniz, öz vədənizə əməl edin.”[185]

Bu hədislərdən belə nəticə alırıq ki, övladların düzgün tərbiyəsi ictimaiyyətin ən zəruri ehtiyaclarından biridir. Əgər bu məsələyə diqqət yetirilməzsə, ictimaiyyətin, ailənin və fərdin həqiqəti, şərafəti təhlükə ilə qarşılaşacaq. Valideynlər bu barədə ağır məsuliyyətləri vardır, azacıq diqqətsizlik, səhlənkarlıq və ya etinasızlıq onların əziz sərmayələrini məhv edib puça çıxara bilər.
NECƏ TƏRBİYƏ EDƏK?

Bu sualın cavabı çox çətin və eyni zamanda müfəssəldir. İslam alimləri, uşaq təlim-tərbiyə və psixologiyası ilə məşğul olan alim və mütəxəssislər çoxlu elmi seminarlar, iclaslar təşkil etməklə bu barədə müxtəlif kitablar yazsınlar, ata-analara yol göstərsin və onlara ciddi kömək etsinlər.

Qısa şəkildə qeyd edirik ki, ata-ananın, habelə bütün ailə üzvlərinin bir-birləri ilə qarşılıqla rabitəsi, ətraf mühitdəki yoldaşlar, televiziya proqramları, dastanlar, kinolar, hökumətin özünəməxsus mədəniyyəti (məktəblərdə və sair mədəniyyət mərkəzlərində) və s. bütün bunlar uşağın təlim-tərbiyəsində böyük rol oynayır. Ailəyə, ata-anaya aid olan məsələ budur ki, onlar çalışsınlar ki, öz övladları ilə insani və islami ədəblə rəftar etsinlər, özləri ədəb və təqva nümunəsi olub dinin insan yetişdirən hökmlərinə əməl etsinlər, ailədə bütün rəzil sifətlərdən, o cümlədən, söyüş, qeybət, bədgümanlıq, sui-zənn, yersiz mübahisə və dava-dalaş, yalan danışmaq, vəfasızlıq və s. kimi pis xüsusiyyətlərdən uzaq olsunlar. İlk ədəb qaydalarını, İslamın əsaslarını və ictimai məsələləri öyrətməkdə son dərəcə çalısınlar, mümkün qədər ailədə uşaq üçün müxtəlif növ oyuncaqlar və idman vəsaiti hazırlasınlar, uşağın dost-tanışlarını yaxından tanıyıb onlara nəzarət etsinlər, öz övladlarını şücaətli tərbiyə etsinlər, qorxu yaradan sözlərdən, zəlillik əlamətləri olan əməllərdən uzaq olsunlar. İndi isə bu barədə bir neçə hədis qeyd edirik. İmam Zeynül-abidin (əleyhissalam) buyurur:

"Övladın sənin boynunda olan haqqı budur ki, bilməlisən ki, o, səndən əmələ gəlmişdir, onların yaxşı və pis işləri sizə aid edilir, nəhayət tövhid və sair İslam təlimlərinin onlara öyrədilməsindən sual olunacaqsınız.”[186]

Bu hədisdən göründüyü kimi, övladın ədəbli tərbiyə olunması, tövhid və islami qayda-qanunların onlara öyrədilməsi diqət mərkəzində durur.

İmam Riza (əleyhissalam) buyurur:

"Övladlarınızı yeddi yaşında namaz qılmağa vadar edin.”[187]

Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) buyurur:

"Övladlarınıza namazı öyrədin və səkkiz yaşına çatdıqda onları namaz qılmağa vadar edin.”[188]

Qeyd olunmalıdır ki, övladın tərbiyə yollarından biri də islami hökmləri onlara aşılamaq və onların yerinə yetirilməsinə nəzarət etməkdir. Bu hədislərdəki yaş fərqlərinin səbəbi (yeddi və ya səkkiz) övladların əqli və mənəvi inkişaf səviyyələri ilə əlaqədardır.
ÖVLADLARIN YATAQ YERLƏRİNİ AYRI SALMAQ

Övladın tərbiyə işlərindən biri də budur ki, müəyyən məsələləri dərk etdiyi yaş dövrlərində onların yataqlarını ayırsınlar və heç vaxt iki cavan uşağı bir yerdə yatırtmasınlar, onların cinsi ehtiras cəhətdən hər növ təhrik olunmasının qarşısını alsınlar.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Övladlarınız yeddi yaşına çatarkən onların yataqlarını bir-birindən ayırın.”[189]

Həzrət Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) bu hədisdə göstəriş verir ki, bütün övladlarınızın yataqlarını on yaşında ikən bir-birindən ayırın və onları ayrı-ayrı yerlərdə yatızdırın. İstər oğlan olsun, istərsə də qız.[190]

Yəni əgər onların hər ikisi oğlan, hər ikisi qız və ya biri oğlan və biri qız olsa da belə, yataq yerlərini ayırın. Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Öz övladlarınızı yeddi yaşında ikən namaz qılmağa əmr edin və doqquz yaşına çatdıqda namazı tərk edərlərsə, onları vurun, on yaşına çatdıqda isə yataq yerlərini ayrı salın.”[191]

Bu hədislərdən məlum olur ki, valideynlər gərək uşaqların dini yönlərini diqqət mərkəzində saxlayıb onların fikri cəhətdən inhirafa düşmələrinin qarşısını alsınlar, əgər bu məsələlərin məxsus yaş dövrlərində icra olunması başqa yollarla mümkün olmazsa, müəyyən qədər ciddi osun və zor işlətsinlər.
TƏRBİYƏ VƏ... TƏNBİH?

Bildiyimiz kimi, İslam dinində kobud rəftara, döyməklə tənbih etməyə, dava-dalaşa və hər növ zor işlətməyə o halda icazə verilir ki, sair tərbiyə yolları bütünlüklə bağlanmış olsun, nəsihət, yol göstərmə, təşviq və rəğbətləndirmə və ya bəzi hallarda təhdidlə hədəfə çatmaq mümkün olmasın. Başqa sözlə desək, İslamda əsl qayda səfa-səmimiyyət, qarşılıqlı anlaşma, məhəbbət, insaniyyət və s.dir. Belə ki, Quranın 114 surəsindən yalnız biri–”Tövbə” surəsi istisna olaraq qalan 113 surənin "Bismillahir-rəhmanir-rəhim” ilə nazil olması cəmiyyətdə insani duyğuların, səfa-səmimiyyətin və mehribançılığın, rəhmət və mərhəmətin əsl şərt olmasını göstərir. Məsumların həyatları haqda mütaliə etdikdə, qeyd olunan sözləri daha da təkidləndirdiyini görərik. Bu ilahi qanun və ictimai qayda dünyanın bütün həyati mərhələlərində, ölkə daxilində, ailədə və sair yerlərdə cərəyan etməklə, həmin mərhələlərə hakim kəsilir. Buna əsasən, övladların tərbiyəsində məhəbbət, nəvaziş, təşviq, nəsihət və yolgöstərmə və s. kimi insani duyğular qorxutma, təhqir etmə, kobud rəftar və bəzi hallarda döymək və s.-dən irəlidir və əvvəlki yollarla uşağı tərbiyə etmək lazımdır. Əgər bunlar səhih tərzdə tətbiq edilib əməli olaraq həyata keçirilsə və insan ciddiyyət göstərmədən istədiyi nəticəni əldə etməyəcəyini bilsə, bu halda müəyyən şərtlər daxilində ardıcıl olaraq küsməyə və məhdud tənbihlərə əl atmaq olar ki, bu da gərək həddindən artıq əzab-əziyyətə gətirib çıxartmasın.

Bir şəxsin bədəməl və ədəbsiz övladı var idi. O, çarə tapmaq üçün Həzrət Musa ibni Cəfər (əleyhissalam)-ın hüzuruna gəlib öz vəzifəsini soruşdu. Həzrət buyurudu:

"Məbada uşağı vurasan! Onu tənbih etmək üçün bir müddət ondan küs, amma bu küsmək uzun olmamalıdır.”[192]

"öründüyü kimi, övladla küsməyə müəyyən şərt daxilində icazə verilir. 159-cu hədisdə də qeyd olunduğu kimi, Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) uşağı, doqquz yaşından sonra namazı tərk edərsə, onu məxsus şərtlər daxilində məhdud surətdə vurmağı bir yol kimi təqdim edir. Başqa bir hədisdə Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) övladları, hətta yetimləri də məhdud şəkildə vurmaqla tərbiyə etməyi, caiz bilir. Həzrət buyurur:

Yəni islami cəmiyyətdə ailə başçısını itirmiş bir övladın tərbiyəsi də unudulmamalı, öz başına buraxılmamalıdır. Əksinə, siz yetim bir cavanın tərbiyəsində müsbət tədbirlər görüb onu, öz övladlarınız qarşısında hiss etdiyiniz məsuliyyət qədərində tərbiyə edə bilərsiniz, öz uşağınızın vurulmasına gətirib çıxaran səbəblər yetim şəxsdə mövcud olduqda o yetimi ədəbləndirin.

Bu məsələ o qədər aşkardır ki, mərcəyi-təqlidlər məhz bu əsasda fətva verərək buyurumuşlar ki, əgər uşaq böyük günahlardan birini görərsə, onun qəyyumu və ya müəllimi (qəyumunun icazəsi ilə) ədəblənənə və diyənin vacib olmayacağı həddə qədər onu vura bilər. Əlbəttə, bu barədə başqa rəvayətlər də vardır ki, ixtisara riayət etmək üçün onları qeyd etmirik. Şəriət kitablarının "Hüdud” bölməsində kəbirə günahlara mürtəkib olan uşaqların tərbiyələndirilməsi xüsusunda müəyyən cəza tədbirləri nəzərdə tutulub ki, əlavə məlumat almaq üçün bu mövzuda sair hədis və fiqhi kitablara baxa bilərsiniz.
UŞAĞIN ŞÜCAƏTLİ TƏRBİYƏ EDİLMƏSİ

Bütün insanların, xüsusilə, uşaqların və yeniyetmələrin tərbiyəvi yönlərindən biri də cihada, başqa sözlə desək, müharibə və döyüşkənliyə olan meylinə diqqət yertirilməsidir. Uşaqların bu təbii istəkləri düzgün şəkildə istiqamətləndirilməzsə, ona lazımi qədər əhəmiyyət verilməzsə, cavanlarda çoxlu sapmalara, əxlaqsızlıqlara səbəb olacaq, övladlarımızı qansız terrorçuların, canilərin ağuşuna sövq etdirəcəklər. Bu gün terrorçu qruplaşmalar valideynlərin və sair cavabdeh şəxslərin bu barədə diqqətsizliyi və məsuliyyətsiz yanaşması nəticəsində cavanların bu xüsusiyyətindən sui-istifadə edərək layiqli və əziz cavanlarımızı öz tərəflərinə cəzb edərək, yalançı, aldadıcı şəxsiyyət verərək, yaxud bir silah hədiyyə edərək onları əbədi olaraq özlərinə cəzb edir və öz mənfur niyyətlərini yerinə yetirmək yolunda onlardan sui-istifadə edirlər. Bu məsələ müasir dövrdə o qədər aydın və aşkardır ki, onu sübut etmək üçün şahid gətirməyə ehtiyac duymuruq. Məhz bu cəhətdən də bizim məsum rəhbərlərimiz öz övladlarının müxtəlif yönlərdəki tərbiyələrindən əlavə, qeyd olunan təbii ehtiyacını da unutmayıb müxtəlif döyüş texnikasını, taktikasını onlara öyrətmişlər, beləliklə öz övladlarını şücaətli, qorxmaz, cəsur yetişdirmişlər. Bu mühüm işi də öz ardıcıllarına tövsiyə etmişlər.

Tarixdə qeyd olunur ki, bir gün Həzrət Riza (əleyhissalam)-ın oğlu Cavad (əleyhissalam) sair uşaqlarla birlikdə küçədə oynayırdı. Abbasi xəlifələrindən olan Məmun Ərrəşid öz əyan-əşrafları ilə birlikdə uzaqdan göründükdə Cavad (əleyhissalam)-dan başqa uşaqların hamısı qaçmağa üz qoydular. Amma İmam Riza (əleyhissalam)-ın şücaətli oğlu tam vüqarla öz yerində dayandı. Məmun gəlib çatanda təəccüblə soruşdu: "Nə üçün başqa uşaqlar kimi qaçmadın?” Öz yeniyetmə çağlarını yaşayan bu əziz imam övladı cavab verdi: "Ey Məmun, yol çox da dar deyildi ki, bir tərəfə çəkiləm; və bir xəta da etməmişdim ki, səndən qorxub qaçam.” Bu uşağın məntiqi cavabı xəlifəni o qədər heyrətləndirdi ki, cavab verməkdən aciz qaldı və axırda soruşdu ki, sən kimsən? Həzrət buyurdu ki, mən Əli ibni Musa-Rzanın oğlu Mühəmmədəm.”[193]

İmamlarımız istər məsum, istərsə də qeyri-məsum övladlarını şücaətli, qorxmaz tərbiyə etmişlər. Həzrət Əbülfəzl Abbas, Məhəmməd Hənəfiyyə və s. kimi şəxslər qeyd etdiyimiz nümunələrdəndir. Fiqhin müxtəlif bablarında üzgüçülük, at minmə, atıcılıq övladlar üçün dini bir vəzifə, bu işləri onlara öyrətmək isə ataların vəzifə sayılır.

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur ki, öz övladlarınıza üzgüçülüyü və atıcılığı öyrədin.”[194]

Bu hədisdə Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) göstəriş verir ki, övladlara hərbi hazırlığı, döyüş məsələlərini öyrətmək və onları bu zəminədə kamala çatdırmaq valideynlərin borcudur. Hətta başqa bir hədisdə bu məsələ tərbiyə və oyunların ən yaxşısı kimi qeyd olunmuşdur:

"Allah yanında ən yaxşı oyun ata minmək və atıcılıqdır.”[195]
ATICILIĞIN CİHADDAKI ROLU

Bildiyiniz kimi, Peyğəmbəri Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) müharibələrdə əsgərlərin yaş məsələsinə diqqət yetirir, adətən, yaşı ötmüş kişilərə, qadın və uşaqlara cihadda iştirak etməyə icazə vermirdi. Müqəddəs İslam dini də bu qəbildən olan şəxsləri cihada getməməkdə üzürlü hesab etmişdir. "Ühüd” müharibəsində Peyğəmbəri Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) müharibə şərtlərinə malik olmayan şəxslərin cihadda iştirak etməmələrini üzürlü sayırdı. Amma iki yeniyetmə cavana mahir ox atan olduqlarına görə müharibədə iştirak etməyə icazə verdi. O iki nəfər öz vəzifələrini layiqli şəkildə yerinə yetirdiklərinə görə Həzrətin tərəfindən təqdir və təşəkkürə layiq görüldülər, hansı ki, hələ həddi-büluğa çatmamışdılar.[196]

Allah taala bütün valideynlərə islami dünyagörüşü və ona əməl etmək qüdrəti mərhəmət etsin ki, övladların islami tərbiyəsində səhlənkarlıq etməsinlər və bu mühüm işə əhəmiyyət versinlər.
ON BEŞİNCİ FƏSİL
ƏMƏLİSALEH ÖVLADIN FAYDALARI

Övladların hüquqları və valideynlərin onlara qarşı məhəbbət göstərmələrinin ilahi bir vəzifə olması, bütün ata-anaların bu vəzifəni layiqli surətdə yerinə yetirməyə borclu olmalarından əlavə fitri cəhətdən də bütün valideynlər öz övladlarının layiqli və sağlam olmalarını istəyir, öz övladlarını ədəbli görməklə xoşhal olur, sevinir, fərəhlənir, onların varlığını öz xoşbəxtlikləri hesab edirlər. Əksər hallarda öz övladları ilə o qədər mehriban və gözəl rəftar edirlər ki, hətta öz varlıqlarını belə xətərə salırlar.

Bir müddət bundan əvvəl Fransada baş verən yanğın hadisəsində bir leylək öz balalarını xilas edə bilmədiyi üçün son anlara qədər balalarının yanından uçub getmədi və yanıb külə döndü. Həmçinin, 1875-ci ildə alman-fransız müharibəsində almanların atdıqları top mərmisi fransızların sursat anbarına dəydi, amma top mərmisinin partlaması yumurtalarının üstündə yatan ana göyərçini yerindən tərpədə bilmədi.[197]

Ata-analar fitri və dini göstərişlər əsasında müxtəlif hallarda övladlarının çoxlu müşküllərinə dözürlər. Allah da bu fədakarlıqların və zəhmətlərin müqabilində onlara dünya və axirət xeyri əta edir.
ÖVLADIN DÜNYADAKI XEYRİ

Qurani məciddən və Məsum rəhbərlərin kəlamlarından məlum olur ki, övladlar dünyada valideynlərin xoşbəxt və xatirlərinin aram olma səbəbi olmaqla yanaşı, onların qüdrətli qolları, zinətləri və aramlıq səbəbi sayılır. İndi sizin diqqətinizi bu dəlillərin bir qisminə yönəldirik. Allah taala buyurur:

"Mal-dövlət və övlad dünya həyatının zinətləridir.”[198]

Yəni bu dünyada insanların həyatının zinəti və sərmayəsi iki şey əsasındadır: mal-dövlət və övlad. Bu ayənin övlad və mal-dövlət üçün yaranan qüruru sındırmaq üçün nazil olmasına baxmayaraq, bu həqiqəti də qəbul edir ki, onlar dünya zinətləridir. İmam Səccad (əleyhissalam) buyurur:

"İnsanın səadətlərindən, xoşbəxtliyindən biri budur ki, özünə kömək edəcək bir övladı olsun.”[199]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Dünyanın zinəti üç şeydir: mal-dövlət, övlad və qadın.”[200]

İmam Sadiq (əleyhissalam) övladın və həyat yoldaşının ruzinin artmasında olan rolu barədə buyurur:

"Övlad və həyat yoldaşı (zövcə) ruzinin artması səbəbidir.”[201]

İmam Həsən Əsgəri (əleyhissalam) buyurur:

"Övlad necə də gözəl köməkçi, arxadır! Həqiqətən zəlil o kəsdir ki, onun övladı olmasın.”[202]

İmam Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

Diqqət yetirdiyiniz kimi, övladların dünyadakı rolları həddindən artıq çoxdur və övladı olmayan insan acı, zillətli həyatla qarşılaşır. Tarix boyu dünyanın müxtəlif xalqları qüdrət və səltənət əldə etmək, azadlıq və heysiyyətlərini müdafiə etmək üçün həmişə övlada ehtiyac duymuşlar və indinin özündə də bu ehtiyac duyulmaqdadır. Amma bu ilahi nemətlərdən mənfi istiqamətdə istifadə edilməməli, qürur və təkəbbür onları insaniyyətdən uzaqlaşdırmamalı, başqalarının hüquqlarına təcavüz etmələrinə səbəb olmamalıdır.

ÖVLADLARIN AXİRƏT FAYDALARI

Övladların dünyəvi fayda və səmərələrindən əlavə, onların gözəl tərbiyə olunmasının axirət dünyasında da çoxlu fayda və mükafatları vardır. Sizin diqqətinizi onlara cəlb edirik. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"İnsan öldükdən sonra onun əməl dəftəri bağlanır, yalnız üç yolla ona savab və fayda çatır: 1-ümumxalq mənfəəti üçün bir şey düzəldən və ardıcıl sədəqə qoyub gedən; 2-cəmiyyət üçün faydalı şagird yetişdirib lazımlı kitablar yazan alim; 3-insanın özündən sonra qoyub getdiyi və onlar üçün ehsan edən əməlisaleh övlad.”[204]

O Həzrət yenə buyurur:

"Hər kəs üç qızının və ya üç bacısının zəhmət və xərclərini öhdəsinə alarsa, cənnət ona vacib olar.” Bir şəxs Həzrətdən soruşdu: Ya Rəsuləllah, bir şəxs iki qızın və ya iki bacının zəhmətlərini, xərclərini öhdəsinə alarsa, onda necə? Həzrət buyurdu: "O da cənnətə daxil olar.”[205]

Həzrət başqa rəvayətdə buyurur:

"İsəbni Məryəm (əleyhissalam) bir qəbrin yanından keçərkən bəsirət gözü ilə müşahidə etdi ki, o qəbrin sahibinə əzab verilir. Amma sonrakı il həmin yerdən keçəndə, gördü ki, artıq o qəbrin sahibinə əzab verilmir. Həzrət, Allah ilə münacat etdikdə bu işin səbəbini soruşdu. Xitab gəldi ki, ey İsa, o qəbir sahibinin övladı böyüyüb bir yolu təmir etdi və yetimə sığınacaq verdi. Mən o övladın yaxşı əməlləri xatirinə qəbir sahibindən əzabı götürdüm.”[206]

Peyğəmbərimiz buyurur:

"O zaman ki, bir ana bir övlada hamilə oldu, o, canı və malı ilə Allah yolunda cihad edən, gündüzləri oruc tutan, gecələri namaz qılan bir şəxs kimidir. Elə ki, doğdu, onun mükafatı o qədər çoxdur ki, heç kəs onun qədərini bilmir. O ananın övladına verdiyi hər bir qurtum südün dəyəri Həzrət İsmailin övladlarından bir qulu Allah yolunda azad etmiş kimidir və südvermə dövrü qurtarandan sonra bütün günahlardan paklanar.”[207]

Bu hədislərdən Allah taala valideynin övlad yolunda çəkdiyi zəhmətlər müqabilində nə qədər də böyük və gözəl vədələr verməsi məlum olur! Behişt onların zəhmətlərinin dəyəri kimi qiymətləndirilir, belə bir şəxsin günahları bağışlanır, şəhidlərin və ibadət edənlərin savabı ona verilir.

Əlbəttə, bütün bu rəvayətlər və vədələr səhihdir, lakin onlar bəzi əlavə şərtlər də vardır. O cümlədən, valideynin bu mühüm və məsuliyyətli işdə öz vəzifəsini layiqincə ifa etməsi və səhlənkarlığa yol verməməsi şərtdir. Belə ki, sadəcə övlad sahibi olmaq və onu doğmaq qeyd olunan mükafatlara səbəb olmayacaq əksinə, onun düzgün tərbiyə edilməsi, məsuliyyət hissinə malik olan xidmətçi və ürəyiyanan bir insanın cəmiyyətə təhvil verilməsi qeyd olunan mükafatlara, dərəcələrin yüksəlməsinə səbəb olacaqdır. İnsana əziyyət verən canlılar da öz nəsillərini artırırlar, amma əsas məsələ layiqli insan tərbiyə edib yetişdirməkdir.
DOĞUMUN QARŞISINI ALMAQ CAİZDİRMİ?

Şəkk yoxdur ki, evlənməyin ən mühüm və şirin səmərələrindən biri övladdır. Buna görə də müqəddəs İslam dinində evlənməyin təkid olunduğu və istənilən qadınlar məhz çox doğan qadınlardır və bunların müqabilində doğmayan qadınlarla evlənmək məkruh sayılmışdır. Bundan əlavə, İslam dinində çox övlada sahib olmaq bəyənilən iş və Məsum Rəhbərlərimizin çox təkid etdikləri məsələlərdəndir.

İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur: Bakirə və çox doğan (nəsildən olan) qadınlarla evlənin. "özəl, amma doğmayan (nəsildən olan) qadınlarla evlənməkdən çəkinin, çünki, mən qiyamət günü ümmətimin çoxluğu ilə iftixar edəcəyəm.”[208]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur: Mən qiyamət günü öz ardıcıllarımın sair peyğəmbərlərin ardıcıllarından çox olması ilə iftixar edəcəyəm, hətta siqt olunmuş (ana bətnindən düşmüş) uşaqlarla belə. Çünki siqt olunmuş uşaqlar behiştin kənarında dayanacaq, Allahın icazəsi ilə öz ata-analarını behiştə daxil edəcəklər.”[209]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Evlənin (öz nəslinizi artırın), çünki mən qiyamət günü öz ardıcıllarımın çoxluğu ilə iftixar edəcəyəm.”[210]

Bu zəminədə çoxlu rəvayətlər də vardır. Qurani məcidin "Ali-İmran” surəsinin 38-ci ayəsində Həzrət Zəkəriyya (əleyhissalam) Allahdan övlad istəyir. Həzrət İbrahim (əleyhissalam) övlad sahibi olmaq barədə gələn vəhyi eşidərkən sevinir, xoşhal olur ki, Allah ona İsmaili əta etmişdir.

Amma bəzən valideyn övladlarının çox olması nəticəsində çoxlu əzab-əziyyətlərə düçar olur, onları lazımınca idarə edə, əxlaqi, dini, mədəni tərbiyələrini düzgün şəkildə yerinə yetirə bilmir. Bəzən həkimin müayinəsi ilə nəsil artırmaq bəzi analar üçün çox ziyanlı olur. Bu hallarda belə bir sual yaranır ki, uşağın qabağını almaq qanunsuzdurmu? Bu sualın cavabında diqqətinizi bəzi rəvayətlərə və təqlid mərcələrinin bu hədisə əsasən verdikləri nəzərlərini sizə təqdim edirik. Həzrət Əli (əleyhissalam) buyurur:

"Ailənin və övladın az olması iki əldən biri, yaxud iki asan işdən biridir.”[211] (Yəni ailə üzvlərinin sayı nə qədər az olsa, onlara lazım olan xərclər və valideynlərin çəkdiyi zəhmətlər də bir o qədər az və asan olacaqdır.)

Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) başqa yerdə buyurur:

"Üç şey ən böyük bəlalardandır: Övladların çoxluğu, borcun çoxluğu və xəstəliyin uzun sürməsi.”[212]

Bu iki hədisdə övladın, əhali-əyalın azlığı rahatlıq, onların çoxluğu isə böyük bəlalardan hesab olunur. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) müfəssəl bir hədisdə övladların təsirləri barəsində buyurur: "Övladların ölümü qəm-qüssəyə, çoxlu giriftarçılığa səbəb olur.”[213]

Təcrübədə də kasıb və fəqir ailələrin nə qədər problemlərlə qarşılaşdıqlarını görürük. Onlar daimi əzab-əziyyətdə inləyirlər. Mən bunu heç vaxt unuda bilmərəm: Övlad dağı görmüş analardan biri deyirdi ki, iki ekiz qız doğduqdan sonra onları bir məscidə qoymuş və səbəbini də ərinin yoxsul olması kimi bildirmişdir. Bütün sahələrdə gündəlik ağır xərclər, övladların toy məclislərinin müqəddimati işlərinin hazırlanması, onların sağlamlıqlarına diqqət yetirilməsi, mənəvi cəhətdən qorunub saxlanmaları və təlim-tərbiyələri, həyatda mövcud olan bütün inhiraflara qarşı müqavimət göstərmək və s. həqiqətən, çoxuşaqlı ailələrdə çətin olub bəzi hallarda valideynləri səbirsizliyə, bacarıqsızlığa və ya bəzən əsəb sisteminin pozulmasına gətirib çıxarır. Bu cəhətdən çoxlu rəvayətlərdə bu müəmma həll edilmiş, bu müsibətlərin qarşısını almaq üçün məsum rəhbərlər və mərcəyi-təqlidlər tərəfindən məninin çölə tökülməsinə dair icazə verilmiş, müəyyən şərtlər daxilində nütfə bağlanmasının qarşısını almaq maneəsiz sayılmışdır. Məhəmməd ibni Müslüm deyir:

İmam Baqir (əleyhissalam)-dan soruşdum ki, kişi öz azad arvadının hamilə olmasının qarşısını ala bilərmi? Həzrət buyurdu: "Bu onun ixtiyarındadır: istər hamilə etsin, istərsə də çölə töksün.”[214]

Məhəmməd ibni Müslüm deyir: İmam Cəfər Sadiq (əleyhissalam)-dan hamiləliyin qarşısını almaq barədə soruşdum, buyurdu: "Bu, kişinin öz ixtiyarındadır. Onu hər yerdə istəsə, məsrəf edə bilər.”

Bu barədə əlavə rəvayətlər də vardır ki, məninin bətnə tökülməsinin qarşısını almağı caiz bilir və bunun da müqablində başqa rəvayətlər bu əməli məkruh hesab edir. Amma qeyd olunan hallarda, o cümlədən, çoxlu övlad müəyyən çətinliklərə, ata-ananın xəstə və ya səbirsiz, ananın bədəxlaq olmasına, əsəb sisteminin pozulmasına gətirib çıxaran hallarda şəkksiz ki, caizdir. Əgər hamiləlik anaya hər hansı xəsarət dəyməsinə və ya Allah eləməmiş, nütfə bətndə bağlanandan sonra və ya qadın ərinin icazəsi olmadan bu işi görərsə, haramdır. Bizim keçmişdə və hal-hazırdakı böyük alimlərimiz məhz bu əsasada fətva vermişlər.[215]
KÜRƏKƏNİN HÜQUQLARI

49-cu hədisdə qeyd etdik ki, kürəkənlərin vəzifəsi budur ki, qayınata və qayınanasına özünün doğma ata-anası kimi baxsın. Bildiyimiz kimi, hər yerdə hüquq və vəzifələr qarşılıqlıdır. Belə ki, əgər kürəkənin vəzifəsi qayınana və qayınatasına hörmət edib onlarla öz doğma ata-anası kimi rəftar etməlidirsə, bunun müqabilində də onun qayınata və qayınanasının vəzifəsi budur ki, öz kürəkənlərinə qarşı öz övladı kimi məhəbbətlə, səfa-səmimiyyətlə rəftar etsinlər. Qurani kərim və sünnətin göstərişlərinə əsasən, bizim vəzifəmiz budur ki, həyatın bütün məsələlərində məsum rəhbərlərin insaniyyət təcəssümü olan əməl və rəftarlarını özümüzə nümunə götürək, onlara tabe olaq, beləliklə də öz kürəkənlərimizlə o şəxsiyyətlər özlərinin ikinci dərəcəli övladları ilə etdikləri kimi rəftar edək.

Rəsuli Əkrəm Həzrət Əli və Fatimənin (əleyhiməssalam) zifaf gecəsi sona çatdıqdan sonra əlində bir kasa süd təzə bəylə gəlinin otağına getdi. Əvvəlcə qızına xitabən buyurdu: "Atan sənə qurban, bu süddən meyl et!” Sonra Əli (əleyhissalam)-a buyurdu: "Ey mənim əziz kürəkənim, bu süddən meyl et, mən sənə fəda olum!”[216]

İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan nəql olunan bir hədisdə oxuyuruq ki, Rəsuli Əkrəm Həzrət Əli və Fatimə (əlaeyhimussalam)-ın zifaf gecəsində onların otağına gəldi, buyurdu:

"Elə bir iş görməyin ki, mən sizin dalınıza sorağınıza gəlim.” Elə ki qayıtmaq istədi, mübarək ayaqlarını onların yatağına salaraq onları sevindirdi.[217]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Cəddim İmam Səccad (əleyhissalam)-ın adəti belə idi ki, bacısının və ya qızının əri o Həzrətin evinə gələndə, onların pişvazına çıxar, öz əbasını ehtiram əlaməti olaraq kürəkəninin ayaqları altına salır, onu əbanın üstündə oturdurdu. Sonra buyurardı: Mərhəba o kəsə ki, xərcləri mənim öhdəmdən götürdü və öz həyat yoldaşı ilə mənim namusumu qorudu.”[218]

Bu hədislərdə çoxlu ibrətamiz məsələlər vardır ki, onların şərhi sözün uzanmasına səbəb olar. Amma xülasə şəkildə demək olar ki, bu hadisələrdən əsrlərin keçməsinə baxmayaraq, hər kəsin mədəniyyət, tərəqqi iddia etdiyi hazırkı dövrümüzdə də bu insani əməllərin hətta ilk mərhələsinə çatmamışıq. Belə ki, Peyğəmbər kimi böyük bir şəxsiyyət öz kürəkəninə yemək gətirir, onunla zarafat edir, "sənə qurban olum” deyir, onların müqəddəs eşqlərini, məhəbbətlərini artırır, bir-birinə qarşı daha da mehribanlaşdırır. İmam Səccad (əleyhissalam) kimi bir imam öz kürəkənini qarşılayır, əbasını onun ayaqları altına salır və kürəkənin onun öz bacı və ya qızından bəhrələnməsi müqabilindəki rolunu təqdirəlayiq bilir.

[177]"Camiül-əxbar”, səh.144

[178]"Şərhi mən-layəhzur”, 8-ci cild, səh.643

[179]"Biharul-ənvar”, (qədim çap), 23-cü cild, səh.114

[180]"Vəsailüş-şiə”, 8-ci cild, səh.577

[181]"Qürərül-hikəm”, səh.242

[182]"Müstədrəkül-vəsail”, 2-ci cild, 625

[183]"Rovzətül-müttəqin”, 8-ci cild, səh.651

[184]"Rovzətül-müttəqin”, 8-ci cild, səh.598

[185]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.49

[186]"Töhəfül-üqul”, səh.189

[187]"Vəsailüş-şiə”, 5-ci cild, səh.182

[188]"Töhəfül-üqul”, səh.76

[189]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.686

[190]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.182

[191]"Biharul-ənvar”, 88-ci cild, səh.134

[192]"Biharul-ənvar”, qədim çap. 23-cü cild, səh.114

[193]"Müntəhəl-amal”, 2-ci cild, səh.327

[194]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.47

[195]"Kənzül-ümmal”, 4-cü cild, səh.344

[196]"Füruği-əbədiyyət”, 2-ci cild, səh.454

[197]"Hüquqi zən dər islam və avropa”, səh.107

[198]"Kəhf” surəsi, ayə:46

[199]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.96

[200]"İsna əşəriyyə”, səh.81

[201]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.230

[202]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.99

[203]"Qürərül-hikəm”, səh.763

[204]"İsna əşəriyyə” səh.87

[205]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.105

[206]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.730

[207]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.175

[208]"Rovzətül-müttəqin”, 8-ci cild, səh.110

[209]"Fürui-kafi”, 5-ci cildv, səh.334

[210]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.96

[211]"Nəhcül-bəlağə”, 135-ci hikmət

[212]"Qürərül-hikəm”, səh.365

[213]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.684

[214]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü ciad, səh.106

[215]əlavə məlumat almaq istəyənlər aşağıdakı kitablara baxa bilərlər: "Ürvətül-vüsqa”, səh.628, 6-cı məsələ.

[216]"Biharul-ənvar”, 42-ci cild, səh.117

[217]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.537

[218]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.42

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:10:55 GMT

ÜÇÜNCÜ HİSSƏ
ON ALTINCI FƏSİL
EVLƏNMƏ YAXUD MÜQƏDDƏS BİR èEYVƏND

Allah taala buyurur:

"Həyat yoldaşı olmayan kişi və qadınları, həmçinin layiqli kənizlərinizi və əməlisaleh qullarınızı evləndirin. Əgər fəqir və yoxsul olsalar, Allah Öz lütf və mərhəməti ilə onları zəngin edəcəkdir. Allah vüsət bağışlayan və biliklidir.”[219]

Bütün qızlar və oğlanlar həyatın xüsusi dövrlərində evlənməyə ehtiyac duyurlar. Bu, insanın təbii qərizələrindəndir ki, öz daxilindən və bir kəsin təlimi olmadan vücda gəlir. Cinsi qərizəni söndürmək üçün üç mümkün variant təsəvvür edilə bilər:

1-Narkotik maddələr qəbul etməklə cinsi qərizənin qarşısını almaq;

2-Fahişəlik və zinakarlıq işlərinə aludə olmaq, qeyri-qanuni yollardan istifadə etmək;

3-İlahi sünnətə–evlənməyə əməl edib ailə təşkil etmək.

Aqil və mütərəqqi fikirli agah insanlar birinci yolu yararsız olduğunu hökm edir və inanırlar ki, bu fərzdə insanların varlığı fənaya doğru sürüklənir, bu ilahi əmanəti məhv edirlər. Çünki bu güclü qərizə həyatda eşqin, səfa-səmimiyyətin mühüm və qüdrətli hərəkətinin əsas başlanğıcıdır. Şəkksiz ikinci yolun da törətdiyi fəsadlar birincidən heç də az deyildir. Çünki bunda fərdin mənəviyyatının, şəxsiyyətinin məhv edilməsindən əlavə, çoxlu ictimai və islami zərərləri də öz ardınca gətirəcəkdir. Bu yolun ardınca düşmək ictimaiyyətin fəsada sürüklənməsinə, əmin-amanlığın aradan getməsinə və ailələrin fəsada çəkilməsinə, əxlaq pozğunluğuna səbəb olur. Əql, məntiq və insaniyyət şərafəti bu fərz ilə müxalifdir. Çünki bu yolun yolçuları həmişə fəsada düçar olur onlarda insaniyyət, azadlıq ruhiyyəsi ölür. Amma son dərəcə təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, çoxlu insanlar bu təhlükəli yolu getməkdədirlər. Qərb dövlətlərində baş alıb gedən qeyrətsizlik, həyasızlıq, iffətsizlik kimi ictimai eybəcərliklər elə bir həddə çatmışdır ki, ər və kürəkənlər iftixar edirlər ki, onların həyat yoldaşları və məşuqələri öz nəfsani istəklərinə, ehtiraslarına tabe olan yüzlərlə kişinin qeyri-qanuni istəklərindən faydalanırlar. Bu üzdəniraq "inkişaf etmiş” ölkələrdə ictimai fəsad və namussuzluq o qədər acınacaqlı hala gəlib çatmışdır ki, hətta ailələrin məhəbbət telləri tamamilə qırılmışdır, kişilər bir-biri ilə livat əməlinə başlayırlar! Bu cəmiyyətlər arasında hər min nəfərdən hətta biri belə zina, fəsad və əyyaşlıqdan amanda deyillər.

Bir müddət bundan əvvəl dünya xalqlarının qanını əsrlər boyu zəli kimi soran istismarçı və müstəmləkəçi İngiltərə dövlətində livatın rəsmi və qanuni bir iş olmasına icazə verən layihə bu ölkənin parlamentinə təqdim edilmiş, sonra Böyük Britaniyanın milli məclisi və lordlar palatası bu heyvani layihəni təsdiq etmiş, bu ölkədə eyni cinsdən olan fərdlərin bir-biri ilə (qadının qadın ilə, kişinin kişi ilə) evlənməsini rəsmi şəkildə qanuniləşdirmişdir.[220]

Amerika da İngiltərənin getdiyi yolla gedərək eyni cinsdən olan iki fərdin "ailə qurması”nı azad etmişdir.

İngilis dilində nəşr edilən "Qardin” qəzeti yazır: "Nyu Yorkun Ali Məhkəməsinin rəyinə əsasən, eyni cinsdən olan fərdlərin evlənməsi azaddır.” Londondan verilən xəbərlərə görə məhkəmə bu barədə həyasızcasına elan etmişdir: "Bundan sonra Amerikada qadınla kişinin bir-biri ilə evlənərək ailə qurması heç də yeganə ailə quruluşu hesab olunmur, həmçinin eyni cinsdən olan iki fərdin bir-biri ilə evlənərək "ailə” qumasına da icazə verilir.

Bu, Amerikanın sırf maddi və fəsada uğramış cəmiyyətidir ki, bir-biri ilə cinsi əlaqədə olan eyni cinsli fərdlər rəsmi şəkildə bir-biri ilə yaşayırlar, ailə hüquqlarından faydalanırlar.

"ördüyünüz kimi əvəldə qeyd etdiyimiz bu fərz də çox təhlükəli bir yol olub insaniyyət nəzərindən cəmiyyəti süquta uğradır.
EVLƏNMƏYİN FƏZİLƏTİ

Üçüncü yol təbbii, qanuni və əqlin qəbul etdiyi bir yoldur. Allah taala Qurani məciddə, Məsum rəhbərlərimiz hədislərdə insanları bu şərəfli işə rəğbətləndirmiş, bu mühüm işi müqəddəs və səmərəli bir vacib kimi təqdim etmişlər. İndi diqqətinizi bu barədə olan bəzi hədislərə cəlb edirik:

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"İslamda elə bir bina qurulmamışdır ki, Allahın dərgahında evlənmədən daha sevimli olsun.”[221]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Dünya və axirətdə heç bir ləzzət evlənmədən daha ləzzətli ola bilməz.”[222]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Allah dərgahında nikah səbəbi ilə abad olan evdən daha sevimli bir şey yoxdur.”[223]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Bir kişi atamın yanına gəldi. Atam ondan soruşdu: Arvadın varmı? Dedi: Yox. Atam buyurudu: Mən heç vaxt razı olmaram ki, dünya və onda olanları mənə versinlər, amma bir gecəni arvadım yanımda olmadan keçirəm.” Sonra Həzrət buyrudu: "Evli adamın qıldığı iki rəkət namaz subay adamın bütün gecə etdiyi ibadətdən, gündüzü tutduğu orucdan fəzilətlidir.”[224]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Cəddim Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur: hər kəs evlənsə, dininin yarısını qorumuşdur.”[225]

Bu hədislər göstərir ki, evlənmə ilahi bir sünnət, ibadətlərin ən sevimlisidir, bu müqəddəs işə başlamaqla həyatın əsl ləzzətini dərk etmək, beləliklə zinadan, şorgözlülükdən, günahdan amanda qalmaq, şəxsi, ictimai və dini inhirafdan, şeytani həvəslərə süqut etməkdən saxlamaq olar.
EVLƏNMƏMƏYİN CƏZASI

Evlənmə öz-özlüyündə həddindən artıq təkid olunmuş müstəhəb bir əməldir. Amma əgər bir kəs ailə qurmamaq səbəbi ilə günaha və ya məşəqqətə düşərsə, bu halda evlənməsi vacibdir ki, özünü harama düşməkdən və cinsi narahatlıqlardan qurtarsın.[226]

Məsum rəhbərlərin kəlamlarında da bu müqəddəs iş bir ilahi və Peyğəmbər sünnəti kimi təqdim edilmiş, bu işi tərk edənlər dünyada ən pis adamlar hesab olunmuşlar. Belə şəxsləri şeytanın qardaşı və dostları hesab etmişlər.

Həzrət Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Sizin ən pisləriniz (ömür boyu) subay qalanlarınızdır və subaylar şeytanların qardaşlarıdır.”[227]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Nikah mənim sünnətimdəndir. Hər kəs mənim sünnətimdən üz döndərsə (və evlənməsə) məndən deyildir.”[228]

Həzrət Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Evli bir şəxsin qıldığı iki rəkət namaz bir gecəni və gündüzü namaz qılan şəxsin namazından fəzilətlidir.”[229]

İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm buyurmuşdur: Hər kəs maddi məsələlərdən və həyat xərclərindən qorxub evlənməsə deməli, Allah və Onun vədəsi barədə sui-zənn etmişdir.”[230]

Çünki "Nur” surəsinin 32-ci ayəsində Allah taala buyurur ki, evlənin, əgər yoxsul olsanız, Allah Öz fəzl və rəhmətindən sizi ehtiyacsız edəcək.

Bu hədislərdən məlum olur ki, evlənməyən şəxslər bədbin və kinli adamlar şeytanın dostlarıdır. Belə şəxslər müxtəlif günahlara mürtəkib olurlar. Evlənmə həddinə çatan subay şəxslər, şəksiz ki, şeytanın tələsinə, fəsada və günaha düşür, icitimai cəhətdən də qeyri-adi adam hesab olunurlar. Bu cür şəxslər ruhi xəstəliklərə, pərişanlıqlara, həyəcanlara düçar olur, fəqirlikdə və bədbəxtlikdə yaşayırlar. Belə adamların işləməyə hövsələləri yoxdur, həyatın şadlığı, inkişaf və təkamül arzuları onlarda məhv olmuşdur. Halbuki, ailə qurmuş şəxslər əhl-əyal sahibi olduqlarına görə lazımi qədər fəaliyyət edir, səy göstərir və öz yorğunluqlarını ailədəki səfa-səmimiyyətlə, mehr-məhəbbətlə çıxırlar, işə və fəaliyyətə yenidən başlayırlar. Buna görə də ailəli şəxslərin həyatı subayların həyat tərzindən həmişə üstün olmuşdur.
EVLƏNMƏDƏ ƏSAS MƏQSƏD

Evlənmə barəsində qeyd etdiyimiz hədislər İslam ardıcıllarını ailə qurmağa ciddi şəkildə rəğbətləndirir, bu işi tərk etməkdən çəkindirir, onun həm bu dünyadakı, həm də axirətdəki mənfəətlərini xatırladır. Demək olar ki, evlənməyin əsas məqsədlərindən biri saleh və ləyaqətli övlada malik olmaqdır. Bütün təbii ləzzətlər, axirət mükafatı, ər-arvad arasında ünsiyyət və mehr-məhəbbət övlad dünyaya gətirib onun tərbiyəsini öhdəyə almaq və bu yoldakı əzab-əziyyətə dözmək üzərində qurulmuşdur. Buna görə də İslami rəvayətlər kişilərin çox doğan nəsildən olan arvadlarla evlənməsini təşviq etmiş, çox doğmayan nəsildən olan qadınlarla evlənməkdən çəkindirmişdir. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Bakirə və çox doğan (nəsildən olan) qızlarla evlənin, amma gözəl, lakin az doğan (nəsildən olan) qızlarla evlənməyin. Çünki mən, qiyamət günü öz ardıcıllarımın çoxluğu ilə iftixar edəcəyəm.”[231]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur: "Hər kəs mənim sünnətimə tabe olmaq istəyirsə, (bilməlidir ki,) həqiqətən evlənmə (nikah) mənim sünnətimdəndir. Övlad istəyin (tələb edin), çünki mən, sabah (qiyamət günü) sizinlə ümmətimin başqa ümmətlərdən çox olması ilə iftixar edəcəyəm.”[232]

Deməli, evlənməyin əsl məqsədi övlad dünyaya gətirib saleh insan nəslini artırmaqdır. Bu, müqəddəs İslam şəriətinin çox tövsiyə etdiyi və bəyənilən işlərindəndir. İslam ardıcılları səy etməlidirlər ki, üzücü və ağır xərclər olmadan, sadə şəkildə bu işi cəmmiyyətdə bərqərar etsinlər, bu müqəddəs işə mane olan qeyri-İslami qayda-qanunları tərk etsinlər və ona məsuliyyət hissi ilə yanaşsınlar. İslami göstərişlərə müvafiq olaraq ata-anaya vacibdir ki, mümkün olan kimi övladının evlənməsinə səy göstərsinlər, əks halda, əgər bu işə etinasız yanaşarlarsa, öz övladlarının günahlarında şərik olacaqlar. Həzrət Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəs övladını imkanı olan surətdə evləndirməsə və o da günah eləsə, övladın etdiyi həmin günahda şərikdir.”[233]

Allah bütün hörmətli valideynlərə, övladlarını bu müqəddəs işə təşviq etməkdə müvəffəq etsin!
ON YEDDİNCİ FƏSİL
EVLƏNMƏNİN DÜNYƏVİ VƏ AXİRƏT FAYDALARI

Evlənmə ilahi qanun və peyğəmbər sünnəti, habelə dini vəzifə olmaqla yanaşı, onun şirin səmərələri də vardır. Ailə qurmuş bir insan, Məsum rəhbərlərin, habelə Pərvərdigari Aləmin göstərişlərinə əməl etməklə eyni zamanda evlənmə ilə özünü səadətə xoşbəxtliyə çatdırır, fərdilik sərhədlərindən ictimaiyyətə, məsuliyyətli bir ocağa doğru qədəm götürür. Çünki subay bir insanın cəmiyyətdə bir o qədər də etibarı yoxdur, insanların, cəmiyyətin dərdini lazımınca dərk edib başa düşmür. Bu kimi şəxslər adətən, kinli, insanlara və ictimaiyyətə qarşı bədbin insanlar olub işə, ictimai fəaliyyətə olan hövsələlərini də tədricən itirirlər. O qədər pərişan və soğlun olurlar ki, sübhlər yatağından qalxa bilmir, başqalarının həyat şəraitini və imkanlarına şəkk edir, bəzi vaxtlar lazımi təqva sahibi olmamaqla yanaşı, təhlükəli işlərə də əl atır.

Məsələn, mürtəce qruplaşmaların havadarlarının bəziləri evlənib əhl-əyal sahibi olduqdan sonra onlarda daxilən böyük mənəvi bir dəyişiklik yaranmış, bütün təfəkkür tərzində, hisslərində dərindən dəyişiklik baş vermişdir, ailə idarə etmək məsuliyyəti onları iş görməyə vadar etmişdir. Həmin şəxs ki, subaylıq çağlarında sübh oyana bilmirdi, evlənib ailə qurduqdan sonra yüksək əhval-ruhiyyə ilə, xatircəmliklə, həyata olan nikbinliklə öz fəaliyyətlərini artırır, cəmiyyətin fəal bir fərdinə çevrilir, daha üstün bir həyatı izləyir. Onun həyatı nə qədər inkişaf edirsə, qəlbindəki bədbinliklər, kinlər də bir o qədər azalır və nəhayət tamamilə yox olub aradan gedir. Nəticədə başqalarının nəzərində daha artıq etibar qazanır, ehtirama layiq görülür. İnsanları sevmək hissi, xüsusilə ata-anaya qarşı ülvi məhəbbət telləri bu cür şəxslərdə çiçəklənir, hərgah narahatedici və ya azdırıcı bir məsələ qarşısına çıxarsa, müqəddəs ailə ocağına pənah aparır, öz dərdini aradan qaldırır, sağlam ruhiyyə, aram əsəb sistemi ilə öz fəaliyyətinə başlayır. Buna əsasən, öz qərizələrini məhv etməyən, fahişəlik və cinsi inhiraflar bataqlığına yuvarlanmayan bütün insanlar üçün evlənməyin zərurəti məlum və aşkardır. Hətta ilahi peyğəmbərlər və Məsum imamlar da (əleyhissalam) bu qanundan istisna deyillər.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Ənsardan olan bir cavan oğlan Həzrət Peyğəmbərin hüzuruna gəlib yoxsulluqdan şikayət etdi. Həzrət buyurdu ki, "get evlən.” Elə bu zaman Həzrətin səhabələrindən biri o cavanı görüb dedi: "Mənim gözəl bir qızım var, onu sənə ərə vermək istəyirəm.” O cavan oğlan da bu təklifi qəbul edib Peyğəmbərin tövsiyəsinə əməl etdi. Allah taala da onun ruzisini qəribə şəkildə artırdı. O cavan bu məsələni Həzrətə xəbər verdikdə, Həzrət sair cavanlara xitabən buyurdu: "Hamınız evlənmək fikrində olun.”[234]

Saleh övlad tərbiyə etmək evlənmənin bu dünyadakı ən müsbət faydası olmaqla yanaşı, mənəvi və axirət nəzərindən də bu əməl Allahın bəyəndiyi, son dərəcə əhəmiyyət verdiyi məsələdir. Evlənmə insanı çoxlu günahlardan saxlayaraq Allah dərgahına yaxınlaşmasına səbəb olur. Bu Peyğəmbər sünnəti ibadətlərin savabını bir neçə qat artırır, özü də ilahi ibadət və itaətlərdən hesab olunur.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəs Allah dərgahında xeyir aqibətli olub kamil iman, pak qəlb ilə dünyadan getmək istəyirsə, hökmən evlənməlidir.”[236]

Həzrət yenə buyurur:

"Evli şəxsin qıldığı iki rəkət namaz subay şəxsin qıldığı yetmiş rəkət namazdan üstündür.”[237]

Həzrət yenə buyurur:

"Hər kəs evlənsə, dinin yarısını qoruyub saxlamış olur. Qalan yarısında da təqvalı olub Allahdan qorxsun.”[238]

"Cəhənnəm əhlinin əksəriyyəti subaylardır.”[239]

Bu fəsildə qeyd olunan hədislərdən məlum olur ki, hər bir şəxsin fərdi və ictimai şəxsiyyətinin formalaşması müəyyən qədər onun evlənməsi ilə əlaqədardır və evlənmə olmadan çox az adam tapmaq olar ki, cəmiyyətdə xoşagələn, istənilən və münasib şəxsiyyətə malik olsun, camaatın nəzərində etimadlı sayılsın, öz imanını cinsi, fikri və atifi inhiraflar bəlasından, iztirablardan, kin və həsəddən qoruyub saxalaya bilsin. Məsum rəhbərlər bu məsələdə hamıdan irəlidə olmaqla öz ardıcıllarını bu ilahi sünnətə rəğbətləndirmişlər. Çünki heç kəs həyat yoldaşı seçib evlənmədən ruhi aramlıqda ola bilməz ta ki, ilahi mərifətdə lazımi qədər agahlığa malik olsun və cinsi qərizənin amansız şölələrindən amanda qalsın. Buna görə də Allah Qurani məciddə ruhun aram olmasını evlənməyin ən mühüm səmərələrindən hesab edir:

"Allahın ayə və nişanələrindən biri də budur ki, sizin üçün sizin özünüzdən olan həyat yoldaşları (zövcələr) qərar verdi ki, onlarla birlikdə aramlıqda, asayişdə olasınız.”[240]

Bəli, ailə qurmaq insanların qəlbi və ruhi aramlığı, iztirablardan xilas olmaq səbəbidir, habelə cəmiyyətin bütün yönlərindəki fəaliyyətinə, işgüzarlığına sövq edir, günahdan amanda qalmağa, Allah dərgahına yaxınlaşmağa səbəb olur.

[219]"Nur” surəsi, ayə:32

[220]"əl-mizan” təfsiri, 4-cü cild, səh.197-198; "Nizami-hüquqi zən”, səh.183

[221]"Vəsailüş-şiə”. 14-cü cild, səh.3

[222]"Rovzətül-müttəqin” 8-ci cild, səh.88

[223]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh328

[224]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.183

[225]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.5

[226]"Tovzihul-məsail”, 2452-ci məsələ

[227]"Camiül-əxbar”, səh.115

[228]"Ürvətül-vüsqa”, səh.622

[229]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.7

[230]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.331

[231]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.333

[232]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.3

[233]"Məcmül-bəyan” təfsiri, 7-ci cild, səh.140

[234]"Şərhi mən la yəhzür”, 8-ci cild, səh.84

[235]"Səfinətül-bihar”, səh.561

[236]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.6

[237]"Cəvahirül-kəlam”, 29-cu cild, səh.12

[238]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.329

[239]"Rovzətül-müttəqin”, 8-ci cild, səh.86

[240]"Rum” surəsi, ayə:21

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:08:26 GMT

ON SƏKKİZİNCİ FƏSİL
EVLƏNMƏDƏ VASİTƏÇİ OLMAĞIN FƏZİLƏTİ

İslam–qarşılıqlı kömək və məsuliyyət dinidir. Onun bütün ardıcılları bir-birinin ətrafına yığışmış böyük bir ailə kimidir, elmi, ictimai, iqtisadi, səhiyyə və s. kimi imkanlar qarşısında məsuliyyət daşıyırlar. Həzrət Peyğəmbərin göstərişinə müvafiq olaraq bütün bu fərdlər bir bədənin müxtəlif üzvləri kimi biri-biri ilə sıx əlaqədə olmalı, onların bir-biri ilə olan münasibətləri və əlaqələri günəşin şüalarının günəş ilə olan əlaqələrindən daha möhkəm olmalıdır.”[241]

Buna əsasən, bütün insanlar, hətta hakimiyyət orqanları insanların istər evlənmədə, istərsə də sair işlərdəki müşküllərini həll etməkdə həmrəylik hissi keçirməli, mümkün olan qədər həmkarlığı əsirgəməməlidirlər. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəs müsəlmanların barəsində fikirləşmədən sübh etsə, həqiqi müsəlman deyil.”[242]

Bu və bu kimi onlarla hədis sadəcə quru təklif xarakteri daşıya bilərmi?! "örəsən Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) və sair Məsum imamlar bu kəlamı buyuranda özləri ciddi deyildilərmi?! "örəsən onların bütün var-qüvvəsi ilə camaata xidmət etməyə çağırdıqları yol bizim üçün ibrət dərsləri deyilmi?!

İslami hədisləri və bu barədə olan kəlamları araşıdırmaqla məlum olur ki, bütün imkanlı insanlar yoxsulların çətinliklərini aradan qaldırmaqda, o cümlədən, subayların evlənmədə əsaslı rol oynamalıdır. Bu iş onlar üçün çoxlu savablar gətirəcəkdir.

Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Ən yaxşı vasitəçilik iki nəfərin arasında vasitə olub onları evləndirməkdir, ta ki, Allah taala onları bir yerə yığsın.”[243]

Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəs öz mal-dövləti ilə çalışıb bir subay şəxsi evləndirsə, Allah qiyamət günü ona rəhmət nəzərləri ilə baxacaqdır.”[244]

Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Hər kəs iki nəfərin evlənməsinin müqəddimati işlərini hazırlasa, allah taala onu behişt qadınları (hurul-eyn) ilə evləndirər. Onun bu yolda götürdüyü hər bir qədəm, danışdığı hər bir kəlam müqabilində Allah ona bir ilin ibadətini mərhəmət edər.”[245]

Bu hədsilər başqalarının evlənməsində göstərilən səylərin mükafatını göstərir. Başqa hədislərdə var ki, bu kimi şəxslərin yerini "Firdovs” cənnətləri olmasını, habelə peyğəmbərlər və onların canişinləri ilə bir yerdə olmağı xatırladır. Bu mühüm işdə təfriqə salıb, ayrılmağa səbəb olanlar isə lənətlənmişdir.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəs ər-arvad arasında ayrılığa səbəb olarsa, Allahın dünya və axirətdəki lənəti və qəzəbi ona olar.”[246]

Bəzi şəxslərin şər əməlləri və həvayi-nəfsi o qədər təhlükəlidir ki, təcrübəsiz və qafil cavanları ayrılığa, ailələrin dağılmasına təhrik edir, cəhənnəm odunu və Allahın qəzəb şölələrini özləri üçün hazırlayırlar. Bu div sifətli hiyləgər insanlar bilməlidirlər ki, ən azacıq insani sifətlərə belə malik olmayıb, insan cildində olan bir yırtıcıdır.

Burada yaxşı olar ki, yoxsullarla həmdəmlik, onların barəsində məsuliyyət hissi barədə bir hadisəni qeyd edək. Həzrət İmam Musa ibni Cəfər (əleyhissalam)-ın xüsusi şiələrindən biri olan Əliyyibni Yəqtin o Həzrətin icazəsi ilə Harunər-rəşidin sarayında vəzir işləyirdi. İbrahim Cəmmal adlı bir yoxsul şiə öz ehtiyaclarını təmin etmək üçün onun yanına gəldi. Amma çox təəssüflə Əliyyibni Yəqtin onu lazımınca qarşılamadı. Həcc mövsümü yaxınlaşanda, Əliyyibni Yəqtin Allah Evini ziyarət etmək üçün yola düşdü. Əvvəlcə Bağdaddan Mədinəyə gedərək İmamın hüzuruna çatdı. Amma Həzrət öz evinin qapısını onun üzünə açmadı. Əliyyibni Yəqtin küçədə heyran və sərgərdan qaldı. O, Həzrətdən qapını nə üçün açmadığını soruşduqda Həzrət cavab verdi ki,

"Allah sənin əməllərini, nə qədər ki, İbrahimi özündən razı salmamısan, heç vaxt qəbul etməyəcəkdir.”[247]

Bu sözdən sonra Əliyyibni Yəqtin Mədinədən birbaşa İbrahimin qapısına gəlib dedi: "”əl ayaqlarını mənim üzümə qoy, ta ki, bir daha belə bir səhvə yol verməyim, yoxsulu və mərhumu öz evimdən əliboş, naümid qaytarmayım!” İbrahim əvvəldə bu işə razı olmadı, nəhayət, Əliyyibni Yəqtinin israrı ilə ayaqlarını onun üzünə qoydu. Əliyyibni Yəqtin həmişə deyərdi: "İlahi, Pərvərdigara, Özün bu işə şahid ol!”

O, İbrahimin razılığını cəlb etdikdən sonra yenidən Mədinəyə yollandı. Məhz bundan sonra İmam ona ehtiram etdi.

Bu məsələnin ümumi bir hadisə olub evlənmə məsələsinə dəxli olmamasına baxmayaraq, eyni zamanda mühüm və əzəmətli bir ibrət dərsidir: məsuliyyətli, iftixarlı və dindar bir şəxs fəqirin istəklərinə diqqət yeirməsə, ehtiyaclarını aradan qaldırmasa, İmamın şiddətli tənələrinə məruz qalır, Allah-taala da onun əməllərini qəbul eləmir. Əgər bu hədislərin ciddi yönləri olmasaydı və sırf şəkildə əxlaqi yönlərə malik olsaydı, İmamın tərəfindən o cür ruhi cəza, danlaq (və əməllərin qəbul olunmaması onun razılığını əldə etmədən) nə məna daşıyardı?
YOXSULLARI EVLƏNDİRMƏKDƏ HÖKUMƏTİN VƏZİFƏSİ

İslam hökumətində hakimiyyət haqqı yalnız Peyğəmbərə və haqq imamlara malik olduğundan, onların hali-həyatda olmadığı və ya qeybdə olduğu bir vaxtda onların nümayəndələri arasında ən layiqli şəxs bu məsuliyyətli işi qəbul etməlidir. Belə bir şəxs Allahın əmr və fərmanlarına müti olmalı, o Məsum rəhbərlərin yolunu getməlidir. Cəmiyyətin hakiminə və rəhbərinə vacibdir ki, öz ardıcıllarına, xüsusilə yoxsul və fəqirlərə qarşı ən mehriban və ürəyiyanar olsunlar. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) dərin bir mənalı hədisdə buyurur:

"İmamət və rəhbərlik işi ali-insani sifətlərə malik olub, camaata qarşı mehriban ata kimi olan bir kəsdən başqası üçün caiz deyildir.”[248]

Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) xüsusi bir məktubda Malik Əştərə yazır ki, "camaata qarşı öz övladlarına nəvazişlə yanaşan, qayğı göstərən mehriban ata-ana kimi ol və onların müşküllərinə, çətinliklərinə qarşı etinasızlıq etmə.”

Başqa bir məktubda cəmiyyətin rəhbərliyini öhdəsinə alan bir şəxsin vəzifələri barədə belə buyurur:

"Aya mənə sadəcə möminlərin əmiri desələr, amma mən camaatın dərdlərinə, çətinliklərinə əlac eləməsəm, onlarla şərik olmasam, bu işlə qane olarammı?”[249]

Bu hədislər və kəlamlar göstərir ki, camaatın rəhbəri gərək cəmiyyət fərdlərinin çətinliklərini imkan daxilində aradan qaldırsın, qəmlərində onlarla birgə, dərdlərində şərik olsun.

İndi isə evlənmə məsuliyyəti barəsində bir neçə hədisi diqqətinizə çatdırırıq. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"İstimna əməlinə mürtəkib olan bir şəxsi Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın hüzuruna gətirdilər. Həzrət onun barəsində İslami cəzanı icra etdikdən sonra evlənmə xərclərini müsəlmanların beytül-malından (ümumxalq büdcəsindən) verib onu evləndirdi.”[250]

Əgər bu və bu kimi hədislərə diqqətlə nəzər salsaq, görərik ki, bu ali insanlar günahın amili ilə mübarizə apararaq onun kökünü kəsirdilər. Çünki istimnaya əl atmaq həyat yoldaşı olmamasından irəli gəlir. Həyat yoldaşı olan bir şəxs əxlaqi və cinsi inhiraflara, pozğunluqlara düçar olmaz. Əmirəl-möminin (əleyhissalam) müsəlmanların ümumi büdcəsindən yoxsul bir cavanın evlənməsinin müqəddiməsini hazırlayır ki, o əbədi olaraq bu günahdan amanda qalsın. Əksər hallarda bu müqəddəs işlərlə subayları bu acı həyat tərzindən xilas etmişdir. Belə ki, bir şəxs Həzrət Peyğəmbərin hüzuruna gəlib ərz elədi: Mən ağır bir cinsi böhran, həyəcan keçirirəm. Mənim çarəm nədir? Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) ona yol göstərdi, onun ehtiyaclarını təmin edə biləcək bir qadına tanıtdırdı və o kişini öz istəyinə çatdırdı.[251]

Bu hədisdə daha çox diqqət mərkəzində olan məsələ budur ki, o kişi cinsi çətinliklərini və onun keyfiyyətini Rəsuli Əkrəmə açıqlayır. Bu hədis göstərir ki, Peyğəmbər və müsəlmanların o həzrətdən sonrakı həqiqi rəhbərləri çarəsizlərin və dərdi olanların dərdlərinə qarşı ata-anadan da çox can yandırır. Çünki cavanlar belə şeyləri hətta öz valideynlərinə belə açıb deyə bilmirlər. Bu mətləbin sonunda evlənmə barəsində olan bir İslami hekayəni diqqətinizə çatdırırıq. Mədineyi-münəvvərədə yoxsul və fəqir müsəlmanların evi-eşiyi olmadığına görə bir yerdə çadır qurub yaşayırdılar. Onlara "əshabi-süffə” deyirdilər.[252] "ünlərin birində Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) onlara baş çəkmək üçün gəldi. Cüveybir adlı bir nəfər ilə rastlaşdı, əhvalını soruşdu və sonra ona evlənməsini təklif edərək soruşdu: "Nə üçün evlənmirsən? Əgər evlənsən, özünü cinsi narahatlıqlardan xilas edib dünya və axirət xoşbəxtliyini qazanarsan.” Cüveybir ərz etdi: "Ya Rəsuləllah, axı kim mənə gələr? Nə malım var, nə gözəlliyim və nə də layiqli ailəm.”

(Həzrət İmam Baqir (əleyhissalam)-ın buyurduğuna görə Cüveybir qısa boylu, qara çehrəli, fəqir və çılpaq, çirkin qiyafəyə malik idi, nəsli də çox xoşagələn deyildi.)

Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) onu Ziyad ibni Vəlidin evinə göndərdi ki, qızı Zülfa üçün elçilik etsin, onun rifahını və sadətini təmin etsin.[253] İslam dünyaya və dünya xalqlarına əsl həyat dərsi verir ki, İslam hakimi və məsuliyyətli şəxslər imkan daxilində yoxsul subayların fikrində olmalıdır.

Bu hədisdən aydın olur ki, Rəsuli Əkrəm və Məsum imamlarımız imkan daxilində kasıbların, yoxsulların sığınacaq yeri olmuşdur, onların ardıcılları da bu işi davam etdirməlidir. İran İslam Respublikasının Əsas Qanununda bu barədə belə yazılır: "Ailə–İslam cəmiyyətini təşkil edən kiçik vahid olduğuna görə, dörlət bütün qayda-qanunları, proqramları ailə təşkil edilməsinin asanlaşdırılması, onun müqəddəsliyinin qorunması və İslam əxlaq normalarına uyğun və ailə münasibətlərinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində olmalıdır.

Hakimiyyət sistemi yoxsulların ehtiyacını təmin edərək, onları evləndirməklə ailələrin müqəddəsliyini, əxlaqi münasibətlərini möhkəmləndirməli, onları qoruyub saxlamalıdır, İslamın zəngin mədəniyyətini bütün sahələrdə, xüsusilə ailə mühitində icra etməklə, inhirafçıların və fasid, mənfur əhval-ruhiyyəli şəxslərin hay-küylü təbliğatlarının qarşısını almalı, paklıq və təqvanı bütün ölkə proqramlarında təbliğ etməlidir.”

Sabiq reqim dövründə fahişəlik, əyyaşlıq və sair əxlaqi eybəcərliklər günbəgün artırdı, fitnə-fəsada aludə olan qadınlar ictimai bir əngəl kimi bu ölkəni fəsada çəkmişdi. İşvəgərlik, fəsad, rəqqasəlik, iffətsizlik və sair üçün təşkil olunan məclislər o qədər geniş yayılmışdı ki, bir fəsad əhli-xanəndə və ya artist o günlərdə bir gecədə gördüyü bu mənfur əməllər müqabilində 25 min tümən alırdı.[254]

Hələ də bu inhirafçı fikirlərin tör-töküntüləri bizim əziz cavanlarımızın qəlblərini yaralayır, ayıq vicdanları iztiraba salır. Ümidvarıq ki, İslam dövləti İslam mədəniyyətini bütün yönlərdə və sahələrdə təkcə ölkə daxilində deyil, həm də sair İslam ölkələrində icra edilməsinə çalışsın, ailənin müqəddəsliyini qoruyub saxlasın, onların qəlblərini qəflət yuxusundan oyatsın.
ON DOQQUZUNCU FƏSİL
EVLƏNMƏYƏ ƏHƏMİYYƏT VERMƏK

Allah insanın ictimai və fərdi məsləhətlərinin həyata keçməsi üçün onun daxilində bəzi qərizələr yaratmışdır. Bu qərizələrdən biri özünü sevməkdir ki, onun vasitəsi ilə daha çox mənfəət kəsb etmək, ziyanları dəf edib qabağını almaq fikrində olur. Maddi mənfəətlərin ayırd edilməsi aydın, hiss edilən və asan olduğundan, adətən, insanlar onları cəzb etmək üçün hərislik göstərir, bir-biri ilə rəqabətə girişir, mübarizə aparırlar. Amma mənəvi və axirət mənfəətini ayırd etmək camaatın əksəriyyəti üçün aydın olmadığından, ona qarşı çox da rəğbətli olmayıb bu məsələ barəsində müsbət reaksiya göstərmirlər.

Müqəddəs İslam dini bu çatışmamazlığı və nöqsanı aradan qaldırmaq üçün öz ardıcıllarına öz mənəvi və həqiqi səadətlərini, xoşbəxtliklərini xatırladır:

"Öz axirət işlərinizdə sürət götürün, layiqli əməllərinizlə Allahın bəxşiş və rizasını əldə etməyə səy göstərin.”[255]

Başqa bir ayə:

"Allahın məğfirət və razılığını cəlb etmək üçün bir-birinizlə yarışın və yaxşı əməllər görün.”[256]

Bu ayənin Allahın xeyirli və məğfirət gətirən işlərdə qeydsiz-şərtsiz sürət etməyə səsləməsinə baxmayaraq təfsir və ədəb əhlinə heç də gizli deyildir ki, onların ən ali və bariz nümunələrindən biri də evlənmədə–bu müqəddəs işdə tələsməkdir. Əhli-beyt (əleyhimussalam)-ın kəlamları bizim bu müddəamızı qüvvətləndirir və evlənmə işində tələsməyi tövsiyə edirlər. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Kişinin səadətlərindən bir də budur ki, öz qızını, heyz qanı görməmiş bəxt evinə göndərsin (ərə versin).”[257]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Kişinin xoşbəxtliklərindən, səadətlərindən biri də budur ki, qızını heyz qanı görməmiş ərə versin.”[258]

Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Cəbrəil Allah tərəfindən mənə xəbər gətirdi ki, qızlar ağacın meyvələri kimidir, əgər onlar vaxtında dərilməsələr, günəş şüası və küləklər onları xarab edəcəkdir.”[259]

Qızlar da məhz belədir. Onlar ərsəyə çatanda, ərə verməkdən başqa bir çarə yolu yoxdur. Əgər onların bu ehtiyaclarına lazımınca diqqət yetirilməzsə, fəsada, əxlaqi pozğunluğa və inhirafa sürüklənəcəklər. Çünki onlarda da cinsi qərizələr vardır.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Kişinin xoşbəxtliyinə üç şey səbəb ola bilər: 1-”eniş ev, 2-Layiqli və əməli saleh həyat yoldaşı, 3-Qızının təbii ölümlə, yaxud ərə getməklə evindən çıxması.”[260]

Bu hədis göstərir ki, qızlar nə qədər erkən ərə getsələr, onların xeyrinədir. Çünki bu işin məsuliyyətinə diqqət yetirməklə görmək olar ki, onların qorunub-saxlanması son dərəcədə çətindir və həmişə valideynin fikrini özünə məşğul edir. Çox hallarda ola bilsin ki, qəm-qüssələrinə də səbəb olsun. Digər tərəfdən də qızların vaxtında ərə getməmələri onların özlərini iztiraba salır, narahat edir, gələcək taleləri barəsində şəkdə, tərəddüddə, əksər hallarda iztirabda olurlar. Əgər Allah eləməmiş, lazımi təqva və agahlıqları olmasa, həvayi-nəfsə tabe olan səyyadların tələsinə düşər, özünün və ailəsinin heysiyyətini bada verər. Məhz bu səbəbdən İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur ki, qızın təbii ölümü və ya bəxt evinə getməsi atasını bu böyük məsuliyyətdən asudə edir.
VALİDEYNLƏRƏ XƏBƏRDARLIQ

Qeyd edilən rəvayətlərdə valideynə xəbərdarlıq edilir ki, qızlarının evlənməsi məsələsinə səhlənkar yanaşmasınlar, onları bacardıqca tez ərə versinlər. Əgər qızları həddi-büluğun ilk çağlarında, heyz qanı görməmiş ərə versələr, bu halda bəzi suallar yaranır: o cümlədən, görəsən evdarlıq, ər saxlamaq və evin daxilindəki işləri idarə etmək məsuliyyətinin öhdəsindən layiqincə gələ biləcəklərmi? Və görəsən, həyat yoldaşlarının vəzifələrinə diqqət yetirməklə onların bu ağır vəzifələrini yerinə yetirmək müqabilində cismi və ruhi hazırlıqları varmı? Aya, ərin qohum-əqrəbaları ilə davranış tərzini öyrənibdirmi? Təcrübə və ruhi tərbiyə cəhətindən elə bir mərhələyə çatıbdırmı ki, ər evində yaranacaq çətinliklərə, çatışmamazlıqlara tab gətirsin? Habelə, görəsən, onlar ərlərinin qarşılaşdığı çətinliklərdə onlara köməkçi olub övladları gözəl tərbiyə etməyə hazırdırlarmı?

Qızların ərə getməsi məsələsində yaranan bu və bu kimi yüzlərlə sual diqqət mərkəzində olmalı, qızlara ata evində tamamilə təlim verilməli, ərinin həyat işlərini idarə etməkdə və evdarlıqda lazımi qədər hazırlamaq lazımdır ki, Allah eləməmiş, onların evlənməsi valideynlərin əlavə problemlərinə gətirib çıxartmasın. Əgər qızlar cismi və ruhi cəhətdən tam hazırlıqlı olmasalar, onları ərə verməkdə tələsmək, şübhəsiz ki, zərərlidir və sonradan peşmançılığa gətirib çıxardar. Qeyd olunan hədislər bir qanun kimi olub həmişə və hər yerdə hamı üçün yeknəsəq deyil, əksinə, mövcud mühit, şərait, mədəniyyət və şəxslərin inkişaf səviyyəsi, cismi və mədəni qüdrəti və ailələrin məsuliyyətləri tamamilə fərqlidir. İndi isə sizin diqqətinizi iki rəvayətə cəlb edirik ki, eyni bir məsələnin ayrı-ayrı dövrlərdə müxtəlif hökmlərə malik olduğunu göstərir.

Bildiyimiz kimi, İslam şəriətində bəzi günahlar üçün müəyyən cəza tədbirləri təyin edilmişdir. Əgər bir kəs bu işləri görərsə, onun barəsində hədd (cəza tədbiri) icra olunur. Məsələn, subay olan bir şəxs, Allah eləməmiş, zina edərsə, yüz şallaq zərbəsi vurulur, əgər evli olarsa, həm də həyat yoldaşı ilə istədiyi vaxt yaxınlıq etmə imkanına malik olarsa, bu halda belə şəxsi, qadın və ya kişi olmasından asılı olmayaraq, daş-qalaq edirlər. Bu dini hökm "Nur” surəsinin 2-ci ayəsi ilə İslami hədislərin birgdə təfsirindən əldə edilir.[261]

İslamın ilk çağlarında zina əməlinə mürtəkib olan qadınlar evdə əbədi həbs cəzasına, kişilər isə əbədi zindana məhkum edilirdilər. "Nisa” surəsin 15-ci ayəsində buyurulur:

"Əgər qadınlarınız zina əməlinə mürtəkib olsalar, dörd nəfər adil kişi şahid gətirin. Əgər onlar şəhadət versələr, o qadınları əcəlləri çatan vaxta qədər erdə həbs edin, ta ki, Allah onlar üçün bir çıxış yolu qərar versin.”

Allah bu ayənin hökmünü başqa bir ayədə qüvvədən salaraq (nəsx edərək) onun yerinə başqa bir hökm təyin etmişdir. Deməli, bu və buna oxşar ayələrdən məlum olur ki, bəzi dini göstərişlər heç də həmişəlik olmayıb müəyyən zaman keçdikdən sonra dəyişilir.

Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-dan nəql olunan rəvayətdən məlum olur ki, üzdə və başda ağaran tüklərə həna qoyub rəngləmək Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-in dövründə, o Həzrətin göstərişinə əsasən, müstəhəb bir əməl idi, hansı ki, Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) ömrünün axırında mübarək saqqalının ağarmasına baxmayaraq, həna qoymurdu. Bu işin səbəbləri barədə sual olunduqda, buyurdu: "Peyğəmbərin göstərişi elə bir dövrə məxsus idi ki, müsəlmanların sayı çox az idi, onların arasında qocalar da var idi. Həzrət düşmənin İslam qoşununun qoca kişilərdən ibarət olduğunu təsəvvür etməməsi və bu yolla da ruhiyyələrinin güclənməməsi üçün bu göstərişi vermişdi. Amma bu günlərdə müsəlmanlar artaraq dünyanın çox yerinə yayılmışdır və həmin hökmün icrasına ehtiyac duyulmur. Hər kəs istəsə o göstərişə əməl edə bilər, istəməsə də əməl etməyə bilər.”[262]

Deməli, bu Qurani kərim hökmü və Peyğəmbər sünnətinə diqqət yetirməklə, evlənmədə tələsməyə dəlalət edən hədislərin müəyyən şərtlərlə bağlı olduğunu hökm etmək və belə nəticə almaq olar ki, hərgah müəyyən bir şəxs üçün evlənmənin şərtləri hasil olarsa, yaxşı olar ki, evlənməkdə tələssin. Şəkk yoxdur ki, bu şərtlərin mövcud olduğu zaman müəyyən məsələlərin övlada öyrədilməsində ata-analar məsuliyyət daşıyırlar.
QADINLARIN CİNSİ QƏRİZƏLƏRİ

Bu fəsildə gələn hədislərə diqqət yetirməklə qızların ərə verilməsində tələsməyin səbəbini və nə üçün qızlar barəsində bu qəbildən olan rəvayətlərin oğlanlardan daha çox tövsiyə olunduğunu araşdırmaq istəyirik. Aydındır ki, əgər müəyyən şərtlər daxilində evlənmə vacib bir əməl olmasa da, şübhəsiz ki, təkidli İslami bir əməl, Peyğəmbərin göstərişi, yaxşı əməl nümunələrindən sayılır. Buna görə də qızlar və oğlanlar ilk münasib fürsətdə bu ilahi göstərişə əməl etməlidirlər. Amma qızlara gəldikdə isə, bilməlidirlər ki, onlar gələcək nəsil üçün anadırlar və cəmiyyətin təzə nəsli onların qucağında təlim-tərbiyə görəcəklər. Məhz bu qızlar gələcək övladlar üçün iffətli və pak mürəbbidirlər. Buna əsasən, onların özləri cəmiyyətin yarısından çoxunu təşkil etmələri ilə yanaşı, yumşaq və məhsuldar torpaq kimi millətin övladlarını ruhi aramlıq və cismi qüdrətlə, habelə heç bir əxlaqi inhiraf olmadan böyüdərək cəmiyyəti daha artıq təkamülə yetirməlidirlər. Daha mühüm məsələ budur ki, qızların təbii cəhətdən oğlanlardan tez həddi-büluğa çatdıqlarına və nəticədə bu onlarda cinsi qərizələrin və şəhvət qüvvəsinin oğlanlardan daha tez baş qaldırdığına baxmayaraq, onların həya və iffətləri möhkəm bir qıfıl kimi onların cinsi qərizələrini cilovlayır, ona nəzarət edir. Belə olduqda onların evlənməsini sürətləndirmək həmişə iffətli və həyalı olmalarına zəmin yaradır.

Həzrət Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) buyurur:

"Allah şəhvət üçün on dərəcə yaratmış, onun doqquzunu qadınlarda, birini isə kişilərdə qərar vermişdir.”[263]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Həqiqətən Allah taala bir qadın üçün on kişinin səbri qədər səbir əta etmişdir. Amma əgər şəhvətləri təhrik olunarsa, şəhvətləri kişilərin şəhvətindən on qat artıq olur.”[264]

Həzrət yenə buyurur:

"Qadınlar cinsi yaxınlıqdan ləzzət almaq baxımından 99 pay, kişilər isə yalnız bir paydan bəhrələnmişlər. Amma Allah iffət və həya pərdəsini onların üstünə atmışdır (onlara hakim etmişdir).”[265]

Bu hədislər qadınlarda cinsi qərizələrin kişilərdən üstün olduğunu göstərir və bu qərizənin cilovlanması amilini də bəyan edir. O da qadınlarda həya və iffətdir. Əgər Allah eləməmiş, qadın və qızların həyası, iffəti olmazsa, çoxlu fəsada, rüsvayçılığa səbəb olacaq, onların mədəniyyətlərini süquta, inhirafa çəkəcəkdir. Onun nümunəsi hal-hazırda qeyri-İslami və qərb ölkələrində aydın surətdə müşahidə edilməkdədir.
İYİRMİNCİ FƏSİL
ƏXLAQ VƏ İMAN ƏSASINDA EVLƏNMƏ

Layiqli və əməlisaleh həyat yoldaşı Allahın əta etdiyi ən böyük nemətlərdən biridir. Bu böyük nemət ailələrin səadəti və xoşbəxtliyi, müxtəlif sahələrdə inkişaf, tərəqqi amili, qəlbin aramlığı, övladların və pak nəslin düzgün tərbiyəsinə səbəbidir.

Dindar və agah şəxslərdən biri deyirdi ki, onun qızı evlənmə həddinə çatmışdı, amma qızı üçün ər tapmaqda təlaş hissi keçirirdi. Buna görə də Allahdan imdad diləmək üçün Məşhəd şəhərinə gedir və o müqəddəs ziyarətgahda hacətini Allahdan istəyir. Qayıtdıqdan sonra dindar və ədəbli və mərifətli bir şəxs qızının elçiliyinə gəlir və bu müqəddəs iş baş tutur. İmam Riza (əleyhissalam)-ın şərif və bərəkətli qəbrinin kənarında edilən duanın gözəl əsərini öz gözləri ilə müşahidə edir.

İslam hədisləri həyat yoldaşı seçməkdə bizə yol göstərərək onun gözəl əxlaqını və dindarlığını evlənməyin əsas şərti hesab edir. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Sizlərdən biri evlənmək istəsə, iki rəkət namaz qılıb Allaha həmd etsin, sonra Ondan istəsin ki, əmanətdar, iffətli, dindar, təvazökar və insanın namusunu, sirlərini qoruyub saxlayan bir həyat yoldaşı qismət eləsin.”[266]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hərgah sizin yanınıza dindarlığını və xasiyyətini bəyənib razı olduğunuz bir şəxs elçiliyə gələrsə, qızınızı ona verin, əks halda, əgər bu işi etməsəniz, yer üzündə fitnə-fəsad yayılacaqdır.”[267]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Bir kişi Peyğəmbərin yanına gəlib evlənmək barəsində ondan məşvərət istədi. Həzrət buyurdu: Təqva və dəyanət əhli olan (dindar) bir kəslə evlən.”[268]

Həzrət insanın özünə münasib həyat yoldaşı seçməsi barəsində buyurur:

"Münasib həyat yoldaşı o kəsdir ki, iman nəticəsində həyalı olsun, həyat və məişətini dolandıra bilsin.”[269]

Bu İslami rəvayətlər öz ardıcıllarına evlənmə məsələlərində yol göstərir, hər növ tələbkarlıq etməkdən və özünü yüksək tutmaqdan uzaqlaşdırır. Çünki onun nəticəsi fahişəliyin və fəsadın yayılmasıdır. Əgər bir kəs əxlaqlı və İslama etiqadlı olub öz məişətini idarə edə bilsə, bu halda evlənmə üçün layiqlidir.
ŞƏHVƏT VƏ MADDİYYAT ƏSASINDA OLAN EVLƏNMƏ

Həvayi-nəfs, məqam, şan-şöhrət, mal-dövlət və sair kimi sonu peşmançılıq gətirən şeylər əsasında olan evlənmə qeyri-məntiqi və yersiz baş verdiyinə görə, kiçik bir maneə ilə rastlaşanda, dağılmağa doğru gedir. Mal-dövlət sahibi olan bir qadın əgər lazımi dəyanətə, təqvaya malik olmazsa, öz mal-dövlətini ərinin üzünə çəkib ona vicdan əzabı verər, bu da kəskin ixtilafa, bəzi hallarda isə ayrılığa səbəb olur. Həmçinin, gözəl bir qadının kifayət qədər təqvası olmasa, insan sifətində olan fasid, pozğun və əyyaşların tələsinə düşəcək və ərinin vicdanını narahat edəcəkdir. Amma dindar, əxlaqlı, iffətli və təqvalı şəxslərlə evlənmənin nəticəsi səadət, xoşbəxtlik və ruhi aramlıqdır, çünki belə qadınlar öz həyat yoldaşı ilə razılaşaraq işlərdə ona kömək edir, övladlarını yaxşı tərbiyə edir, öz ərinin maaşına qane olub, həyat xərclərində də qənaətcil olur. Əgər həyat yoldaşının gözəllik və s. kimi xüsusiyyətlərində çatışmamazlığı olarsa, öz dindarlığı və əxlaqı ilə onu görməməzliyə vurur. Buna görə də hədislərdə gəlmişdir ki, şəhvət və maddiyyat əsasında olan evlənmənin axırı peşmançılıqdır.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Əgər bir kişi, bir qadınla, onun gözəlliyinə və mal-dövlətinə məftun olub evlənərsə, ondan bəhrələnməz. Amma əgər evlənmə din və təqva əsasında olarsa, Allah ona gözəllik və mal-dövlət əta edər. Çünki o, din və mənəvi amillər sayəsində ərinin razılığını əldə edir.”[270]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Əgər bir kişi, bir qadının mal-dövlətinə tamah salaraq onunla evlənsə, Allah o kişini o mal-dvlətə həvalə edər. Hər kəs bir qadının gözəlliyinə görə onunla evlənərsə, o qadında xoşa gəlmədiyi şeyləri görər. Hər kəs bir qadınla, onun dininə görə evlənərsə, Allah bütün bu şeyləri ona mərhəmət edər.”[271]

Burada maraqlı bir hadisəni təqdim edirik: Müqəddəs və pak insanlardan birinə məna aləmində ilham olundu ki, sənin üç istəyin qəbul olunacaq. Allahdan hər nə istəyirsən, istə. Bu dindar kişi həmişə öz arvadı ilə müştərək və anlaşma şəraitində olduğuna görə, bu məsələni onunla müzakirə etdi. Arvadı dedi ki, Allahdan istəsin ki, onu öz dövrün ən gözəl qadını etsin. Təqvalı kişi bu istəyi Allahdan dilədi və duası da qəbul olundu: həyat yoldaşı öz əsrinin ən gözəl qadınlarından oldu, amma qaçaq-quldurlar, əyyaşlar və lotular o qadına tamah saldılar. Digər tərəfdən də o tutumsuz qadın öz qüruruna arxalanıb özünü üstün saydı, qoca və fəqir ərini bəyənmədi, ona əziyyət verməyə başladı. Əri onun bu əziyyətləri səbəbi ilə qarğış etdi, nəticədə qadın məsx olub it sifətinə düşdü. Bu hadisəyə tamaşa edənlər o arvadın uşaqlarını məsxərəyə qoyurdular. Onlar da ağlaya-ağlaya atalarının yanına gəlib dedilər ki, Allahdan istəsin ki, analarını ilk vəziyyətinə qaytarsın. O pak qəlbli kişi özünün üçüncü arzusunu izhar etdi və Allah onun arvadını əvəlki vəziyyətinə qaytardı.[272]

Bu hadisədən belə anlamaq olur ki, var-dövlətli və gözəl insanlarla ailə qurmaq əgər onlara İslami əxlaq, təqva və dindarlıq hakim olmazsa, şəksiz sonu peşmançılıqla qurtaracaqdır.
HƏYAT YOLDAŞI SEÇMƏKDƏ EHTİYAT

İslam dini həyat yoldaşı seçməyə son dərəcə diqqət yetirmiş, öz ardıcıllarına kifayət qədər bu məsələyə riayət etmələrini tövsiyə etmişdir. Evlənmədə nikah əqdi iki tərəfli olduğuna və onu pozmağın çətin olduğuna görə demək olar ki, bu əqd səbəbi ilə hər kəs özünü zəncirləyir, həmişəlik bəndə salır. Diqqət yetirməlisiniz ki, həyat yoldaşı seçməklə hansı növ zəncirlə özünüzü bağlayırsınız. Bu cəhətdən ər və arvad, onların ata və anaları bu həyati və müqəddəratı həll edən işdə çox ayıq olmalı, dinsiz, təqvasız, xüsusilə şərab içənlər ilə qız alıb verməsinlər. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Qızın valideynləri bilməlidirlər ki, qızlarını ərə verməklə onları başqalarının ixtiyarına keçirirlər. Deməli, diqqət yetirməlidirlər ki, öz övladlarını kimlərin ixtiyarında qoyduqlarını bilsinlər.”[273]

İmam Sadiq (əleyhissalam) xatırladır ki, kişilər həyat yoldaşı seçməklə həqiqətdə öz boyunlarına bir zəncir salırlar. Deməli, həyat yoldaşı seçməkdə diqqət etməlidirlər.”[274]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Bataqlıq və üfunətli yerlərdə göyərən "yaşıl bitkilərdən” uzaq olun.” Soruşdular ki, ya Rəsuləllah, yaşıl bitkilər nədir? Həzrət cavab verdi: "Məqsədim o qadınlardır ki, zahiri nəzərdən gözəl olub amma pis ailələrdə tərbiyə olunmuşlar. Onlar həyat yoldaşı olmaq üçün heç də münasib deyillər.”[275]

Həzrət yenə buyurur:

"Əgər şərab içən şəxs xəstələnsə, onun əyadətinə (görüşünə) getməyin; əgər sizə elçiliyə gəlsə, ona qız verməyin.”[276]

"ördüyünüz kimi, bu rəvayətlər bizə öyrədir ki, naxələf, alçaq sifət insanlarla mümkün qədər qohum olmaqdan uzaq olaq, o şəxslərlə evlənməyin öz övladlarımızdakı, habelə, ictimaiyyətdəki, ailədəki əxlaq və ədəblərinin zərərli əsərlərini, təsirlərini nəzərə alaq, onun vahiməli, acınacaqlı aqibətinə düçar olmayaq. Bu fəslin axırında layiqli qadınların təxminən bütün səciyyəvi xüsusiyyətlərini və müsbət xasiyyətlərini ehtiva edən bir hədisi xatırladırıq. Cabir ibni Əbdüllah Ənsari deyir: Bir gün səhabələrlə birlikdə Həzrət Peyğəmbərin yanında oturmuşduq. Qadınların xüsusiyyətləri barəsində bəhs edərkən Həzrət buyurudu: "Ümmətimin ən yaxşı qadınlarını sizə tanıtdırımmı?” Ərz etdik ki, bəli, ya Rəsuləllah! Həzrət buyurdu:

"Ən yaxşı qadınlar onlardır ki, çox doğan (nəsildən) və mehriban, hicab və iffətdə kamil olsunlar, öz ailələrində ehtirama layiq görülsünlər, əri qarşısında təvazökar olsunlar. Onlar yalnız öz ərləri qarşısında bəzənərlər, amma yadların, naməhrəmlərin nüfuz dairəsindən xaricdirlər. Öz ərlərinə itaət edər, xəlvət vaxtlarda (ərləri onlarla yaxınlıq etmək istədikdə) özlərini onlara təslim edər, ərinin istədiyi şeyi heç vaxt əsirgəməzlər. Allah belə qadınları bütün möminlərə nəsib etsin!”[277]

[241]"Üsuli-kafi, 2-ci cild, səh.166

[242]"Üsuli-kafi”, 2-ci cild, səh.163

[243]"Rovzətull-müttəqin”, 8-ci cild, səh.111

[244]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.26

[245]"Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.221

[246]"Cəvahirül-kəlam”, 29-cu cilz, səh.13

[247]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.152

[248]"Üsuli-kafi”, 1-ci cild, səh.407

[249]"Nəhcül-bəlağə”, 45-ci məktub

[250]"Vəsailüş-şiə”, 18-ci cild, səh.574

[251]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.38

[252]Qurani Kərim onları "Bəqərə” surəsinin 273-cü ayəsində mədh etmişdir.

[253]"Rovzətul-müttəqin”, 8-ci cild, səh.17 və 122

[254]O vaxtın pulu ilə bu çox böyük məbləğ idi.

[255]"Ali-imran” surəsi, ayə:137

[256]"Hədid” surəsi, ayə:21

[257]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.306

[258]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.153

[259]"Şərhi mən la yəhzür”, 8-ci cild, səh.112

[260]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.27

[261]"Vəsailüş-şiə”, 18-ci ci cild, səh.346

[262]"Vəsailüş-şiə”, 1-ci cild, səh.403

[263]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.40

[264]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, , səh.338

[265]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.40

[266]"Cəvahirül-kəlam”, 49-cu cild, səh.39

[267]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.52

[268]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.332

[269]"Biharul-ənvar, 103-cü cild, səh.372

[270]"Rovzətül-müttəqin”, səh.814

[271]"Cəvahirul-kəlam”, 29-cu cild, səh.39

[272]"Səfinətül-bihar”, 1-ci cild, səh.376

[273]"Vəsailüş-şiə, 14-cü cild, səh.52

[274]"Məanil-əxbar”, səh.47

[275]"Səfinətul-bihar, 2-ci cild, səh.586

[276]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.53

[277]"Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.235

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:07:06 GMT

İYİRMİ BİRİNCİ FƏSİL
LAYİQLİ HƏYAT YOLDAŞININ ZAHİRİ ƏLAMƏTLƏRİ

Evlənmənin əsas məqsədlərindən biri də cinsi ehtiyacların təmin olunması, qadın və kişinin ruhi aramlığına, asayişinə nail olmaqdır. Qadın və kişi bir-birinə qarşı nə qədər ideal olsalar və təqva, dindarlıqdan əlavə, zahiri gözəlliklərə də malik olsalar, bir o qədər də bir-birinə sevimli, səmimi olacaqlar. Buna əsasən, gözəllik, yaxşı idarəçilik, bacarıq, elmi kamallar və s. bütün bunlar bu məsələdə təsirlidir. Məsum rəhbərlərimiz də bu barədə müxtəlif kəlamlar söyləmişlər. Həzrət Əmirəl-möminin Əli (əleyhissalam) buyurur:

"Buğdayı, iri gözlü, budları ətli (yoğun), boyları layiqli və normal həddə olan (nə çox uzun, nə də çox qısa) qadınlarla evlənin. Əgər bu müqəddəs peyvənddən peşman olsanız, mən onun mehriyyəsini verərəm.”[278]

Rəsuli Əkərm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Ümmətimin ən yaxşı və ən layiqli qadınları zahirdə gözəl, mehriyyəsi ən az olan qadınlardır.”[279]

Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Müsəlman kişinin səadətlərindən, xoşbəxtliklərindən biri də budur ki, onun gözəl və dindar həyat yoldaşı olsun.”[280]

Həzrət yenə buyurur:

"”özləri mavi rəngli olan qızlarla evlənin, çünki onlar xeyir-bərəkət səbəbidir.”[281]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"”özəl surət–səadətin əvvəlidir.”[282]

Yəni hər kəsin bədən quruluşunun gözəl, normal olması onun ilk xoşbəxtliklərindən sayılır.

İmam Riza (əleyhissalam) buyurur:

"Kişinin sadətlərindən biri budur ki, gözəl və dərisi ağ olan həyat yoldaşı olsun.”[283]

Bu hədislərdə həyat yoldaşının bəyənilən zahiri sifətlərindən bəziləri bəyan olunur və onlara riayət olunması xoşbəxtlik və bərəkət səbəbi bildirilir. Bu xüsusiyyətlərə riayət edilməsi şəksiz, mehr-məhəbbətə, səfa-səmimiyyətə səbəb olur, övladların hətta bəzi ruhi və zahiri yönlərində də əsaslı rol oynayır.
HƏYAT YOLDAŞI SEÇMƏKDƏ DAHA ARTIQ TƏHQİQAT

Məsum rəhbərlərin həyat tarixi və mərcəyi-təqlidlərin fətvaları göstərir ki, həyat yoldaşı seçərkən aparılan araşdırma nə qədər dərin olarsa və onun zahiri və batini xüsusiyyətləri daha artıq diqqət mərkəzində olsa, bir o qədər nəticəsi daha yaxşı və qənaətbəxş olacaqdır. (Əlbəttə, həddindən artıq vasvaslıq etmək ziyanlı və xətərlidir.) Evlənmədən əvvəl qızın başına və üzünə baxmaq İslam nəzərindən zəruri olmaqla yanaşı, bu barədə lazımi tövsiyələr edilmiş, böyük şiə alimləri bu barədə fətva verərək onu icazəli, hətta lazım və zəruri hesab etmişlər. (23-cü fəsildə qeyd olunacaq.)

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) və Məsum imamlar evlənmədən qabaq bu məsələyə riayət etmiş, özləri diqqət yetirməkdən əlavə, bəzi qadınları da onlar barəsində təhqiqat aparmaq üçün seçirdilər. Öz ardıcıllarına da bu yolu getməyi tövsiyə etmişlər.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Hərgah sizlərdən biri evlənmək istəyərsə, evlənmək istədiyi qadının, üzü barəsində soruşduğu kimi, saçları barəsində də soruşmalıdır. Çünki saç, iki gözəllikdən biridir.”[284]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) bir qadınla evlənmək istədikdə, o qadına baxa biləcək bir nəfəri təyin edir və ona buyururdu ki, o qadının boynunu iyləsin; əgər boynunun iyi yaxşı olsa, deməli, o qadının özü də ətirli və gözəl iylidir. Həmçinin, onun ayağının üstünə də baxsın; əgər ayaqlarının, topuqlarının üstü ətli və böyük olsa, deməli, o qadın ürəyəyatan qadındır.[285]

Hədislərdə bəzi qəbilələrin zahiri və batini xüsusiyyətləri bəyan edilmiş, kişilərin ürəyinə yatan həyat yoldaşı İslamı qəbul etməkdən sonra ən böyük nemət kimi təqdim edilmişdir. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Allaha iman gətirib İslamı qəbul etdikdən sonra heç bir fayda və nemət əri onu gördükdə xoşhal olan müsəlman həyat yoldaşının dəyərinə çatmaz.”[286]

Bu hədislərdən aydın olur ki, zahiri gözəl sifətlər də batini sifətlər kimi, ərin məhəbbətini cəlb etmək, səfa-səmimiyyət yaratmaq üçün əsas rol oynayır, onlara riayət etmədən uzun və daimi həyat heç də ürəkaçan olmayacaqdır. Məsumlar (əleyhissalam) insani kamal və təqva nümunəsi olmaqla bu vəsfləri adətən mülahizə etmiş, öz ardıcıllarına da evlənmə məsələsində həyat dərsi vermişlər. Biz müsəlmanlara vacibdir ki, bütün ehsasatlı cavanları bu barədə və bu müqəddəs işdə ayıldaq, onları uzun müddət yaxalarına keçə biləcək qəti peşmançılıq və məğlubiyyətdən qoruyaq.
HƏYAT YOLDAŞININ BACARIĞI VƏ FƏALİYYƏTİ

Həyat yoldaşının məişətin və ev idarəçiliyinin müxtəlif yönlərindəki məharət və bacarıqları İslam dinində xüsusi yer tutmuş və bu xüsusiyyətlər onların imtiyazları hesab edilmişdir. Qadının evin daxilindəki gözəl idarəçiliyi, kamal və bacarıqları, texniki peşələri, iqtisadiyyatı, iaşəçilikdə və nəhayət uşaq böyüdüb tərbiyə etmək bacarığına, qabiliyyətinə malik olması ərinin abır və heysiyyətində, şəxsiyyət və məqamında çox təsirli olacaqdır. Əgər qadında qeyd olunan bu xüsusiyyətlərin hər hansı birində müəyyən qədər nöqsanlar irəli gələrsə, ola bilər ki, ərinin heysiyyəti ləkələnsin. Cavan qızlar bilməlidirlər ki, onların ər evindəki müvəffəqiyyətlərindən biri onun ər saxlamaqda və ev idarə etməkdəki bacarığına, kamalatına bağlıdır. Onlar ər evində öz ata-ana və qohumları ilə birlikdə olmayacaq. Bu halda onların hər növ zəifliyi onun xoşbəxtliyində və taleyində təsirli olacaqdır. Buna əsasən, ər evində yerinə yetirməli olduqları vəzifələri evlənmədən öncə öyrənməlidirlər. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Sizin qadınlarınızın ən yaxşısı o qadınlardır ki, ətirli, pak olsunlar, ev saxlamaqda, iaşəçilikdə məharətli olsunlar, qonaqları qarşılamaqda, fəqirlərə ehsan eləməkdə və sair hallarda xoşhallıq hiss etsinlər, israf və yersiz xərclərə yol verməsinlər. Əgər belə olarsa, bilsinlər ki, onlar Allahın yer üzündəki işçiləridir və həyatda heç vaxt onlara peşmançılıq üz verməz.”[287]

Əsas etibarı ilə ailədə yaranan ixtilaflar müəyyən bir səbəb olmadan təsəvvür oluna bilməz. Əgər arvad kişinin hüquqlarına riayət eləsə, övladın tərbiyə işlərini yerinə yetirsə, ərinin abır-heysiyyətini məharətlə qoruyub yüksəltsə, həyat yoldaşının qonaq və qohumlarını yaxşı qarşılasa, lazım olan yerlərdə düzgün məsrəflərin qarşısını almasa, ərinin mal-dövlətini başqalarına təqdim edərək əyyaşlıq, eyş-işrət yolunda sərf etməsə, şübhəsiz belə bir fərd həmişə müvəffəq olar və heç vaxt peşmançılıq görməz.

Bu fəslin sonunda böyük din rəhbərlərinin həyat yoldaşının layiqli sifətləri barəsində buyurduqları kəlamları qeyd edirik.

Böyük din xadimləri və fəqihlər o xüsusiyyətləri bəyan edərək buyurmuşlar ki, həyat yoldaşı gərək aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik olsun:

1-Onun ailəsi və ailə üzvləri dəyanətli, təqvalı və mədəniyyətli olsun;

2-Bakirə olsun (bu, daha çox təkid edilmişdir);

3-Daha çox doğan (nəsildən) olsun;

4-İffətli və həyalı olsun;

5-Ərinə qarşı məhəbbəti olsun.[288]

Əlbəttə, bunu da qeyd etməliyik ki, bu qeyd olunan və rəvayətlərdə gələn xüsusiyyətlərin bəzisi evlənmədən əvvəl qeyri-mümkündür.

Axırda bu məsələni də qeyd edirik ki, həyat yoldaşının zahiri bəyənilən xüsusiyyətləri o vaxt dəyərə və məziyyətə malik olur ki, lazımi təqva, dəyanət və mənəvi kamalla birgə və rəzil sifətlərdən uzaq olsun. Əks halda, bədənin normallığı, gözəlliyi və sair kimi sifətlər ərin çiynində ağır yükdən başqa bir şey olmayacaqdır. Həzrət buyurur:

"Hər kəs bir qadınla onun (yalnız) gözəlliyinə görə evlənərsə, Allah taala o qadının gözəlliyini kişinin boynunda bir yük edər.”[289]

Bəli, mənəvi gözəlliklər olmadan zahiri gözəlliklər insana dərd-bəla gətirər.
İYİRMİ İKİNCİ FƏSİL
EVLƏNMƏNİN MANEƏLƏRİ

İslam dinində evlənmə üçün təkidli göstərişlər verilməsinə, bu müqəddəs işin təbii və cahanşümul bir iş olduğuna, habelə cavanların məxsus yaş həddinə çatdıqdan sonra evlənməkdən başqa bir çıxış yolu olmadığına baxmayaraq, eyni zamanda görürük ki, bu ilahi peyvəndin yollarında bəzi maneələr qarşıya çıxır, bu xeyir işin baş tutmasına mane olur, nəticədə əziz cavanlar cinsi qərizənin böhranlı dövrlərində, adətən, evlənmə mərasiminə hətta yaxın düşməyə belə macal tapa bilmirlər. Bizim nəzərimizə görə bütün bu amillər içərisində dörd mühüm amil evlənməyə daha çox maneəçilik törədə bilər:

1-Ağır xərclər

Mövhumatçı, yanlış adət-ənənələrə sadiq qalmaq, evlənmə xərclərini artırmaq, yersiz təvəqqelər və sair kimi işlər evlənmə mərasiminin cəmiyyət səviyyəsində icra olunmasına mane olan amillərdəndir. Bu işdə yersiz arzuları yerinə yetirmək, onu həddindən artıq eyş-işrət və üzücü xərclərlə təşkil etmək, təbiidir ki, evlənmə məsələsini qeyri-mümkün edir və ya aşağısı ağır vəziyyətə gətirib çıxarır.

Belə olduqda son dərəcədə təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, cəmiyyətə nümunə olmalı olan bəzi böyük mürəbbilərin özü də qohum-əqrəbanın, cəmiyyətin təsiri altına düşərək bəzi hallarda özlərini o qədər məftun edirlər ki, hətta haram işlərə də düçar olurlar. Buna görə də şəriətdə qadağan olunmuş bəzi hallarda israfa yol verməkdən əlavə, öz kürəkənləri üçün qızıl əşyalar qızıl üzük, qızıl saat və s. alırlar, halbuki, İslamda kişilərin qızılla zinətlənmələri haramdır. Yaxşı olar ki, bu böyük insanlar öz ailə və cəmiyyətlərinə İslami boya, rəng versinlər, Peyğəmbərin və Məsumların sünnətinə tabe olsunlar və Allah eləməmiş, müxtəlif amillərin, o cümlədən, cəmiyyətə və bəzi ailələrə hakim kəsilən yanlış adət-ənənələrin təsiri altına düşməsinlər.

Allah taala "Əhzab” surəsinin 21-ci ayəsində buyurur:

"Həqiqətən siz müsəlmanlar üçün Allahın Rəsulunda gözəl nümunələr vardır.” Ey müsəlmanlar, ictimai və şəri məsələlərin bütün yönlərində bacardığınız qədər Rəsuli Əkrəmə tabe olub onun həyatını, davranış və xüsusiyyətlərini özünüzə nümunə götürün, o Həzrətin bu müqəddəs işi necə də sadə tərzdə əməli olaraq yerinə yetirdiyinə diqqət yetirin. İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Bir qadın Peyğəmbərin hüzuruna gəlib dedi: Ya Rəsuləllah, məni ərə ver. Həzrət səhabələrə buyurdu: Kim bu qadınla evlənər? Bu zaman bir kişi ayağa qalxıb dedi: Mən evlənərəm, ya Rəsuləllah. Həzrət buyurdu: Onun mehriyyəsi kimi nə verərsən? Dedi: Mənim heç nəyim yoxdur. Həzrət buyurdu: Qurandan bir şey bilirsənmi? Dedi: Bəli. Buyurdu: Mehriyyə olaraq Qurandan bir az ona öyrət.[290]

Bu hədis hətta qadının bakirə olmadığı halda belə mehriyyə və evlənməyin sadəliyini bəyan edir.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Bir şəxs atamın hüzuruna gəldi, onun sözlərindən məlum oldu ki, evlənməmişdir. Sonra atam ona 7 dinar verib dedi: "et bu pullarla evlən və öz həyatını qoru.”[291]

Məlum olur ki, 7 dinarla evlənmək çox sadə bir evlənmə üsuludur.

Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) fəqir bir qadından soruşdu:

"Sənin qəyyumun varmı?” O qadın qardaşlarına işarə edib deyir: "Bunlar mənim qəyyumumdur.” Həzrət onun qardaşlarına buyurdu: "Mənim sizinlə bacınızın arasındakı sözümü qəbul edərsinizmi?” Dedilər: "Bəli. Həzrət bir cavanı göstərərək buyurdu: Allahı və bu məclisdə olanları şahid tuturam ki, bu qadını 400 dirhəm müqabilində bu oğlana ərə verdim. Onun mehriyyəsini də özüm verəcəyəm.”[292]

Bu hədis İslam hökumətinin rəhbərinin kasıbların evlənməsi müqabilindəki məsuliyyət daşıması və evlənmə işinin sadəliyini bəyan edir. Elə İslam hədislərinin hamısı evlənmənin müqəddimati işlərinin asan və sadəliyini göstərir. Biz müsəlmanların həyatının nümunələri olan İslam rəhbərləri özlərinin və qohumlarının evlənmə məsələsində həddindən artıq xərclərə, israfçılığa əsla yol verməmişlər. Onların həyat tarixlərinin hamısı bizim müddəamızı isbat edir.

Toy mərasiminə mömin müsəlmanları dəvət etməyin müstəhəb və İslamın göstəriş verdiyi əməllər sırasında olmasına baxmayaraq, bu mərasim həddindən artıq üzücü xərclərlə, şöhrət xatirinə olmamalıdır. Bu gün evlənmə xərcləri o qədər çoxalmışdır ki, çox az cavanlar cürət edib belə xərcləri qəbul edə bilərlər. Evlənməyin və onun müqəddimati işlərinin hazırlanmasının hamıya aid olan ümumi bir məsələ olmasına, habelə lazımi şərtlərə malik olub evlənməyə ehtiyaclı olan kişi və qadınların, oğlan və qızların bu ilahi və Peyğəmbər sünnətinə əməl etməyə borclu olduqlarına baxmayaraq, hazırkı əsrdə həyatın və təşkil edilən mərasimlərin vəziyyətləri, mehriyyələrin ağır, cehizlərin çox baha olması və s. kimi işlər bu məsələni cavanların əksəriyyəti üçün qeyri-mümkün etmişdir. O cavanlar ki, təhsilini təzəcə qurtarıb işə başlamış, heç bir ehtiyatı, mal-dövləti yoxdur. Bu halda bu qədər xərclərin qarşısında nə etməlidir?. "örəsən, kasıb və zəhmətkeş ailələrdən olan cavanların mövcud ictimai məhrumiyyətləri ilə yanaşı, ailə qurmayıb subay qalacaqlarmı? Sərpərəsti, başçısı olmayan yetim cavanların bu cür üzücü və adət şəklinə düşmüş ağır evlənmə xərcləri ilə belə evlənib ailə qurmağa gücləri çatarmı?

"örəsən, evlənmənin, toy mərasiminin müqəddimati işlərinin üzücü xərclərini təmin etmək üçün qarətə, oğurluğa və sair qanunsuz və yaramaz işlərə əl atmaq düzgündürmü? Əgər evlənmək fitri, təbii və şəri bir məsələdirsə, təbiidir ki, onun müqəddimati işləri də şəri və məqul əsasda olmalıdır. Bu müqəddimati işlər elə tənzim olunmalıdır ki, hamı üçün müyəssər olsun. Halbuki hal-hazırda ölkəmizdə mövcud olan adət-ənənələr, evlənməyin xərclərinin yuxarı qaldırılması evlənməyi camaatın əksəriyyəti üçün təbii şəkildə və çətinliyə düşmədən qeyri-mümkün etmişdir. Bu əməllərin ən böyük günahı o kəslərin boynuna düşür ki, Məsum rəhbərlərin getdiyi yolla getməmiş, özlərinin həvayi-nəfslərinə tabe olaraq onları adət kimi cəmiyyətə qəbul etdirmişlər ki, bu ilahi sünnətin ya ümumiyyətlə baş tutmamasına, ya da azalmasına səbəb olmuşlar. Ümidvarıq ki, İslam Respublikası Hökuməti, xüsusilə kütləvi informasiya vasitələri bu ağır və məsuliyyətli işə diqqət yetirməklə bu barədə əsaslı tədrbirlər görsünlər, lazımi təbliğatlarla camaata yanlış və səhv adətlərin törətdiyi qorxulu və acınacaqlı nəticələri başa salsınlar.

2-Üstünlük tələb etmək

"Bütün möminlər və İslam əhli bir-biri ilə bərabərdirlər, bir-biri ilə evlənə bilərlər.”[293]

İmam Zeynül-abidin (əleyhissalam) fəqir qadınlar və kənizlərlə evlənirdi. Əbdülməlik Mərvan kimilər də ona etiraz edib irad tuturdular. Həzrət cavabında buyurdu:

"Biz Rəsuli Əkrəmə tabe olmalıyıq. Belə ki, o, əmisi qızı Zeynəbi qulamı Zeydə ərə verdi. Özü də Səfiyyə adlı bir kənizlə evləndi. (O, Hüyy ibni Əxtəbin qızı idi və "Xeybər” müharibəsində əsir düşmüşdü).[294]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm cahiliyyət dövrünün yanlış sünnət və adətlərini pozmaq üçün maddi cəhətdən yoxsul və zənci bir kişi olan Miqdad ibni Əsvədi Zübeyr ibni Əbdül Müttəlib kimi böyük şəxsiyyətin qızı olan Zəbağə ilə evləndirdi ki, camaat o Həzrətin bu kimi işlərini özlərinə nümunə götürüb bilsinlər ki, Allah dərgahında ən şərafətli şəxs əyan-əşraflar deyil, məhz ən təqvalı şəxslərdir.”[295]

Bu barədə çoxlu rəvayətlər də vardır ki, müxtəsər olsun deyə, onları qeyd etmirik. Bunu demək kifayətdir ki, cahiliyyət adət-ənənələrinə deyil, İslam dininin göstərişlərinə və Məsum rəhbərlərə tabe olmaq lazımdır. Əks halda, evlənmə məsələsi tamamilə aradan qaldırılar, ictimai inhiraf və eybəcərliklər artar.

3-Qanunsuz sui-istifadələr

Fahişəliyin yayılması, cinsi inhiraflar, qanunsuz istifadələr evlənməyə mane olan amillər sırasındadır. Qadın və kişilər müəyyən səbəblər üzündən cinsi cəhətdən təhrik olunub bir-birinə ehtirasların cazibəli eşqini bağlayanda, təbiidir ki, fəsada, inhirafa doğru irəliləyirlər. Onun təhlükəli amillərini bir tərəfdən əxlaqsız kinolarda, çılpaq və utandırıcı şəkillərdə, düşmənlərin geniş miqyaslı zəhərli təbliğatlarında, qeyri-münasib, insanlığa yaraşmayan, azdırıcı kitab və qurnallarda, müxtəlif kef məclislərində kişi və qadınların qarışıq əlaqələrində, digər tərəfdən isə isalami təbliğatların lazımi səviyyədə aparılmamasında, münasib və cazibədar sığınacaqların olmamasında, həyatın və evlənmənin həddindən artıq xərclərində, işsizlik və iqtisadi böhranlarda axtarmaq lazımdır.

Əgər idarə rəhbərləri, məsuliyyətli işçilər, dindar və nüfuzlu şəxsiyyətlər ölkənin və cavanların islahı yolunda müsbət addımlar atsalar, gərək fəsadın kökünü kəsilmək, məişət və evlənmə xərclərini asanlaşdırmaq, müəyyən iş yerləri açmaq üçün, habelə, düşmənlərin əqidə baxımından müsəlmanları istila altına almaları ilə mübarizə yolunda təsirli və əməli addımlar atsınlar. İndi isə müddəamızın isbatı üçün bəzi hədisləri qeyd edirik:

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) "Nəhcül-bəlağə”nin 31-ci məktubunda oğluna xitabən buyurur:

"Əgər bacarsan, öz qadınlarını (qızlarını) elə saxla ki, səndən başqasını tanımasınlar.”

Həzrət yenə buyurur:

"Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) bir cənazənin dəfn mərasimində iştirak edirdi. Birdən gördü ki, bir qadın da kişilərlə birlikdə bu mərasimdə iştirak edir. Həzrət o qədər dayandı ki, o qadını qaytardılar, yalnız bundan sonra öz yoluna davam etdi.”[296]

Həm sünnü, həm də şiə mühəddisləri tərəfindən nəql olunan, çoxlu kitablarda da qeyd olunan bu hədis göstərir ki, qadınların kişilərlə bir yerdə olması cəmiyyətdə cinsi pozğunluqlara və fəsada gətirib çıxarda bilər. Məhz bu cəhətdən qadınları cümə, camaat, fitr və qurban bayram namazlarında və sair İslami mərasimlərdə iştirak etmələrinin qarşısını alır.[297]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Bütün şər işlərin başı iffətsizlik və həyasızlıqdır.”[298]

Bu cəhətdən Həzrət bu kimi məsələlərə diqqət yetirməyi daha artıq tövsiyə edirdi.

Həzrət yenə buyurur:

"Küçə-bazarda və fitnə-fəsada səbəb olan yerlərdə yersiz oturmaqdan çəkinin, çünki şeytan sizi belə yerlərdə inhirafa, xilafi-şərə vadar edir və fitnələr, əxlaqa zidd əməllər də məhz bu yerlərdən başlanır.”[299]

Allah-taala buyurur:

"Elmin (yəqinin) olmayan şeylərə tabe olma. Həqiqətən, qulaq, göz və qəlbdən sual olunacaqdır.”[300]

Yəni əcnəbilərin zəhərli təbliğatları və onların təhrikləri müqabilində dözümlülük göstərib elm olmadan heç kəsə və heç nəyə tabe olmaq olmaz. Çünki qulaqlar, gözlər və qəlblər qiyamət günü istintaqa çəkiləcəklər, bütün görməlilər, eşitməlilər, mədəniyyət və təfəkkür məsuliyyət gətirəndir.

İslami rəvayətlərdən və Qurani kərim ayələrindən alınan bu dəlillərə diqqət yetirməklə əziz cavanlar kərək çox ayıq və huşyar olsunlar, qərblilərin və onlara uyanların zəhərli təbliğatlarının təsiri altına düşməsinlər, fikirləşmədən, kor-koranə onlara təqlid etməsinlər. Əks halda, əxlaqi inhiraflara və fəsada düçar olacaqlar. Hansı ki, qərblilərin özləri bu bəlaya düçar olmuşlar, onların arasında ailə şərəfi və ailə heysiyyətinin heç bir məna və məfhumu yoxdur.

Onların arasında zinakarlıq, livat və onlarla əyyaşlıq nümunələri rəvac verilmiş və hamısı da özünə qanuni şəkil almışdır. Bu gün qərb ölkələrində on milyonlarla insan təhlükəli SèİD xəstəliyinə yoluxmuşdur ki, bu da qeyri-təbii cinsi əlaqələrdən, livatdan irəli gəlir. Həmçinin, bu xəstəlik günbəgün yayılmaqdadır. Bu kimi üzdəniraq mütərəqqi ölkələrdə qadınlar və qızlar ailə mühiti baxımından heç cür əmin-amanlıqda deyillər. Hətta bu ölkələrin məhkəmə orqanları və polis işçiləri şikayət edən qadınlara belə təcavüz edirlər. Qadınlar iş yerlərində, idarələrdə və hətta şəxsi tibb məntəqələrində də təcavüzə məruz qalırlar. İş o yerə çatmışdır ki, bu ölkələrdə kişilərin öz məhrəmləri ilə zina və livat etmələri adi hala çevrilmiş, qanuniləşdirilmişdir.

"örəsən qərbin bu cür əxlaqi pozğunlufları, fahişəliklər və sair işlərinə təqlid olunmalıdırmı? Ayıq olmalı və dinimizi, şərafət və heysiyyətimizi satmamalıyıq, qərbin və onların ölkə daxilindəki casuslarından və şeytani planlarından qafil olmamalıyıq. Onlar müsəlman İran xalqı qarşısında bütün sahələrdə məğlub olduqlarına görə, cinsi inhiraflardan, əxlaqi azğınlıqlardan, narkotik maddələrdən və s.-dən istifadə edərək bizimlə, xüsusilə cavanlarımızla mübarizə meydanına gəlmişlər və onları da bu istiqamətə sürükləmək istəyirlər.

İndi də Qurani kərimdən bir hadisəni diqqətinizə çatdırırıq. Peyğəmbərin zamanında münafiqlərin başçısı olan Əbdullah ibni Übeyy özünün altı kənizini fahişəlik və zina əməlini yaymağa məcbur edirdi ki, bu yolla mömin cavanları haqq yoldan azdırıb İslama zərbə vursunlar. Nəhayət Allah taala "Nur” surəsinin 34-cü ayəsini nazil etməklə, onu ifşa edib bu hiyləgər planın qarşısını aldı.[301]

Biz bu gün qərb və qərbsayağı olan kafir və münafiqlərin müqabilində müqavimət göstərməməliyikmi?

4-Valideynin etinasızlığı

İslamın həyatverici göstərişlərindən biri də məşvərət və fikir mübadiləsidir. Bu həyati iş insanların müxtəlif ictimai, siyasi, hərbi və sair kimi sahələrdə zərərə düşməsinin qarşısını alır, kamala çatmaq və tərəqqi yolunu onun sahibinin üzünə açır. Buna görə də gördüyümüz kimi, müvəffəqiyyətlərə çatmaq, nailiyyətlər əldə etmək, icitmai müşkülləri həll edib zərərlərin qarşısını almaq üçün dünya səviyyəsində, ölkə və idarə daxilində nəzər sahibi olan fərdlər bir yerə yığışıb fikir mübadiləsinə başlayırlar. BMT və sair beynəlxalq konfranslar, hərbi və dövlət şuraları və s. bu qəbildəndir. Allah taala müxtəlif Qurani kərim ayələrində, o cümlədən, "Ali-İmran” surəsinin 159-cu və "Şura” surəsinin 39-cu ayələrində bu məsələyə işarə edir. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) və Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) İslam hökumətinin rəhbəri, Məsum və bütün günahlardan pak olmaqla yanaşı, mühüm işlərdə öz ardıcılları ilə məşvərət edirdilər. Bu barədə bir hədis qeyd etməklə kifayətlənirik. Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəsin qüruru olsa və başqalarının fikirlərinə diqqət yetirməsə (diktatorluq etsə), həlak olar. Amma camaatla məşvərət edən bir şəxs onların nəzər və fikirlərindən, əqllərindən bəhrələnər.”[302]

Deməli, əziz cavanlar bilməlidirlər ki, evlənmə məsələsi onların şəxsiyyət və təfəkkürünün formalaşmasında son dərəcədə təsirlidir və bu məsələ qarşısında etinasızlıq etməməlidirlər. Belə hallarda gərək vadideynin gözəl təcrübələrindən, dəyərli fikirlərindən istifadə etsinlər, bununla müxtəlif zərərlərin qarşısını almaqdan əlavə, valideynin şəxsiyyəti qarşısında, ondan məşvərət və nəzər istəməklə təşəkkür etsinlər. Hətta bu məsələni agah dost və qohumlardan gizlətməməliyik. Müqəddəs İslam dini mühüm ictimai və s. kimi işlərdə məşvərətə dəvət etməkdən əlavə, qızlarının evlənmə məsələsində ata-ananın icazələrini və nəzərlərini şərt bilir, onların razılığı olmadan oxunan əqdi batil hesab edir.[303]

Ata və analar övlad yolunda həddindən artıq zəhmətlərə, əzab-əziyyətlərə qatlaşmışlar, buna görə də övladlar bu məsələ barəsində o qədər təvazökar olmalıdırlar ki, onların valideynləri öz zəhmətlərini unudaraq övlad eşqini özlərində yenidən dirçəltsinlər. Amma əgər valideyn övladların daxilində alışan oddan qafil olarsa və ya onların cinsi qərizələrinin alovlanan şölələrini görməməzliyə vurarsa, habelə, onların evlənmə məsələsi ilə vaxtında razılaşmazsa və bu müqəddəs işin müqəddimati işlərini hazırlamaqda etinasız yanaşarsa, bu halda onların icazəsi və nəzəri şəriət və adət nəzərindən qüvvədən düşür. Cavanlar belə hallarda şəxsən öz evlənmələri barədə qərara gəlməlidirlər. Çünki bu məsələdə hər növ təxir çoxlu rüsvayçılıqlara, giriftarlığa, günaha və əxlaqi və cinsi pozğunluqlara səbəb olacaqdır. Ata-analar da bu işlərin günahında övladlar ilə şərik olacaqlar.[304]

Elə ata-analar var ki, öz övladlarının cinsi qərizələrinə əsla əhəmiyyət vermir, onların evlənməyə olan ehtiyaclarını nəzərə almır, övladların bu azrzunu bildirdikləri surətdə də ciddi tənələrə, danlağa məruz qalırlar, sanki, onların nəzərinə görə cinsi qərizələrin dərmanı etinasızlıq və danlaqdan ibarətdir. Bu cür valideynlər özlərinin cavanlıq çağlarını yada salmalıdırlar ki, bu qərizə ilə necə çarpışmışlar. İndi bilməlidirlər ki, onların cavan övladları da həmin çarpışmadadır.

İndi isə bu məsələ ilə əlaqədar bir hadisəyə diqqət yetirin. Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur: Peyğəmbəri Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) bir neçə nəfəri hərbi ezamiyyətə göndərmişdi. Onlardan birini sərkərdə təyin etmiş və əmr etmişdi ki, ona itaət etsinlər. Sonra onların arasında ixtilaf yarandı, sərkərdə onlara dedi: Məgər Peyğəmbər mənə tabe olmağınızı əmr etməmişdimi? Dedilər: Bəli, belədir. Sərkərdə dedi: Sizə əmr edirəm ki, odun yığıb yandırın və hamınız oda girib yanın. Onlar oda girmək istəyəndə biri dedi: Biz İslamı qəbul etməklə oddan qaçmışıq. Bir az dayanın, Peyğəmbərdən vəzifəmizin nə olduğunu soruşub öyrənək. Onlar Həzrətin hüzuruna gəlib məsələni bəyan etdilər. Həzrət buyurdu:

"Əgər siz oda girib yansaydınız, əbədi olaraq oddan (cəhənnəm odundan) xilas ola bilməyəcəkdiniz. Bunu bilin ki, bir kəsə itaət etmək Allah qarşısında üsyankarlığa, itaətsizliyə səbəb olmamalıdır. İtaət yalnız yaxşı işlərdədir.”[305]

Bu hədisin valideynə itaət etmək barəsində olmadığına baxmayaraq, ümumi bir qanunu çatdırıb buyurur ki, əgər sizlərdən biri əql və şəriətə zidd olan bir hökm verərsə, ona tabe olmaq, itaət etmək olmaz. Hətta əgər əmr verən şəxslər valideyn və ya Peyğəmbərin şəxsən seçdiyi adamlar olsa da belə. Deməli, əgər valideyn övladların evlənməsinin qarşısını alsa, bu halda onların nəzər və iczazələri möhtərəm sayılmır.[306]

[278]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.35

[279]"Rovzətul-müqttəqin”, 8-ci cild, səh.95

[280]"Biharul-ənvar 103-cü cild, səh.217

[281]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.335

[282]"Qürərül-hikəm”, səh.376

[283]"Vəsailüş-şiə 14-cü cild, səh.36

[284]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.37

[285]"Rovzətul-müttəqin”, 8-ci cild, səh.100

[286]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.23

[287]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.325

[288]"Cəvahirül-kəlam”, 29-cu cild, səh.36; "Ürvətül-vüsqa”, səh.623

[289]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.32

[290]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.195

[291]"Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.217

[292]"Vəsailüş-şiə 14-cü cild, səh.196

[293]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.49

[294]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.50 (Zeynəblə Zeydin evlənməsi barəsində ətraflı məlumat almaq üçün "əhzab” surəsinin 30-cu ayəsinin təfsirinə baxa bələrsiniz.)

[295]"Şərhi-mən la yəhzür”, 8-ci cild, səh.125

[296]"Cameül-üsul”, 11-ci cild, səh.420; "Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.587

[297]"Vəsailüş-şiə”. 14-cü cild, səh.162

[298]"Qürərül-hikəm”, səh.411

[299]"Nəhcül-bəlağə”, 69-cu məktub

[300]"İsra” sursəsi, 36

[301]"Məcməül-bəyan” təfsiri, 7-ci cild, səh.140-141

[302]"Nəhcül-bəlağə”, 152-ci hikmət

[303]"Rovzətul-müttəqin”, 8-ci cild, səh.833; "Tovzihul-məsail”, 2385-ci məsələ.

[304]"Məcməül-bəyan” təfsiri, 7-ci cild, səh.140

[305]"Kənzül-ümmal”, 5-ci cild, səh.791

[306]əlavə məlumat almaq istəyənlər 3-cü fəslin valideynlərin hüquqlarının həddi-hüdudu bölməsinə baxa bilərlər.

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:05:48 GMT

İYİRMİ ÜÇÜNCÜ FƏSİL
EVLƏNMƏDƏN ƏVVƏL QADINA BAXMAQ

Naməhrəm şəxslərə ləzzət və şəhvət nəzəri ilə baxmaq insanın Allah eləməmiş, daha böyük günaha–zinaya mürtəkib olmasına, iman, şərəf və heysiyyətinin aradan getməsinə, Allahın qəzəb oduna–cəhənnəm oduna düçar olmasına səbəb olur. Əgər böyük günahlara batmasa da belə, bu işin ağır mənfi təsiri–iztirab və nigarançılıq, ailə və həyat yoldaşına qarşı ümidsizlik kimi təsirləri öz ardınca gətirir. Buna görə də günah və onun cəzası nəzərindən belə bir iş zinaya bərabər hesab edilmişdir. Bəzi rəvayətlərdə onu gözün zinası adlandırdırlar.[307]

Amma bu məsələnin (naməhrəmə baxmaq) həyat yoldaşı seçməkdə heç də maneəsi yoxdur, üstəlik zəruri məsələlərdəndir. Çünki ər və arvad ailə mühitində tam səfa-səmimiyyətlə, mehr-məhəbbətlə ömürlərinin axırına kimi yaşamalıdırlar. Bu məhəbbət və səfa-səmimiyyət heç vaxt azalmamalıdır, ailədən kənarda olan acı hadisələr ailə mühitində şirinliklərə çevrilməlidir. Bu məqul arzu o vaxt təsəvvür olunub xaricdə gerçəkləşə bilər ki, evlənmə tam agahlıqla, xüsusi görüşlə baş vermiş olsun və ər və arvad evlənməkdən qabaq bir-birinin zahiri və batini xüsusiyyətlərindən kifayət qədər agah olsunlar. Bundan əlavə, evlənmədən qabaq baxış ərin sonradan yarana biləcək müəyyən bəhanələrinin, habelə evlənmənin nurlu şüalarının azalmasının qarşısını alır. Bu cəhətdən İslam dini öz ardıcıllarına göstəriş verir ki, bu işi yerinə yetirsinlər.

Bir şəxs İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan soruşdu: Kişi bir qadınla evlənmək istəyirsə, o qadının zinət yerlərinə baxa bilərmi? İmam (əleyhissalam) buyurdu:

"Əgər ləzzət məqsədi ilə baxmazsa, onda bu əməlin eybi yoxdur.”[308]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Evlənmək istəyən bir kişi evlənmədən əvvəl qadının zinət yerlərinə baxa bilər.”[309]

Həsən Sirri deyir: İmam Sadiq (əleyhissalam)-a ərz etdim ki, kişi bir qadınla evlənmək istəyirsə, onun sifətinə və qiyafəsinə baxıb, bu barədə dəqiq axtarış apara bilərmi? Onun üzünə və arxasına baxa bilərmi? İmam (əleyhissalam) buyurdu: "Əgər onunla evlənmək məqsədi varsa, bu işləri edə bilər.”[310]

Məhəmməd ibni Müslüm İmam Baqir (əleyhissalam)-dan soruşur ki, əgər bir kəs bir qadınla evlənmək istəyirsə, onun əndamına baxa bilərmi? Həzrət buyurdu: "Bəli, çünki evlənmə məsələsi çox da sadə və dəyərsiz bir iş deyildir, əksinə, bu iş ilə (ər və arvad) bir ömür müştərək olan həyata başlayırlar və bu barədə müəyyən məbləğdə pul sərf olunur.”[311]

Bu mətləbin oxşarını Yunis ibni Yəqubun İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan nəql etdiyi rəvayətdə görmək olar. O deyir: Həzrət buyurdu ki, kişi evlənmək istədiyi qadına hətta nazik paltarda baxıb kifayət qədər diqqətlə axtarış apara bilər ki, sonradan müəyyən narahatlıqlar, anlaşılmazlıqlar irəli gəlməsin. Çünki evlənmə işi mühüm bir məsələdir.”[312]

Bu rəvayətlərin hamısı göstərir ki, iki şərt daxilində olan baxışlar nəinki caiz deyil, həm də zəruri və lazımdır. Çünki bu cür diqqətlər həyat yoldaşının öz xeyrinədir, çünki əri agahlıq üzündən onunla evlənir, müəyyən müddət keçdikdən, cinsi qərizələr qismən təmin olunduqdan sonra və ya ixtilaflar yarandıqda o, artıq bəhanə gətirə bilməz və həyat yoldaşının özünün sevmədiyi bir adam olduğunu iddia edə bilməz. O iki şərt aşağıdakılardan ibarətdir:

1-:işi bu əməli şəhvət üzündən etməməlidir; amma mümkündür ki, qadına tamaşa etdiyi vaxtda şəhvət hasil olsun.

2-Bu baxışlar başqa qərəzlər, həvayi-nəfsə tabeçilik və başqa məqsədlər üçün deyil, yalnız evlənmə məqsədi ilə olmalıdır.
FİQHİ NƏZƏRDƏN BAXMAQ

Evlənmədən əvvəl qadına baxmaq və onun barəsində kifayət qədər axtarış aparmaq təkcə rəvayətlər baxımından caiz deyil, həm də mərcəyi-təqlidlər də müxtəlif dövrlərdə bu məsələni diqqət mərkəzində saxlayaraq onun zəruri və icazə verilən bir iş olmasına dair fətva vermişlər. Amma onun həddi-hüdudu barəsində daha artıq bəhs və araşdırma aparmaq lazımdır. Böyük şiə alimlərindən olan və "Cəvahirül-kəlam” kitabının müəllifi yazır:

"Kişinin evlənmək istədiyi qadının üzünə və əllərinə baxması zəruri və bütün müsəlman firqələri arasında danılmaz bir məsələdir, heç kəs bu məsələ ilə müxalifət etməmişdir. Hətta qadın və ya qızın özünün bu işi görməyə icazəsi olmasa belə, caizdir.”[313]

"Ürvətül-vüsqa” kitabında deyilir:

"Evlənmək istəyən bir kişi (evlənmək istədiyi) qadının üzünə, əllərinə, saçına və zinət yerlərinə baxa bilər. Ümumiyyətlə ovrəteynindən başqa onun bütün əzalarına baxması caiz və qanunidir.”[314]

Hal-hazırdakı bütün mərcəyi-təqlidlər bu fətva ilə müvafiqdirlər, müxalifət edən yalnız mərhum Ayətullahül-üzma "ülpayiqani olmuşdur. O cənab da qadının əl və üzündən başqa yerlərinə baxmaqda ehtiyat edilməsini buyurmuşdur. İmam Xomeyni (r.ə) isə buyurur:

"Əgər kişi bir qadınla evlənmək istəsə, yaxud bu evlənmənin baş tutacağını ehtimal versə, şəhvət nəzəri olmadan qadının ovrəteynindən başqa bütün əzalarına baxa bilər. Hətta əgər baxandan sonra ləzzət hasil olarsa belə. Amma müstəhəbdir ki, üzünə, əllərinə, saçına və zinət yerlərinə baxsın, başqa yerlərinə isə baxmaqdan çəkinsin.”[315]

Deməli, Məsum rəhbərlərin sözlərinə və mərcəyi-təqlidlərin nəzərlərinə əsasən, bu əməl caizdir.
İYİRMİ DÖRDÜNCÜ FƏSİL
ZİFAF MƏRASİMİ

Toy gecəsi bütün təzə bəy və gəlinlər üçün şirin bir xatirə olub, ömürlərinin çox həssas anlarından sayılır. Bir-birini sevən iki gəncin müştərək həyatı elə həmin andan etibarən başlanır, hər növ ayrılıq və yadlıq aradan qalxır, səfa-səmimiyyətə, vüsala çatırlar. Bəy və gəlinin bu gecədəki bütün hərəkət, rəftar və təfəkkür tərzləri ömürlərinin axırına qədər unudulmazdır. Buna görə müqəddəs İslam şəriəti bu gecə üçün müəyyən qayda-qanunlar və mərasimlər bəyan etmişdir ki, onlara riayət edilməsi, şübhəsiz ki, cavan ər-arvadın ruhiyyəsində, onların gələcək övladlarının tərbiyəsində və müştərək həyatlarında çox təsirli olacaqdır. Onların bəzilərini bəyan edirik:

1-İslam dini öz ardıcıllarına göstəriş verir ki, zifaf mərasimini gecə yerinə yetirsinlər və bunu bilsinlər ki, bu iş gecə yerinə yetirilməsi onların halı ilə daha münasibdir. Həzrət İmam Musa ibni Cəfər (əleyhissalam) buyurur:

"İslamın qanunu və Allahın sünnəti bu əsasda olmuşdur ki, zifaf gecə ikən yerinə yetirilsin. Çünki gecə qəlblərin aram olması səbəbidir, qadınlar da kişilər üçün xatirin aram olması səbəbidir.”[316]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Zifafı gecə ikən yerinə yetirin, onun qonaqlığını isə gündüz edin, hətta əqdin də gecə oxunması müstəhəbdir.”[317]

2-Zifaf gecəsində yerinə yetirilməli olan ikinci mərasim təkbir (Allahu əkbər) deməkdir.

Həzrət Əli və Fatimə (əleyhiməssalam)-ın zifaf gecəsi belə olmuşdu: Həzrət Fatimə (əleyha salam) gəlin gələrkən qatıra minmişdi, Salman onun yüyənini çəkirdi. Peyğəmbər isə onların ardınca hərəkət edirdi.

Birdən Cəbrəil və Mikail hər biri yetmiş min mələklə Həzrət Fatiməni müşayiət etmək üçün yer üzünə nazil olub təkbir deməyə başladılar. Peyğəmbər də onlar kimi təkbir deməyə başladı və bu İslami sünnət həmin vaxtdan etibarən adətə çevrildi.[318]

Deməli, bu gecədəki İslami şüarlar əl çalmaq, "ura” demək deyil, "Allahu əkbər” deməkdən ibarətdir.

3-İki rəkət zifaf namazı qılıb bu gecəyə aid olan duaları oxumaq barədə çoxlu tövsiyə olunmuşdur. ”əlin bəxt evinə gətirilib onun ixtiyarına qoyulduğu zaman İlahinin dərgahına təşəkkür, şükür əlaməti olaraq hər ikisi əvvəlcədən dəstəmaz alaraq pak-pakizə halda iki rəkət namaz qılırlar, sonra özlərinin gələcək övladları barəsində məxsus dualar oxuyaraq Allahın lütfünü özlərinə cəlb edirlər.

İmam Sadiq (əleyhissalam) bir hədisdə zifafın müəyyən qaydaları barəsində belə buyurur:

"Elə ki, gəlini ərini evinə gətirdilər, bəy gəlini gətirən qadınlara deyir ki, gəlinə deyin dəstəmaz alsın. Sonra ikisi birlikdə iki rəkət namaz qılsınlar, namazı qurtarandan sonra üzü qibləyə dayanıb əllərini Allah dərgahına qaldıraraq belə dua eləsinlər ki: "İlahi, Sənə Həmd edir, Peyğəmbər və onun Əhli-beytinə salavat göndəririk. Pərvərdigara, bizi bir-birimizə mehriban elə!”[319]

Sonra bəy öz əlini gəlinin alnına qoyub yenə dua oxumağa başlayır, daha sonra gəlinin ayaqqabısını və corablarını çıxardıb onun ayaqlarını yuyur, suyunu isə otaqdan çölə atır. Rəvayətlərə əsasən, bu kimi işlər evin içində yarana biləcək hər növ fəqirliyi və bəlanı çölə atır, İlahi rəhmət və bərəkəti nazil edir. Söz yoxdur ki, Allahın adı və dini göstərişlərlə həyatını başlayan hər bir ailə mehr-məhəbbət, səfa-səmimiyyətlə yaşayacaq, həyatları elə bu cür davam edəcək, ilahi lütflərlə və özlərinin səy və çalışmaları ilə hər növ çatışmamazlıqları aradan qaldıracaq, xeyir-bərəkəti özlərinə cəlb edəcəklər.

4-Xəlvət

Müqəddəs İslam dinində xəlvət (yaxınlıq) üçün müəyyən qaydalar və hökmlər müfəssəl surətdə bəyan edilmişdir. Biz onlardan bir qismini qeyd edirik. Qadın və kişi tam aramlıq, xatircəmlik və cismi hazırlıqla hamının, hətta müməyyiz uşaqların gözündən uzaqda bu proqramlara diqqət yetirərək həmin mərasimi yerinə yetirməlidirlər. Bu işə başlamazdan əvvəl şirin söhbətlər, məhəbbət və zarafat etdikdən, şəri mazaqlaşmadan sonra Allahın adı ilə işə başlasınlar və bu əməlin yerinə yetirilməsində əsla tələsməsinlər. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hərgah sizlərdən biri cima (yaxınlıq) etmək istəsə, quşların bir-biri ilə cima etməsi kimi eləməsin və lazımi müqəddimələri hazırlayaraq tələsməsin.”[320]

İmam Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Hərgah sizlərdən biri öz zövcəsi ilə yaxınlıq etmək istəsə, onu tələsdirməməlidir. Çünki qadınların cinsi ehtiyacları tələsməklə təmin olunmur.”[321]

Qadınların vücudlarına hakim kəsilən təbiətlərinə, həya və iffətlərinə diqqət yetirsək, məlum olar ki, onlar cinsi cəhətdən kişilərdən gec təhrik olunur və gec də doyurlar. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Sizlərdən biri öz əyalı ilə yaxınlıq etmək istəyərsə, Allahı yad eləsin, çünki hər kəs cimaya başlayanda Allahın adını zikr eləməsə və ondan övlad dünyaya gəlsə, (o övlad) şeytanla şərik olacaqdır. Bu əməli onun Biz Əhli-beytə məhəbbət və ya ədavət bəsləməsi ilə bilmək olar.”[322]

(Yəni əgər Əhli-beyti sevənlərdəndirsə, şeytan onlarla şərik deyil, yox əgər Əhli-beytə qarşı kin, düşmənçilik bəsləyirsə, şeytanla şərikdir.)
YAXINLIQ ÜÇÜN MÜNASİB "ÜNLƏR

Həftənin bazar ertəsi, çərşənbə axşamı, cümə axşamı və xüsusilə də cümə gecələri[323] yaxınlıq etmək müstəhəbdir və gərək bu əməl ruhi və cismi hazırlıqla, tam istirahətlə və gecənin axır vaxtlarında yerinə yetirilsin.

"ündüzlərdə yaxınlıq, adətən, ziyanlı olub şərən də məkruh sayılır. Amma cümə axşamı günü günortadan sonra, habelə cümə günü günortadan sonra bu iş tövsiyə edilmişdir. Amma qəməri ayların əvvəlində, ortasında və axırında məkruhdur. "Bəqərə” surəsinin 187-ci ayəsinin hökmünə əsasən, yalnız Mübarək Ramazan ayının ilk gecəsi müstəhəbdir. Habelə qadın və ya kişi cinsi cəhətdən təhrik olunarsa və cinsi yaxınlığa ehtiyac duyarsa, hətta gündüzlərdə də belə məkruh deyil, əksinə lazım və müstəhəbdir. İndi isə sizin diqqətinizi həyat yoldaşı ilə yaxınlıq etməyin savabını, fəzilətini göstərən hədislərə cəbl edirik.

Peyğəmbəri Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hərgah bir kişi öz qadını ilə yaxınlıq etmək istəyərsə, iki mələk onları araya alar. Sanki iki qılıncı qınından çıxardıb Allah yolunda cihada başlayıblar. Bu işə məşğul olarkən, payızda ağacların yarpaqları tökülən kimi günahları da tökülür. Cənabət quslu alanda bütün sapma və xətalar bağışlanır.”[324]

Osman ibni Məzunun həyat yoldaşı bir gün Rəsuli Əkrəmin yanına gəlib dedi: Ərim gündüzlər oruc tutur, gecələr namaz qılır və mənə heç vaxt diqqət yetirmir. Həzrət bu sözü eşidən kimi o qədər narahat oldu ki, hətta ayaqqabılarını geymədi, onları əlinə alaraq Osmanın yanına gedib buyurdu:

Rəvayətlərin məzmununa görə bəzi günlərdə həyat yoldaşı ilə yaxınlıq məkruh və qeyri-münasibdir ki, qısa şəkildə onları qeyd edirik.

1-Mübarək Ramazan ayının birinci gecəsi istisna olmaqla, qalan qəməri ayların birinci, orta və axırıncı gecələri məkrhdur.

2-”ünortadan sonra yaxınlıq etmək məkruhdur, amma iki gün–cümə axşamı və cümə günü günortadan sonra müstəhəbdir.

3-Üç gündən artıq olmayan səfərlərdə, səfərə çıxmamışdan əvvəlki gecə, həmçinin, tox (qarnı dolu) halda, xüsusilə gecənin əvvəlində yaxınlıq etmək münasib deyildir.

4-Ay əqrəb bürcündə olanda, ayın axır gecələri, həmçinin qurban və fitr bayramının gecələri, habelə, şənbə, bazar, çərşənbə gecələri cima etmək məkruhdur.

5-:içik uşaqların yanında və ya başqalarının onların səsini eşidə və ya görə biləcəkləri yerdə yaxınlıq etmək məkruhdur.

6-Üstünə pərdə örtmədən, çılpaq halda, habelə möhtəlim olduqdan sonra, yaxud damın üstündə yaxınlıq etmək qeyri-münasibdir.

7-Ayaq üstə, namazın azanı ilə iqaməsi arasında, habelə, sübh azanı ilə günəşin çıxdığı vaxt arasında yaxınlıq etmək məkruhdur.

8-”ünəşin və ayın tutulduğu gün və ya gecələrdə, qara və qırmızı küləklər əsən günlərdə yaxınlıq etmək məkruhdur.

9-Hamilə qadınla dəstəmazsız halda, meyvə ağacının altında, günəşin qürubuna yaxın vaxtlarda cima etmək məkruhdur.

10-Cima halında qadının və kişinin bir-birinin övrətlərinə baxmaları məkruhdur. Əgər hər ikisi ovrətini bir parça ilə təmizləmiş olsalar bu iş peşmançılığa səbəb olacaqdır. (Hər birinin ayrıca parçası olmalıdır.)

11-Üzü və ya arxası qibləyə, habelə günəşin müqabilində cima etmək məkruhdur. Əgər səfərdə su tapılmazsa, qadağandır.

12-Cima halında Qurani kərim oxumaq, əcənəbi (naməhrəm) qadınların həvəsi ilə öz həyat yoldaşı ilə yaxınlıq etmək peşmançılıq gətirər və bu iş məkruhdur.

13-”Bismillah” demədən, habelə aləti yumadan təkrar cima etmək şəri cəhətdən namünasibdir.

Bunlar mötəbər şiə kitablarında qeyd olunan hədislərin məzmunudur ki, onlarda bu əməllərin fəlsəfəsi və səbəbi qismən bəyan olunmuşdur. Amma biz ixtisar olsun deyə, bu rəvayətlərin özlərini gətirməyi lazım görmədik.[326]

5-Zifaf qonaqlığı

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) Həzrət Əli və Fatimənin toy mərasimində bəy və gəlinin tərəfindən bir neçə mömini dəvət edərək münasib yemək hazırladı. Yemək yeyiləndən və qonaqlar dağıldıqdan sonra Həzrət öz qızını və kürəkənini çağırıb onların hər birinə öz mövqeyini bəyan etdi. Sonra Həzrət Fatimənin əlini Həzrət Əlinin əlinə qoyaraq buyurdu: "Əlidən başqa Fatimə üçün layiqli bir həyat yoldaşı yoxdur.”[327]

Həzrət bu əməli ilə Zəhranın Əliyə tabe və təslim olmasını bəyan etdi və göstərdi ki, qadın gərək ərinə itaət etsin, əli öz ərinin əlində olsun. Zifaf barəsində olan bəhsi iki hədislə sona çatdırırıq. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) Ümmü Həbibə (Amənə) ilə evlənəndə Nəcaşini öz tərəfindən vəkil edərək ona buyurdu ki, möminlər üçün qonaqlıq tədarükü görsün və İslami sünnətə əməl etsin. Nəcaşi bu əmrə itaət edərək dedi:

"Möminlərin evlənmə məsələsindəki dini ayinlərindən biri qonaqlıq verməkdir.”[328]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Möminlərə ehsan və qonaqlıq vermək 5 yerdə sünnətdir: 1-toyda, 2-övlad dünyaya gələndə, 3-sünnət toyunda, 4-ev alanda, 5-Həcdən qayıdanda.”[329]

[307]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.138

[308]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.565

[309]"Qurbul-əsnad”, səh.74

[310]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.59

[311]"Rovzətul-müttəqin”, 8-ci cild, səh.238

[312]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.61

[313]"Cəvahirül-kəlam”, 29-cu cild, səh.63

[314]"Ürvətül-vüsqa”, müstəhəbbati nikah babı, 26-cı məsələ

[315]"Təhrirül-vəsilə”, 2-ci cild, səh.245

[316]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.62

[317]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.366

[318]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.63

[319]"Cəvahirül-kəlam”, 29-cu cild, səh.43 (Beyrut çapı)

[320]"Şərhi mən la yəhzür”, 8-ci cild, səh.201

[321]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.83

[322]"Rovzətul-müttəqin”, 8-ci cild, səh.222

[324]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.76

[325]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.594

[326]Maraqlananlar aşağıdakı mənbələrə müraciət edə bilərlər: "Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.89-dan sonrakı hədislər; "Rovzətul-müttəqin”, 8-ci cild, səh.195; "Təhrirül-vəsilə” (İmam Xomeyni), 2-ci cild, səh.239; "Ürvətül-vüsqa”, səh.624; "Cəvahirül-kəlam”, 29-cu cild, səh.54; "Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.291

[327]"Füruği əbədiyyət, 2-ci cild, səh.434

[328]"Cəvtahirül--kəlam”, 19-cu cild, səh.46

[329]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.65

Islamda evlənmə və ailə hüququ-1

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 04:03:56 GMT

İYİRMİ BEŞİNCİ FƏSİL
ÇOXARVADLILIQ
Təbii olaraq ər-arvad arasında cinsi cəhətdən müəyyən fərqlər mövcuddur. O cümlədən, qadınların aylıq adətlərə (heyzə) və hamiləlik dövrlərində müəyyən çətinliklərə giriftar olmalarıdır. Bundan əlavə, qadınlar az yaşlarında, erkən evlənməyə ehtiyac duyurlar, onların cinsi qərizələri yaş cəhətindən daha tez baş qaldırır. Təbiidir ki, onların ömürlərinin çox hissəsi keçəndən sonra cinsi hazırlığı əldən verirlər. Həmçinin, kişilər ağır məsuliyyətli, pərişan və yorucu işlər nəticəsində adətən fani dünyanı qadınlardan tez tərk edirlər. Buna görə də, adətən, qadınların ömrü kişilərdən artıq olur. Əksər hallarda qadınlar öz ərlərini itirdikdən sonra çox yaşayırlar. Müəyyən hadisələr, müharibələr nəticəsində kişilərin varlığı qadınlardan daha tez təhlükə ilə qarşılaşır, minlərlə kişinin həlak olmasına və onların əhl-əyalının başsız qalmalarına səbəb olur. Bu amillər evlənmə dövrlərində qadınların sayının kişilərdən artıq olmasına səbəb olur. Bununla yanaşı, bəzi statistik hesablamalara görə, qadınlar kişilərdən çox doğulur. Bu və ictimaiyyətin mənafeyi əsasında qurulan onlarla sair məsələlər tələb edir ki, xüsusi şərait daxilində birdən çox arvad almağa icazə verilsin, beləliklə, başsız qalan ailələr əxlaq pozğunluqlarına, inhiraflara, məhrumiyyətlərə düçar olmasınlar, ruhi-psixi xəstəliklərə tutulmasınlar, bəşər cəmiyyətini puçluğa, fənaya doğru sürüklənməsinlər. Bu gün bu cür inhiraf və pozğunluqların nümunələrini qərb ölkələrində daha çox görmək olur. Onlar son dərəcədə təhlükəli cinsi və ruhi xəstəliklərə tutulurlar. Çünki cinsi qərizə yalnız özünün təbii yolu olan evlənmə ilə təmin olunmalıdır, sair yollar isə təhlükəli və qeyri-qanunidir və heç vaxt onları təlatümlü dəryanın sahilinə çatdıra bilməz. Evlənməyə ehtiyaclı olan, amma həyat yoldaşı seçməyən qadınlar və qızlar hətta sair təbii ehtiyacları təmin olunsa belə, tam abır-həya, iffət və ruhi aramlıqla yaşaya bilməzlər. Çünki insanın təbii ehtiyacları məqul və təbii yolla təmin edilməlidir. Bu işin də çıxış yolu yalnız təbii və qanuni evlənməkdir. ”örəsən, fərz olunan halda həyat yoldaşından və sərpərəstdən məhrum olan qadın və qızların ruhi sığınacaqları varmı və öz ehtiyaclarını təbii surətdə təmin edə bilərlərmi? "örəsən, evlənmə yolunda mövcud maneələrlə yanaşı qadınlar ərə gedib abırlı həyat sürməli deyillərmi? "örəsən, dinsiz ölkələrdə iffətsizliyin, fahişəliyin yayılması çoxarvadlılığa olan ehtiyacdan xəbər vermirmi? İslam dini bu təbii ehtiyaca diqqət yetirərək yalnız xüsusi şəraitlərdə çoxarvadlılığa icazə vermiş və insanlara bu barədə məqul və təbii yolu göstərmişdir. Tarix özü də göstərir ki, çoxarvadlılıq məsələsi İslamdan qabaqkı cəmiyyətlərdə də mövcud olmuşdur. "Əl-mizan” təfsirində mərhum Əllamə Təbatəbai buyurur:

"Çoxarvadlılıq dünya səviyyəsində olan bir qanun olmuş və qədim dünya ölkələrində: Misir, Hindistan, Çin, İran, Roma, Yunanıstan və s. kimi ölkələrdə yayılmış azad bir iş idi. Hətta bəzi xalqların da arasında çoxarvadlılıq mövcud olmuşdur. Belə ki, bir kişi 10, 20 və ya daha artıq qadınla evlənə bilərdi. Hətta bəzi hallarda İslam dinini qəbul edən bütpərəstlərin 10-a qədər arvadı olurdu. Deməli, çoxarvadlılıq heç də İslamın icad etdiyi bir iş olmamış, əksinə İslam dini onu normal və məhdud hala salmışdır.[330]
QƏDİM İRANDA ÇOXARVADLILIQ

İranda da İslamdan əvvəl bir neçə arvad almaq adi və çox yayılan işlərdən idi. Belə ki, Səid Nəfisi adlı bir təhqiqatçı yazır:

Sasanilərin nəsli kəsiləndən əməvilərin nəsli kəsilən vaxta qədər kişinin ala biləcəyi arvadların sayı heç də məhdud deyildi. Qədim Yunanıstanda bir kişinin evində bəzən bir neçə yüz arvadı olurdu.[331]

Bundan əlavə, qeyd olunan faktlar adi şəxslərin barəsində idi. Amma əyan-əşrafa, siyasətçilərə, böyük nüfuza malik olan şəxsiyyətlərə gəldikdə isə, onların özünün xüsusi hərəmsəraları var idi. Belə ki, sasani padşahlarından biri olan Xosrov Pərviz barəsində yazırlar ki, onun 3000 arvadı və 2000 rəqqasə kənizi varmış.[332]

Qədim İranda çoxarvadlılıq öz həddini aşaraq, hər vicdanlı şəxsin qəlbini ağrıdırdı. Çünki cürbəcür evlənmələrdən əlavə, hətta zahirdə öz irsiyyətlərini qoruyub saxlamağı bəhanə edərək öz məhrəmləri ilə də evlənirdilər.[333]

Məlum olur ki, İslamdan qabaq çoxarvadlılıqda müəyyən bir hədd-hüdudun olmaması, hərəmsəra təşkil etmək dünyanın müxtəlif yerlərində adi bir iş sayılırdı. Amma İslam dini insanların ehtiyaclarını nəzərə alaraq onu məhdudlaşdırmış və ağlasığan dərəcədə icazə vermişdir. Qurani kərim buyurur:

"Pak qadınlarla evlənin, iki, üç və ya dörd arvad alın. Əgər (onların arasında) ədalətə riayət edə bilməyəcəyinizdən qorxsanız, onda birinə qənaət edin.”[334]

Bu ayə çoxarvadlılığın caiz olmasını şərh edən bir qanundur və müəyyən şərtlərə malikdir. Nə qədər ki, o şərtlər mövcud deyil, icra mərhələsinə çatmır. Yəni o şəxs birdən artıq arvad ala bilər ki, cismi və maddi imkanlardan əlavə, mehr-məhəbbət, əxlaq, məişət, ailənin idarə olunması və sair cəhətlərdən də ədalətli və agah bir insan olub ailə hüququnun müxtəlif məsələlərində ayrı-seçkiliyə yol verməsin. Əks halda birdən artıq arvad ala bilməz. Buna əsasən, bu qanunun camaatın əksəriyyəti üçün icra olunması qeyri-mümkündür və yalnız bu şərtlərə malik olan kişilərə müstəhəbdir. Bu ilahi sünnət də gərək pak niyyətlə, ictimai ehtiyacları təmin etmək məqsədi ilə həyata keçirsin, Allahın Peyğəmbərini və imamlarımızı özlərinə nümunə götürsün.

"Cəvahirül-kəlam” kitabında buyurulur:

"Əgər çoxarvadlılığa cismi baxımdan ehtiyac duyularsa, şəksiz ki, müstəhəbdir. Amma əgər şəxsi ehtiyac duyulmazsa, ictimai ehtiyacları təmin etmək üçün də bu əməl müstəhəbdir. Çünki Məsum rəhbərlər məhz bu məqsədlə çox arvad almışlar. Bəzi rəvayətlər də bu məsələni təkidləndirir. Biz ixtisara riayət etmək üçün aşağıdakı hədis mənbələrinə baxmağınızı təklif edirik:

"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.110; "Rovzətul-müttəqin”, 8-ci cild, səh.384.

Burada bir hekayəni qeyd edirik ki, qadınların öz ərlərinin çox arvadlılığına dözməmələrini göstərir.

Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) öz səhabələri ilə bir yerdə oturub söhbət edirdilər ki, birdən çılpaq bir qadın qaça-qaça o Həzrətin yanına gəlib dedi: "Ya Rəsuləllah, mən zina etmişəm, məni daş-qalaq et!” Bu vaxt bir kişi də onun ardınca gəlib onu paltara bükdü. Rəsuli Əkrəm soruşdu: "Ey kişi, nə hadisə baş vermişdir?” Kişi dedi: "Ya Rəsuləllah, bu mənim arvadımdır, mən evdə kənizimlə yaxınlıq edirdim, o bu səhnəni gördükdə dözə bilmədi və gördüyünüz bu xoşagəlməz hərəkəti etdi.” Həzrət buyurdu: "Onu nəzarət altında saxla, çünki o, çox qeyrətli və namuslu qadındır, amma dözümsüzdür; həqiqətləri görməyə taqət gətirmir. Qeyrəti onun aşkar məsələni dərk etməsinə mane olmuşdur.”[335]

Başqa bir hədisdə İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan qadınların ərlərinin başqa bir arvad aldıqları zaman narahat olmalarının səbəbi barəsində soruşdular, Həzrət buyurdu: "Bu narahatlığın səbəbi qadınların öz həyat yoldaşlarına qarşı olan məhəbbətin şiddətindəndir.”[336]

Bu hədislərdən məlum olur ki, kişinin çox arvad alması qadınlar üçün dözülməz bir məsələdir, buna görə də bəzi hallarda kobud və ağılsız hərəkət edirlər.

Dinsiz cəmiyyətlərdə də bu ilahi qanunun əleyhinə kəskin nəzəriyyələr izhar edilmişdir. Məşhur fransız tarixçisi Qustav Le Bon deyir:

"Avropada şərq adət-ənənələrindən heç biri çoxarvadlılıq kimi pis tanıtdırılmamış və avropanın nəzəri heç bir məsələ barəsində bu qədər xəta etməmişdir.”[337]

Bəli, İslamın müxalifləri–qərblilər və qərbə məftun olanlar cəmiyyətin və insanların mənafeyi, məsləhəti naminə olan bu ilahi qanuna irad tuturlar, amma öz cəmiyyətlərində baş alıb gedən fahişəlik, cinsi və əxlaqi inhiraflara, pozğunluqlara göz yumurlar, dul qadınları, ərə getməyən qızları unudaraq onlara tövsiyə edirlər ki, başqa kişiləri tələyə salmaqla, fahişəlik etməklə öz cinsi ehtiyaclarını təmin etsinlər.[338]

Bu məşhur tarixçi başqa bir yerdə yazır:

"Doğrusu, mən təəccüb edirəm və başa düşə bilmirəm ki, şərqdə mövcud olan məhdud çoxarvadlılıq qərbin məkrli çoxarvadlılığından nəyi çatışmır. Mən deyirəm ki, birinci–şərqdəki çoxarvadlılıq ikincidən–qərbdəki çoxarvadlılıqdan daha layiqlidir.”[339]

Müsəlman cəmiyyətlərinin agah və oyaq vicdanlı şəxsləri qəflət yuxusundan ayıltmalı, çoxarvadlılığı haram və ya qeyri-qanuni hesab edən cəmiyyətlərdə araşdırma aparıb görməlidirlər ki, bu qruplar necə də qara günlərə, rüsvayçılıqlara düçar olmuşlar. Avropa və ümumiyyətlə qərb dünyasında oğlan və qızlara, qadın və kişilərə cinsi qərizəni təmin etmək yolunda həddindən artıq ifrat azadlıqlar vermişlər; bir-biri ilə öpüşmək, qucaqlaşmaq, bir yerdə rəqs etmək, çılpaq halda suda çimmək, bir-birinin qarşısında çılpaq gəzmək və s. üzrdəniraq mütərəqqi qərb dünyasının ən sadə və adi işlərindən biridir. Əgər Avropada və Amerikada qadın və kişinin bir-biri ilə əlaqəsi İslamdakı kimi qanuni şəkildə qadağan olsaydı, onlar yenəmi çoxarvadlılıqdan təəccüb edərdilər? Sanki İslam dinindən gileylənirlər ki, nə üçün onlara qanuni məhdudiyyət vermiş və açıq-saçıq olmalarına icazə verməmişdir![340]

Hazırkı İngiltərə dövlətində hər növ fahişəlik və əyyaşlıq, eyni cinsdən olan fərdlərin–qadının qadınla, kişinin kişi ilə cinsi əlaqədə olması adi və dövlət tərəfindən rəsmiləşdirilmiş bir qanun olmasına baxmayaraq, iki milyon qadın kişilərdən artıqdır. Bunlar da (onların nəzərinə görə) ya dul qalmalı, ya da əxlaqi pozğunluqlara, fahişəliyə əl atmalıdırlar.

İkinci dünya müharibəsində çoxlu kişilər həlak oldu və nəticədə çoxarvadlılığa, xüsusilə Almaniyada daha çox ehtiyac duyuldu. Almaniyanın mütəfəkkirləri bu məsələ barəsində nəzərlərini dəyişib İslamda olan çoxarvadlılıq qanununu "Əl-əzhər” universitetindən istədilər. Lakin kilsə xadimlərinin ciddi müqaviməti nəticəsində onun icrasını dayandırdılar, nəticəsi də hal-hazırda Almaniyanı və müharibədə iştirak edən bütün qərb ölkələrini əhatə edən və hamını dəhşətə gətirən fahişəlik və açıq-saçıqlıq oldu.[341]

"örəsən dünya müsəlmanları və imanlı qadınlar İslam ölkələrinin qərbin düşdüyü fəsad bataqlığına sürüklənməsini istəyirlərmi? "örəsən bu qədər cinsi pozuntuların və vəhşətin hakim kəsildiyi cəmiyyətlərə təqlid etmək istəyirlərmi? Ümumiyyətlə, görəsən çoxarvadlılığın qadağan olunmasının zina, livat və müxtəlif ruhi və cismi xəstəliklərə düçar olmaqdan başqa bir ağır nəticəsi ola bilərmi? ”örəsən ərli arvadların özləri ərsiz olsaydılar, onda bu ictimai ədalətsizliyə dözə bilərdilərmi? Buna görə də Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Qadının qeyrətlilik göstərməsi və ərinin çoxarvadlılığına qarşı çıxması onun dinsizliyinin, etiqadsızlığının nəticəsidir.”[342]

Çünki qadınlardakı bu xüsusiyyət ilahi göstərişləri nəzərə almamaq, Qurani kərimin ayələrini, İslami rəvayətləri inkar etmək və ərsiz qadınların ictimaiyyətdəki hüquqlarını nəzərə almamaq deməkdir. Çünki onların da haqqı vardır ki, təbii yolla ərə gedib başqarı kimi ərin atifə, mehr-məhəbbətindən faydalansınlar.

İmam Sadiq (əleyhissalam) bir rəvayətdə qadının kamil imanını, onun ərinin ikinci arvad almasına dözməsi kimi təqdim edir. Belə ki, bir nəfər o Həzrətin yanına gəlib öz arvadını çox təriflədi və ondan razı olduğunu söylədi.

Həzrət buyurdu ki, arvadı ikinci arvad almaq məsələsi ilə yoxlamaq lazımdır. Əgər imtahandan yaxşı çıxsa, tərifə layiqdir. O kişi öz arvadını qəribə bir tərzdə yoxladı, amma onun atifələrində və pak imanında zərrə qədər dəyişiklik müşahidə etmədi. Bu hadisəni İmama dedi. İmam buyurdu:

"Sənin arvadın, dediyin kimi, tərifə layiqdir.”[343]

Bəli, elə qadınlar var ki, öz təbii istəklərini iman və insafların müqabilində fəda edirlər.
İSLAMDA İFRAT EVLƏNMƏLƏR

İslamda çoxarvadlılığa müəyyən şərtlər daxilində icazə verilməsinə, habelə, Məsum imamlarımızın onlara əməl etmələrinə və öz ardıcıllarını da bu müqəddəs əmələ sövq etmələrinə baxmayaraq, bu əməl ictimaiyyətin məsləhəti əsasında, nəsil artırmaq, məhrum və ehtiyaclı fərdlərin ehtiyaclarının təmin olunması üçün qanuni olmuşdur. Buna əsasən, bu ilahi işdə şəhvətpərəstlik və heyvani məqsədlər ümumiyyətlə əsl məqsəd deyil. Məsuliyyət hissi olmadan, həyat yoldaşı və övladlarının hüquqlarını nəzərə almadan, onların arasında İslami ədalətə riayət etmədən çox arvad alan bir şəxs həmçinin, bir neçə arvad alıb onları idarə etməyə imkanı olmayan bir şəxs şəri nəzərdən məsul sayılır və İslami göstərişlərin əksinə hərəkət etmişdir. Həzərt Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs şəhvətpərəst olsa, çoxlu evlənsə, onun rüsvayçılıqları artacaq və biabır olacaq.”[344]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Həqiqi mömin o kəsdir ki, nəfsani şəhvətlərə təslim olmasın və qarınqululuq onu rüsvay etməsin.”[345]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs qəzəb və şəhvəti qarşısında məğlub olarsa, insan deyil və heyvanlardan sayılır.”[346]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəs–istər qadın olsun, istərsə də kişi, müxtəlif həyat yoldaşları görüb onlardan kam (ləzzət) almaq məqsədi ilə həddindən artıq evlənmə fikrində olsa, Allahın lənətinə və qəzəbinə düçar olar.”[347]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs öz şəhvətinə daha çox təslim olsa, qadınlardan daha çox kam alsa, əql və idrak qüvvəsini əldən verər.”[348]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs kifayət qədər cinsi qüdrətə malik olmadan çoxlu arvad alsa və nəticədə onları razı sala bilməsə, bu halda onlardan biri xilafi-şərə (zinaya) mürtəkib olsa, qadından əlavə, kişi özü də bu günahda onunla şərikdir.”[349]

İmam Baqir (əleyhissalam) Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-dən belə nəql etmişdir:

"Hər kəs cinsi nəzərdən imkansız, qüdrətsiz olduğu halda bir neçə arvad alsa və onlardan biri xilafi-şərə mürtəkib olsa (əyri yola getsə) əri də o günah işdə məsuliyyət daşıyır.”[350]

Bu hədislərdən nəticə alırıq ki, çoxarvadlılığın müəyyən şərtlər daxilində evlənməyin əsl məsələsi kimi müstəhəb olmasına baxmayaraq, bu məsələ ictimai məsləhətlər əsasında baş verməli, hər növ şeytani və şəhvətpərəstlik hədəflərindən uzaq olmalıdır. Bu kimi işləri görən şəxslər əxlaqi cəhətdən ədalətli, maddi və cismi imkan baxımından qüdrətli, onların idarə olunmasında adil və insaflı olmalıdır, əks halda bu iş caiz deyildir, üstəlik Allah dərgahında şiddətli cəzalanmaya səbəb olacaqdır.

Yazırlar ki, İsfahanın ariflərindən biri dindarlardan birinə qonaq olur. Cinsi cəhətdən narahatlıqda olduğunu ev sahibinə açıb deyir. Ev sahibi də onun üçün başqa bir arvad tapa bilmədiyindən, öz qızını onun əqdinə keçirir. Qızın cavan olduğuna görə o ilahi şəxs ona yaxın düşmür və soruşur: Nə üçün indiyə qədər ərə getməmisən? Qız cavab verir ki, mən bir oğlanı sevirdim, amma atam ona ərə getməyimə razı olmadı. O, məni sevmədiyim, razı olmadığım bir şəxsə ərə vermək istəyir. O ilahi şəxs qızdan istəyir ki, öz istədiyi oğlanın kim olduğunu ona desin. Qız da o oğlanın adını deyir. O böyük arif qızın sevdiyi oğlanı çağırıb qızı onun əqdinə keçirir və hər ikisini bəy otağına göndərir. Ev sahibi tam təəccübdə və heyrətdə donub qalır. O şəxsin cinsi qüdrətinin sanki olmadığını güman edib belə bir qızı əldən buraxdığına son dərəcədə təəccüblənir və məsələnin nə yerdə olduğunu ondan soruşur. Elm və mərifət sahibi olan arif deyir: "Mən şəhvətimin və cinsi qərizəmin ixtiyarında deyiləm; cinsi qərizə və şəhvətim mənim ixtiyarımdadır. Mən həqiqi məsləhətin əleyhinə heç vaxt bir iş görmərəm. Öz şəhvətimi qane etmək üçün cavan bir qızı bədbəxt edə bilmərəm.”
İYİRMİ ALTINCI FƏSİL
MÜVƏQQƏTİ EVLƏNMƏ

Camaatın böyük bir qismi maddi imkanların olmadığından və sair çətinliklər ucbatından daimi evlənə bilmirlər. Həmçinin, uzun müddətli səfərlərdə kişilər öz qadınlarından məhrum olurlar, mühüm ictimai və ailə məsələlərini yerinə yetirməkdə təsirli bir iş görə bilmirlər. Digər tərəfdən, qadınların xəstəlikləri, aylıq adətləri və hamiləliyin müxtəlif dövrlərində və sair günlərdə kişiləri onlarla yaxınlıq etməkdən məhrum edirlər. Həmçinin, cavanların təhsil müddətinin uzun, maddi imkanlar cəhətindən fəqir olmalarına, təkmilləşdirmə kursları üçün xarici ölkələrə getmələrinə, daimi evlənmənin ağır və üzücü problemlərinə diqqət yetirməklə cavan tələbələr daha artıq müşkülə düçar olurlar, daimi evlənmək onlara müyəssər olmur. Həmçinin övlad sahibi olan dul qadınlar adətən cəmiyyətdə ikinci dəfə ərə getmək imkanına malik deyildirlər və ya daimi nikah onlar üçün daha artıq problem yaradır. Belə olan halda bu kimi insanlar cəmiyyətdə öz cinsi qərizələri ilə necə mübarizə etməlidirlər və özlərini bu cinsi qərizənin üzücü narahatlıqları, yaratdığı ağır həyəcanlarından necə xilas etməlidirlər? "örəsən fərz olunan bu hallarda cinsi qərizələri öldürən dərmanları qəbul etmələri caizdirmi? "örəsən İslam dinində qadağan olunan tərki-dünyalıq bu mürəkkəb problemi həll edibdirmi? "örəsən bu hallarda fahişəlik, iffətsizlik və sair kimi ailələrin heysiyyətlərini korlayan və ya təhdid edən mənfur işlərə qurşanmaq əql və məntiqə sığırmı? Əgər bu yollar əql və şəriətə uyğun deyildirsə, sosioloqlar bu barədə hansı çıxış yolunu təklif edirlər?

Bu enişli-yoxuşlu və xətərli yollardan nicat tapmaq üçün Rassel qərb ölkələrində qadınlara hal-hazırda mövcud olan fahişəliyi və kişiləri tora salmaq yollarını təklif edir. Bir qrup da az olmalarına baxmayaraq, tərki-dünyalıq yolunu seçmişlər. Amma İslam bizə buyurur ki, təbii ehtiyaclar elə təbii və qanuni yolla təmin edilməlidir. Bu qəbildən olan problemlərin həllini müvəqqəti evlənməkdə görür. Allah Taala mütənin qanuni bir iş olmasını bir ayədə belə bəyan edir:

"Sizə vacibdir ki, mütə (siyğə və ya müvəqqəti evlənmə) etdiyiniz qadınların mehriyyəsini verəsiniz.”[351]

İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Allah Taala mütəni Öz kitabında və Peyğəmbərin sünnətinə müvafiq olaraq halal etmişdir və bu, qiyamət gününə qədər olan bir hökmdür.”[352]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Bizim rəcətimizi inkar edənlər və bizim halal bildiyimiz mütəni halal bilməyənlər bizdən deyildir.”[353]

Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Allah insanı məst edən hər bir şeyi möminlərə haram etmiş və onun əvəzində mütəni (müvəqqəti evlənməni) onlara halal və qanuni etmişdir.”[354]

O Həzrət başqa bir hədisdə belə buyurur:

"Mütə hökmü Quranda nazil olmuşdur, Rəsuli Əkrəmin sünnəti də məhz bu əsasda cərəyan etmişdir.”[355]

İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) bu ilahi sünnəti icra etmək üçün şəxsən azad bir qadınla siyğə etdi. Arvadlarından biri bu işdən xəbərdar olduqda tam insafsızlıq edərək o Həzrətə nalayiq bir söz dedi. Həzrət cavabında buyurdu: "Bu qadın mənim üçün mütə və halaldır.”[356]
MÜTƏ BARƏSİNDƏ SÜNNÜLƏRİN NƏZƏRİ

Qeyd olunan hədislərin yüzlərlə oxşarı sünnülərin mötəbər kitablarında mövcuddur. Nazil olan Qurani kərim ayələri də müvəqqəti evlənmənin şəri, qanuni, danılmaz və İslamın zəruri hökmlərindən biri olmasını bəyan etmişdir. Heç bir müsəlman bu məsələni inkar edə bilməz.

Sünnülərin hədis kitablarında, xüsusilə də ən mötəbər kitablarından sayılan "Sihahi-sittə”də (altı ən səhih kitab) deyilir: "Mütə (müvəqqəti evlənmə) İlahinin hökmündə, Rəsuli Əkrəmin sünnətində qanuni şəriət hökmü olmuş, Peyğəmbərin və Əbubəkrin dövründə ona əməl edilmişdir. Amma ikinci xəlifə Ömər onu qadağan etmişdir. Mərhum Əllamə Əmini bu hadisəni sünnü kitablarına istinadən araşdırdıqdan sonra bu barədə olan sünnü hədislərini nəql etmişdir. O cümlədən, "Əl-qədirin” 6-cı cildinin 198-ci səhifəsində yazır:

"ünlərindən birində hənəfiyyə məzhəbinin başçısı Əbu Hənifə İmam Sadiq (əleyhissalam)-ın hüzuruna gəlib ondan mütənin halal olub-olmaması barəsində belə soruşdu:

"De görək, qadınları mütə etmək düz işdirmi? Həzrət son dərəcə təəccüblə buyurdu: "Sübhanəllah! Məgər sən Allahın kitabını–”Nisa” surəsinin 24-cü ayəsini oxumamısanmı?” Sonra Həzrət özü o ayəni tilavət etdi.

Əbu Hənifə dedi: "Allaha and olsun, sanki bu ayəni bu vaxta qədər görməmişdim!”[358]
ÖMƏRİN OĞLU MÜVƏQQƏTİ EVLƏNMƏNİN TƏRƏFDARIDIR!

Sünnülərin altı məşhur sihahından biri olan "Sihahi-Termezi”də deyilir:

"Şam əhlindən bir nəfər Ömərin oğlu Əbdüllahdan təməttö həcci və müvəqqəti evlənməni göstərən bir hədis barəsində soruşub dedi ki, sizin bu barədəki nəzəriniz nədir?

Xəlifənin oğlu çəkinmədən dedi: "Mən bunları halal bilirəm!” Şamlı kişi dedi: "Məgər atan Ömər bu işləri haram etməmişdirmi?” Əbdüllah ibni Ömər dedi: "Nə olsun ki, atam bu işləri qadağan etmişsə də, Allahın Peyğəmbəri ona icazə vermişdir. Mən Rəsuli Əkrəmin müqəddəs sünnətini buraxıb atamın sözlərini qəbul edərəmmi? (Sonra qəzəblənərək dedi:) Dur burdan rədd ol!”[359]
MÜTƏNİ İNKAR EDƏNLƏRİN ÖZLƏRİ MÜTƏDƏN YARANMIŞLAR!

Müslüm öz "Səhih” kitabında nəql edir ki, Əbdüllah ibni Abbas müvəqqəti evlənmə məsələsini ciddi şəkildə təbliğ edirdi. Bunun da müqabilində Əbdüllah ibni Zübeyr bu məsələ ilə kəskin müxalifət edir və onu qadağan edirdi. Bu cəhətdən də onlar hər vaxt görüşsəydilər, bir-birinə istehza edərdilər.[360]

"ünlərin birində Əbdüllah ibni Zübeyr Məkkədə çıxış edirdi. Birdən Əbdüllah ibni Abbas məscidə daxil oldu. İbni Zübeyr onu görən kimi qəzəblənib dedi: Sizə tərəf gələn bu kişi kordur, Allah onun qəlbini də gözü kimi kor eləsin! (Əbdüllah ibni Abbasın gözləri ömrünün axırlarında tutulmuşdu.) Çünki o, möminlərin anası Ümmül-möminin (Ayişəyə) lənət yağdırır və bir növ zina sayılan müvəqqəti evlənməyi halal hesab edir.

O, bu sözləri eşidəndə qulamı İkrimənin köməyi ilə Əbdüllah ibni Zübeyrin yanına gəlib dedi: Ey Əbdüllah, bu ilahi qanuna və Peyğəmbər sünnətinə Rəsuli Əkrəmin dövründə əməl edilirdi və bu hökmü qüvvədən sala biləcək heç bir ayə nazil olmamışdır. Mənim sözümün dəlili Zəhhakın oğlunun (yəni Ömərin) sözüdür. O deyirdi: "Mütə nikahı və mütə həcci Rəsuli Əkrəmin dövründə halal idi, mən onları haram edirəm. Hər kəs bu işləri görsə, onu cəzalandıracaq, işgəncə verəcəyəm.” Ey Zübeyrin oğlu, biz Ömərin bu məsələ və onun halal olması barəsindəki sözünü qəbul edirik, amma onun haram etməsini və qoyduğu bidəti qəbul etmirik. Bunu da bilməlisən ki, sənin özün elə müvəqqəti evlənmədən əmələ gəlmisən. Əgər inanmırsansa, evə gedəndə anandan soruş, de ki, "Ovsəcənin əbası” nə məsələdir.

İbni Abbas bunu deyib yola düşdü. İbni Zübeyr də çox qəzəbli halda anasının yanına gəlib bu sözün nə məsələ olmasını soruşdu. Anası dedi: Bəli, düzdür. Bir gün sənin atan Peyğəmbərin yanında idi və arvadı olmadığından gileylənirdi. Rəsuli Əkrəm Ovsəcənin ona verdiyi iki əbadan birini atana verdi. Sonra atan onun müqabilində mənimlə müvəqqəti evləndi və bu müvəqqəti evlənməyin də səmərəsi sən oldun. Məgər sənə deməmişəm ki, Haşim övladları ilə mübahisə etmə? Sən heç vaxt sözdə onlara qələbə çala bilməzsən.[361]
MÜTƏNİN HARAM EDİLMƏSİ

Sünnülərin hədis və fiqh kitablarının araşdırılması mütənin qanuni bir iş olmasını göstərir. Rəsuli Əkrəmin səhabələri ona əməl edirdilər. Bundan əlavə, ikinci xəlifə Ömərin dedikləri bu məsələnin Rəsuli Əkrəmin dövründə halal olmasını göstərir. Çünki onun özü deyirmiş ki, "bu iş Rəsuli Əkrəmin dövründə halal idi və mən onu haram (qadağan) edirəm, hər kəs bu işi görsə, cəzalandırılacaqdır. Belə ki, "Səhihi-Müslüm” kitabında gəlmişdir ki, Ömər minbərdə xitabə söyləyərkən demişdi:

"Üç şey Rəsuli Əkrəmin dövründə halal idi və mən onları haram edirəm və hər kəs bu işləri görsə, onu cəzalandıracağam: 1-qadınların siyğə edilməsi, 2-təməttö həcci və 3-azan və iqamədə "həyyə əla xəyril əməl” demək.”[362]

Ömərin bu sözü təkcə burada deyil, həm də müxtəlif yerlərdə və camaatı qorxutmaq, təhdid etmək üçün təkrar bəyan edildiyindən, müxtəlif mənbələrdə və müxtəlif sözlərlə, amma eyni məzmunda gəlmişdir. Məsələn,

"Ay camaat, iki mütə Rəsuli Əkrəmin dövründə halal idi ki, mən onları haram edib bu işi görənləri də cəzalandıracağam: 1-təməttö həcci; 2-mütə.”[363]

"Cəvahirül-kəlam” kitabının müəllifi Ömərin bu sözünü nəql etdikdən sonra sünnülərin bu məsələ qarşısında sırf müdafiə xarakteri daşıyan yozmalarını, Ömərə bəraət qazandırmalarını araşdıraraq deyir: "Onlar güman edirlər ki, Allahın Peyğəmbəri bu ilahi sünnəti şəriət kimi qanuniləşdirəndə öz ictihadına əməl etmişdir.[364] Ömərin də bir müctehid kimi onunla müxalifət etməsi caizdir. İkinci xəlifə Ömər müctehid olduğuna görə məhz həmin əsasda onunla müxalifət etmiş və onu haram hesab etmişdir. Buna əsasən, Ömərin bu işi görməyə ixtiyarı var idi.”

Sünnülər bundan əlavə, müxtəlif yerlərdə, hətta Xalid ibni Vəlidin Malik ibni Nüveyrənin qanuni arvadı ilə zina əməlinə mürtəkib olmasını həmin şəxslərin ictihadı ilə əlaqələndirərək tam həyasızlıqla ona bəraət qazandırırlar. Şəkk yoxdur ki, onlar xəta yolunu getmişlər. Çünki bu növ ictihadlar Allah hökmü qarşısında edilən ictihaddır və heç kəsə belə bir haqq verilməmişdir. Heç kəsin haqqı yoxdur ki, bu puç və boş ictihadlarla Allahın qanunu və Peyğəmbərin sünnəti ilə müxalifət etsin. Qurani məciddə bu cür istidlalları batil edən çoxlu ayələr nazil olmuşdur. O cümlədən, "Nəcm” surəsinin 3-4-cü ayələri, "Nisa” surəsinin 61-65-66-cı ayələri, "Əhzab” surəsinin 36-cı ayəsini, "Həşr” surəsinin 7-ci ayəsini və s. göstərmək olar. Buna əsasən, hər hansı bir şeyi şəriət kimi qanuniləşdirməkdə nəinki xüləfayi-raşidinin, hətta Rəsuli Əkrəmin də (Qurani Kərimin hökmünə əsasən) Allah qanunlarını yazmaqda ilahi fərmanlardan boyun qaçırmağa və birbaşa özündən qanun çıxarmağa haqqı yoxdur.[365]

Bu ayədə hökmlərin dəyişdirilməsinin hətta Rəsuli Əkrəmin tərəfindən olarsa da belə, ilahi əzaba, axirət cəzasına səbəb olmasını göstərir.

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) sünnülərin nəzərində dörd xəlifədən dördüncüsü kimi tanınmışdır və ona itaət etməyin vacib olduğunu qəbul edirlər. O Həzrət, Ömərin mütəni qadağan etməsinin zərərləri barəsində buyurur:

"Əgər Ömər mütəni qadağan etməsəydi, şərafətsiz, alçaq və bədbəxt insanlardan başqa bir kəs zina etməzdi.”[366]

Bu hədis mütənin qadağan edilməsi kimi bir bidətin zərərlərini bəyan etməkdən əlavə, ikinci xəlifənin bu barədə xəta etdiyini aydınlaşdırır.
MÜTƏNİN QADAĞAN EDİLMƏSİNDƏ QƏRƏZLƏR

İkinci xəlifə Ömərin mütəni haram etməsinin nə kimi məqsəd daşıdığını yazaraq qeyd etmişlər ki, onlardan birini nəql edirik. Mərhum Şeyx Abbas Qummi Müfəzzəl ibni Ömərdən, ikinci xəlifə vasitəsi ilə mütənin haram edilməsinin səbəbi barəsində belə nəql etmişdir: Bir gün Ömər bacısının evinə daxil oldu və icazəsiz onun istirahət otağına girdi. "özləmədiyi halda bacısının qucağında bir körpə gördü. Bacısı ona süd verirdi. (Ömərin bacısı o vaxta qədər ərə getməmişdi.) Ömər təəccüblənib soruşdu: Bu uşaq kimindir? Bacısı dedi: Mən bir kişi ilə müvəqqəti evlənmişəm, bu uşaq da o ərimdəndir. Ömər son dərəcə qəzəbli halda uşağı əlinə alıb məscidə getdi, camaatı bir yerə toplayıb minbərdə oturduqdan sonra gördüyü hadisəni camaata söylədi və sonra bu Peyğəmbər sünnətini qadağan etdi.[367]

2-Bəziləri isə belə yozumlar irəli sürürlər ki, ikinci xəlifə uzun müddət müsəlmanlara xəlifə olmuşdur. O, sümükləri İslam qanunları, İslam təlim-tərbiyələri ilə və İslam mühitində bərkiyən şəxslərin təzə müsəlmanlarla qaynayıb-qarışmaması üçün, habelə, təzə fəth olunan ölkələrdə ictimai və fərdi tərbiyədə yarana biləcək problemlərin qarşısını almaq məqsədi ilə mütəni müvəqqəti olaraq haram edərək bir müddət müsəlmanların bu əməli görməsinin qarşısını almışdı. Bu fərmanın məqsədi siyasi bir məsləhət kimi qeyd olunmuşdur. Bu cəhətdən möminlər də bir müddət Ömərin fərmanına dözdülər. Əgər belə olmasaydı, xəlifə heç vaxt deyə bilməzdi ki, mən Peyğəmbərin halal etdiyi mütəni haram edirəm. Amma zamanın keçməsi və cahiliyyət təəssübləri nəticəsində bu siyasi və müvəqqəti qadağan əbədi harama və bidətə çevrildi.”[368]

Qeyd edək ki, ikinci xəlifə bu kimi çoxlu məsələlərdə çox kobud və yaramaz hərəkət edərək Peyğəmbərin özü ilə də mübahisə edirdi. O cümlədən, "həyyə əla xəyril-əməl” cümləsinin azan və iqamədən çıxarılmasını tələb edir və deyirdi ki, bu işi gör ki, müsəlmanlar cihada namazdan çox əhəmiyyət versinlər. Amma Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurdu ki, bu cümlələr Allahın tərəfindəndir və mənim onları dəyişdirməyə haqqım yoxdur.”[369]
MÜTƏNİN FƏZİLƏTİ

Bu fəslin sonunda müvəqqəti evlənməyə Allahın verdiyi əhəmiyyət və savabı qeyd edirik. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs ilahi sünnət olan mütəyə əməl edib sonra qusl eddərsə, Allah taala o qusuldan axan suyun hər damcısına 70 mələk yaradar. O mələklər o şəxs üçün qiyamətə qədər istiğfar edib bu işi inkar edənləri də qiyamətə qədər lənətləyər.”[370]

Bəşir ibni Həmzə deyir: Bir qadın öz əmioğlusuna xəbər göndərib ona bildirdi ki: sən bilirsən ki, mənim çoxlu mal-dövlətim var və elçiliyimə çoxlu adamlar gəlir. Amma mən onlara mənfi cavab verirəm. İndi Allahın və Peyğəmbərin qanununa itaət etmək və bidətçilərlə müxalifət etmək üçün səninlə müvəqqəti evlənməyə razıyam. O şəxs İmam Baqir (əleyhissalam) ilə bu barədə məşvərət etdi, Həzrət buyurdu:

"Bu işi gör, Allah bu evlənmə səbəbilə sizə rəhmət göndərər.”[371]

Əlbəttə, qeyd edək ki, müvəqqəti evlənmə əsla şəhvətpərəstlik əsasında olmamalı və daimi arvadın haqqı tapdalanmamalıdır. Bu əməl həmişə və hər bir halda rəva görülən bir iş olmayıb, əksinə, ilahi fərmanlara itaət etmək, bidətləri sındırmaq və məhrumlara ehsan etmək məqsədi ilə yerinə yetirilməlidir. İslami rəvayətlər şəhvətpərəstliyi və mütəni bu məqsədlə görənləri hər yerdə, hətta həyat yoldaşının yanında belə məzəmmət etmişdir

[330]"Təfsiri-nümunə”,8-ci cild, səh.257 ("əl-mizan” təfsirindən nəqlən)

[331]"Nizami-hüquqi zən” kitabından nəqlən, səh.341

[332]"Füruği-əbədiyyət”, 1-ci cild, səh.48

[333]"Hüquqi zən dər islam və urupa”, səh.52

[334]"Nisa” surəsi, ayə:3

[335]"Şiəərhi-mən la yəhzür”, 8-ci cild, səh.384

[336]"Vəsailüş-şiə”,14-cü cild, səh.111

[337]"Tarixi-təməddünha”, səh.507-dən nəqlən

[338]"Nizami-hüquqizən”dən (səh.381) nəqlən

[339]"Təfsiri-nümunə”, 3-cü cild, səh.260

[340]"İki məqalə”, səh.18

[341]"Təfsiri-nümunə”, 3-cü cild, səh.259

[342]"Nəhcül-bəlağə”, səh.1144

[343]"Rovzətül-müttəqin”, 8-ci cild, səh.385

[344]"Qürərül-hikəm”, səh.708

[345]"Töhəfül-üqul”, səh.266

[346]"Qürər və dürər”, səh.680

[347]"Vəsailüş-şiə”, 15-ci cild, səh.267

[348]"Qürərül-hikəm”, səh.629

[349]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.100

[350]"Müstədrəkül-vəsail”, 2-ci cild, səh.559

[351]"Nisa” surəsi, ayə:24 İstəmtətum kəlməsi mütə kəlməsindən alınmışdır. Mütərcimdən.

[352]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.437

[353]"Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.320

[354]"Müstədrəkül-vəsail”, 2-ci cild, səh.588

[355]"Rovzətul-müttəqin”, 8-ci cild, səh.467

[356]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.440

[357]"Cameül-üsul”, 12-ci cild, səh.135

[358]"əl-mizan” təfsiri, 4-cü cild, səh.308

[359]"Təfsiri-nümunə”, 3-cü cild, səh.338-dən nəqlən

[360]"Şərhi mən la yəhzür”, 8-ci cild, səh.457

[361]"Müstədrəkül-vəsail”, 2-ci cild, səh.587

[362]"Səhihi-Müslüm”, 3-cü cild, səh.38, mütə babı; "Şərhimən la yəhzür, 2-ci cild, səh.227

[363]"Cəvahirül-kəlam”, 30-cu cild, səh.133

[364]Nəuzu billah, onlar Həzrət Peyğəmbəri ilahi bir peyğəmbər deyil, sadəcə bir müctehid kimi fərz edirlər.

[365]"Yunis” surəsi, ayə:15

[366]"əl-mizan” təfsiri, 4-cü cild, səh.313

[367]"Səfinətül-bihar, 2-ci cild, səh.522

[368]"Nizami hüquqi zən”, 48-ci səhifədən nəqlən.

[369]"Rovzətul-müttəqin”, 2-ci cild, səh.227

[370]"Səfinətül-bihar, 2-ci cild, səh.521

[371]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.452

Islamda evlənmə və ailə hüququ-2

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 02:54:54 GMT

İSLAMDA EVLƏNMƏ VƏ AİLƏ HÜQUQU-2
DÖRDÜNCÜ HİSSƏ: QADININ KİŞİ ÜZƏRİNDƏKİ HAQQI (KİŞİNİN QADINA QARŞI BORCLARI)
İYİRMİ YEDDİNCİ FƏSİL
TARİXDƏ QADIN HÜQUQU

Tarix boyu qadın sinfi həmişə məzlum yaşamış, istismara məruz qalmışdır. Dünya tarixi bu fədakar və əziyyət görmüş varlıqların məzlumiyyətini çatdırır. Qadına qarşı münasibət məsələsini keçmiş dövrlərdə araşdırdıqda çox acınacaqlı hallarla rastlaşırıq. Çünki kişilər öz həyat yoldaşları ilə çox pis tərzdə rəftar edərək onlara əhilləşmiş bir heyvan kimi baxırdılar. Qız nə qədər ki, ata evində idi, onların əlində əsir kimi idi, evlənmədən sonra da ərinin müti və iradəsiz quluna çevrilirdi. Qədim dövrün qeyri-mütərəqqi və mədəni cəhətdən geridə qalmış ölkələrində (Afrika, Avstraliya və Amerika kimi) kişilər öz arvadlarını heyvanlar kimi satır, müxtəlif növ istifadələr üçün başqalarına borc verir, onları tənbeh etmək üçün evdən qovurdular. Onların çöldə ölüb və ya sağ qalmaları kişilər üçün heç bir əhəmiyyət kəsb etmirdi. Bu məzlum varlıqlar həmişə işlə məşğul olmalı və hətta uşaq doğandan sonra da həm evin daxilindəki, həm də çöl işlərini görməyə məcbur idilər. Əri isə onun yerinə istirahət edirdi. Bunların hamısından da təəssüflüsü bu idi ki, kişilər bəzən qıtlıq illərində öz arvadlarının başını kəsib ətini yeyirdilər.”[1]
ƏRƏB TAYFALARINDA QADININ VƏZİYYƏTİ

İslamdan qabaq ərəblərin içərisində qadınların vəziyyəti heç də ürəkaçan deyildi. Onlara qarşı son dərəcə rəhmsizliklər rəva görülürdü. Belə ki, bu rəhmsizliklər hər vicdanlı şəxsin qəlbini ağrıdır, göz yaşlarını axıdırdı. Mədəniyyətdən uzaq olan çöl ərəbləri tam daşürəklilik və əsəbiliklə günahsız qızlarını diri-diri torpağa basdırırdılar. Qadınları iradəsiz, şüursuz və dəyərsiz bir varlıq hesab edirdilər. Bu nadan insanlar arasında qadınlar azacıq insaniyyət hüquqlarından belə məhrum idilər və qeydsiz-şərtsiz ərə tabe olurdular.

Onların arasında evlənmə məsələsi tam rüsvayçı xarakter daşıyırdı. Bir qadın eyni zamanda bir neçə ərlə rabitədə olub onlarla yaxınlıq edə bilərdi və övladı təyin etmək də qadının öhdəsində idi. Bəzi vaxtlar daha yaxşı nəsil yaratmaq üçün arvadlarını bir müddət başqalarının ixtiyarına verirdilər və nə qədər ki, başqa kişilərdən hamilə olmayıb, özləri onlarla yaxınlıq etmirdilər. Bu iyrənc əmələ ərəblər arasında "istibza” nikahı deyilirdi.[2]

Bu vəziyyətlə belə qadının müəyyən bir sərpərəsti yox idi, hər gələnin cinsi şəhvətlərini təmin etmək üçün istifadə edilir, ticarət əmtəələri kimi al-ver edilirdi.
İNKİŞAF ETMİŞ ÖLKƏLƏRDƏ QADIN

O dövrün inkişaf etmiş və mədəni ölkələrində (İran, Roma, Çin, Misir və s. kimi) də qadınların xoşagələn məişətləri, yaşayışları yox idi. Bu ölkələrdə qadının təhqir edilməsi vəhşi qəbilələrdəki kimi çox təəssüflü idi. Bu tayfalar arasında qadın öz ərinə o qədər tabe idi ki, ərinin ölümü ilə ya onu da diri-diri torpağa basdırırdılar, ya da xarlıq və zillətdə yaşayırdılar. Qadın heyz qanı görən müddətdə həm özü, həm də paltarları nəcis hesab olunurdu. O dvrün mütərəqqi və mədəni hesab olunan ölkələrində heç bir vəchlə fikir və əməl azadlığına malik deyildilər, icbari olaraq, qeydsiz-şərtsiz ərlərinin iradəsinə tabe idilər. Qədim İranda bir kişi heç bir məhdudiyyət olmadan bir neçə arvad ala bilərdi. Amma iranlı qadınların ərlərinin ölümündən sonra ərə getməyə haqqı yox idi, əyan-əşrafların arasında ana və bacı kimi məhrəmlərlə evlənmək adi bir iş sayılırdı.

Çində qadının ərə getməsi onun alınaraq qula çevrilməsi demək idi. Onun heç bir ictimai hüququ yox idi. Hətta öz övladları ilə bir süfrə başında oturub yemək yeyə bilməzdi. Bu mədəni ölkədə bir neçə kişi şərikli olaraq bir qadınla evlənirdi və hansı daha güclü olsaydı, övladlar onun olurdu.[3]
İSLAMDA QADIN HÜQUQU

Belə bir qaranlıq və irticaçı dövrlərdə İslamın hərtərəfli və cahanşümul günəşi Kəbə üfüqündən parladı, islamın əzəmətli Peyğəmbəri qadınları qul və köləlikdən azad etdi.[4] Qadınların kişilərlə müxtəlif sahələrdə çiyin-çiyinə, bərabər olmaları barədə ilahi bir qanun verildi. İslamda qadınlar ox yerlərdə kişilərlə yanaşı yaşayıb onlarla bərabər hüquqa malikdirlər. İndi isə bu barədə olan bəzi hədislərə və Quran ayələrinə işarə edirik:

"Kişilər üçün layiqli hüquqlar olduğu kimi, qadınlar üçün də layiqli hüquqlar vardır, amma kişilər qadınlardan müəyyən cəhətlərdə üstündürlər.”[5]

"Kişi və qadınların hər biri bərabər şəkildə özlərinin mal-dövlət və sərmayələrinin sahibidirlər. Qadının bütün mal-dövləti istər irs yolu ilə, istər işləməklə və istərsə də mehriyyə yolu ilə əldə edilmiş olsun, onun özünə məxsusdur, qanuni olan hər bir yolda onlardan istifadə edə bilər, ona heç kəsin müdaxilə etməyə haqqı yoxdur.[6]

Bu ayəyə diqqət yetirməklə İslamda fərdlərin üstünlüyünün təqva və günahlardan pərhiz etmək əsasında olması, habelə, qadın və ya kişi olmaq cəhətindən heç bir imtiyazın olmaması məlum olur. İslamda hər hansı üstünlük tələblik haram və qadağandır. Çünki Allah taala bu ayədə buyurur ki:

"Ey insanlar, həqiqətən Biz sizi bir kişi və bir qadından (Adəm və Həvvadan) yaratmışıq, sonra sizləri tayfalara bölmüşük ki, bir-birinizi tanıyasınız. Həqiqətən Allah yanında sizin ən əziziniz (kəramətliniz) ən təqvalı olanınızdır.”[7]

Buna əsasən, İslamda özünü üstün sanmaq pis və qəbahətli iş sayılmışdır. Qadın və ya kişinin hər birinin təqvası daha çox olarsa, o, İlahinin dərgahına daha yaxındır. Belə ki, Qurani məcid buyurur: İlahi peyğəmbərlərdən biri–Həzrət Zəkəriyya Məryəmin uca məqamına qibtə edir, onun Allah dərgahına belə yaxın olmasından təəccüblənir və başa düşür ki, onun kimi əzəmətli bir peyğəmbər belə hələ Həzrət məryəmin uca məqamına çatmamışdır.[8]

Allah taala İslam göstəvişlərini ümumi şəkildə bəyn edərək qadın və kişi arasında heç bir fərq qoymamış, onların hər birinə eyni şəkildə xitab etmişdir.

Bu ayə və Qurani kərimdə gələn sair ilahi göstərişlər bəyan edir ki,

"Qadınla kişi zina edərsə, hər birinə yüz şallaq vurun.” Belə ki, bu hökmdə kişi və qadının arasında heç bir fərq qoyulmur.”[9]
QADIN HÜQUQUNUN MÜDAFİƏSİ

İyirminci əsrə qədər üzdəniraq mütərəqqi və azad ölkələrdə qadınların hüquqları barəsində azacıq belə, bəhs edilməmişdir. Amma müqəddəs İslam dini özünün yarandığı ilk gündən etibarən–14 əsr bundan əvvəl həmin qaranlıq, qadınların heç bir hüququ olmadan, kölə şəklində saxlandığı, onlarla heyvan kimi rəftar olunduğu bir dövrdə bu təbəqədən olan məzlumların hüquqlarını müdafiə edərək dünyaya hakim olan vəhşiliklərlə mübarizəyə qalxmışdır.

Allah taala həmin dövrdə olan kişiləri məzəmmət edərək cahiliyyət dövrünün vəhşi əməllərinin üzərindən pərdəni götürür, onların qadınlara, qızlara etdiyi zülmləri müəyyən qədər təcəssüm etdirib buyurur:

"Elə ki, onlardan birinə "qızın olubdur” deyə xəbər versəydilər, bu körpənin varlığından o qədər əsəbiləşir və narahat olurdular ki, qəzəblərindən üzləri qaralırdı. Deyirdilər ki, bu xarlığa dözümmü, yoxsa aparıb onu diri-diri dəfn edim?”[10]

Məhz bu zülmlərlə mübarizə barəsində Allah taala buyurur ki, Həzrət Zəkəriyya Həzrət Məryəmin bu qədər əzəmətli məqamını görərkən Allahdan qız övladı istəyir.[11]

Allah taala peyğəmbərimizə Həzrət Zəhra kimi bir nemət verdikdə bu böyük nemətin müqabilində şükür etmək üçün qurban kəsməyi, həmd etməyi əmr edərək buyurur:

"Biz sənə Kovsəri (Fatiməni) əta etdik.”

Allah tərəfindən verilən bu məmuriyyətlərə əsasən qadınların şəxsiyyətinin tapdalanması ilə mübarizədə Rəsuli Əkrəm qızları övladların ən yaxşısı kimi təqdim edir, onları ata-ana üçün ən əziz bir şəxs hesab edir və əməli olaraq o vəhşi dövrdə yaşayan ata-anaları başa salır ki, qız əzizdir, onun hüquqlarına hörmətlə yanaşılmalıdır, təqva və əxlaqi fəzilətlərə malik olduğu halda başqalarından irəli çəkilməlidir. O Həzrət əziz qızı Zəhranın əlini öpür, ona ehtiram əlaməti olaraq ayağına qalxır. Səfərə gedəndə görüşdüyü axırıncı və səfərdən qayıtdıqda görüşdüyü ilk şəxs qızı Zəhradır! Bu əziz qızına qarşı o qədər təvazökarlıq, nəvaziş edir ki, hətta onu "atasının anası” (yəin ana) deyə səsləyirdi.”[12]

Həzrət öz qızı Fatimənin əzəmətli məqamına işarə edərək buyurur ki, o, camaat içərisində mənim ən əzizimdir.”[13]

Həzrət yenə buyurur:

"Sizin övladlarınızın ən yaxşısı qızlarınızdır.”[14]

Hədisdə qeyd olunur ki, bir kişi Rəsuli Əkrəmin yanında oturmuşdu. Ona xəbər verdilər ki, qızın olmuşdur. Bu xəbər ona o qədər pis təsir etdi ki, üzündəki narahatlığı aşkar göründü. Həzrət buyurdu: "Nə olub ki, bu qədər narahatsan?” O kişi əvvəlcə bu xəbəri demək istəmədi, sanki Rəsuli Əkrəmin onu məzəmmət edəcəyindən qorxurdu. Lakin çoxlu isrardan sonra dedi: "Mən buraya gələndə həyat yoldaşımın doğuş vaxtı çatmışdı. İndi mənə xəbər verdilər ki, o, qız doğub.” Həzrət buyurdu:

"Məgər nə olub ki? Yer ağırlığını götürəcək, asimanlar ona kölgə salacaq, Allah ruzisini verəcəkdir. O qız ətirli bir güldür, sən onu iyləyəcəksən.”[15]

Bu barədə çoxlu rəvayətlər də vardır ki, hamısı qızın əziz övlad olmasını və ehtiram qoyulmasının vacibliyini çatdırır. Bu fəslin axırında bir məsələni qeyd etmək istəyirik: kişi və qadın müəyyən ruhi və cismi fərqlərə malik olduqlarına görə, hər birinin xüsusi imtiyazları və məziyyətləri vardır, elə buna görə də bunlar İslam dinində nəzərə alınmışdır. Məsələn, qadınlar ülvi hislərə, duyğulara, tərbiyə məsələlərinə həvəsli olduqlarına görə övladın tərbiyəsi onların ixtiyarına qoyulmuşdur və İslam dinində qadınlar bu məsələdə kişilərdən irəlidirlər. Həmçinin, kişilər də mərdlik və s. kimi sifətlərdə qadınlardan daha artıq imtiyaza malik olduqlarına görə, hakimlik, rəhbərlik, düşmənlərlə müharibə, mühakimə, qazılıq və s. kimi məsuliyyətləri öz öhdələrinə alırlar. Buna görə də ictimai işlərin sahmana salınması, ictimaiyyətdə nəzm-nizama, inzibata nəzarət edilməsi, ailə sisteminin qorunub saxlanması və idarə olunması ərin öhdəsinə, ona kömək etmək isə həyat yoldaşının öhdəsinədir. Qurani məcid "Bəqərə” surəsinin 228-cü ayəsində buna işarə etmişdir.
İYİRMİ SƏKKİZİNCİ FƏSİL
QADINLARIN MADDİ HÜQUQLARI

Qadının xərcləri iki cür təsəvvür oluna bilər: vacibi (nəfəqə) və müstəhəb xərclər. Qaəının vacib xərclərinin təmin edilməsində kişi ciddi məsuliyyət daşıyır və onları yerinə yetirməlidir. Onlar aşağıdakılardan ibarətdir:

1-Qadın üçün münasib mənzil tapmaq, 2-yemək və geyimlə təmin etmək; 3-əgər ər evində irsi olmayan müəyyən xəstəliklər yaranarsa, bu halda onun müalicə xərclərini təmin etmək; 4-qadının abır-heysiyyətini qoruyub saxlamaq, onun şanına münasib olan həyat avadanlıqlarını hazırlamaq.

Amma əxlaqi nəzərdən kişilərin vəzifəsi budur ki, imkan daxilində öz ailəsinə qarşı məhəbət göstərsin, onların rifahını yüksəltsin. İndi sizin diqqətinizi bu barədə olan bir neçə hədisə yönəldirik.

İmam Riza (əleyhissalam) buyurur:

"Yaxşı olar ki, kişi imkan daxilində öz əhl-əyalının rifahını yaxşılaşdırsın ki, ailə üzvləri onun ölümünü arzulamasınlar.”[16]

İmam Səccad (əleyhissalam) buyurur:

"Allah yanında sizin ən sevimli və əziziniz o kəsdir ki, öz əhli-əyalına daha çox yaxşılıq etsin, onların rifahını yüksəltsin.”[17]

İmam Riza (əleyhissalam) buyurur:

"Maddi imkanlara malik olan bir şəxsə vacibdir ki, öz ailəsinin məişətini daha yaxşı və firavan etsin.”[18]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Mömin o kəsdir ki, yemək barəsində öz ailəsinin istəklərini təmin etsin və onların istəklərinə uyğun hərəkət etsin. Amma münafiq o kəsdir ki, öz istəklərini ailə üzvlərinə qəbul etdirsin və öz meylinə əsasən rəftar etsin.”[19]

İmam Səccad (əleyhissalam) ailənin rifah səviyyəsini yüksəltməyin mühümlüyü barəsində buyurur:

"Əgər mənim bir qədər pulum olsa və o pulla ət alıb ehtiyaclı ailəmə aparsam, həmin pulla Allah yolunda qul alıb azad etməkdən daha yaxşıdır.[20]"

Bu hədislər göstərir ki, ailə üzvlərinə ehsan etmək, onların həyat və məişətinin, rifahının yüksəldilməsi yolunda çalışmaq Allah dərgahında və imamların nəzərində ən yaxşı əməllərdən sayılır. Bu işin mükafatı hətta Allah yolunda qul azad etməkdən belə fəzilətlidir. Bu səciyyəvi sifət iman əlaməti, ona malik olmamaq isə münafiqlik və imanın zəifliyi əlamətidir. Bu sifətin zahiri təsirlərindən və gözəl nəticələrindən biri də budur ki, Allah belə kəslərə Öz nemətini bol və firavan edər, belə ailələr tam mehribanlıqda, səfa-səmimiyyətdə, aramlıqla yaşayarlar.
HƏDİSLƏRDƏ QADININ ZƏRURİ XƏRCLƏRİ

Bu fəsildə işarə etdiyimiz rəvayətlər qadınların kişilər barəsində müstəhəb haqlarını çatdırırdı. İndi isə qadınların zəruri haqlarını çatdıran bir neçə rəvayəti qeyd edirik.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) qadınların kişilər üzərində olan ən zəruri halqları barəsində buyurur:

"Ərin vəzifəsi budur ki, həyat yoldaşının aclığını aradan qaldırsın, onun bədənini örtsün, üzünü ona turşutmaqdan çəkinsin.”

Yunis ibni Əmmar İmam Sadiq (əleyhissalam)-ı sevənlərdən biri idi. O deyir: Həzrət İmam Sadiq (əleyhissalam) öz oğlu İsmailin kənizini mənə ərə verib buyrudu: "Ona ehtiram et və onun barəsində yaxşılıq et.” Soruşdum: "Yəbnə Rəsulillah, onun barəsində necə yaxşılıq edim?” Həzrət buyurdu:

"Onun qarnını doyur, bədənini ört, günahlarını güzəştə get, bağışla.”[21]

Məazın arvadı bir gün Rəsuli Əkrəmin yanına gəlib qadınların ən zəruri hüquqları barəsində soruşdu. Həzrət buyurdu:

"Öz yediyi yeməklərdən arvadına da versin. Özünün geydiyi paltarlara münasib olanları arvadına da alsın, həmçinin onun atifi və cinsi hüquqlarını da unutmasın.”[22]

Bu hədislərdə qadının ən zəruri hüquqları, o cümlədərn, ailə ocağında ədalətə riayət olunması tövsiyə olunaraq kişiyə xatırladılır ki, məbada təkcə öz şəxsi ehtiyaclarının təmin olunması barədə fikirləşib, ailə üzvlərinin istəklərini unutsun. Çünki mümkündür ki, bəzi şəxslər otellərdə, restoranlarda və mehmanxanalarda ən dadlı, ləzzətli yeməklər yesin və ən yaxşı paltarlar geysin, amma öz ailə üzvlərini unutsun, yaxud onlara qarşı səhlənkarlıq etsin. Bu da ailə daxili ədalətin xilafınadır. Əgər İmam Sadiq (əleyhissalam) bir kənizin hüquqlarına riayət edilməsini tövsiyə edirsə, onda məlumdur ki, azad qadınların hüquqları son dərəcədə diqqət mərkəzində olmalıdır.
AİLƏDƏ MƏİŞƏTİN, RİFAHIN YÜKSƏLDİLMƏSİ

İslam hədislərində ailənin rifahı rahatlığı və firavanlığı yolunda göstərilən səylərə son dərəcədə böyük qiymət verilməklə bu əməl üçün böyük axirət savabı da nəzərdə tutulmuşdur ki, sizin diqqətinizi bu barədə olan hədislərə yönəldirik. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Ailəsinin rahatlığı və rifahını təmin etmək yolunda səy edən bir şəxs Allah yolunda din düşmənləri ilə cihad edən şəxs kimidir.”[23]

İmam Riza (əleyhissalam) buyurur:

"Öz ailəsinin rahatlığını, rifahını təmin etmək üçün çalışan, işləyən bir şəxsin əcr və savabı Allah yolunda cihad edən əsgərin savabından daha çoxdur.”[24]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəs halal yolla özünün və ailəsinin ruzisini təmin etmək üçün çalışsa, onun savabı Allah yolunda cihad edən şəxslərin savabı kimidir.”[25]

Bu hədislərin hamısı göstərir ki, kişilərin öz ailələrinin səadətli, xoşbəxt yaşayışını təmin etmək, həyat rifahının yüksəldilməsi yolundakı göstərdiyi səy və fəaliyyətlər Allahın ən çox əhəmiyyət verdiyi məsələlərdəndir və Allah onun üçün ən yüksək mükafatı nəzərdə tutmuşdur. Bunun özü də ailənin malik olduğu dəyəri çatdırır. Belə ki, ailənin möhkəmliyi, sabitliyi və daha artıq rifahda, rahatlıqda yaşaması, kamala çatması yolunda edilən səylər müqəddəs İslam şəriətinin istədiyidir. Hər kəs bu müqəddəs və ali dəyərlərə kömək edərsə, şəhidin savabına və hətta ondan da artıq savaba çatacaqdır. Bu barədə yol verilən səhlənkarlıq isə məzəmmətə layiq görülmüşdür. Əgər bir kəsin imkanı olduğu halda öz ailəsinin ehtiyaclarını təmin etmək və rifahını yüksəltmək yolunda səhlənkarlıq və etinasızlıq edərsə, bu iş Rəsuli Əkrəmin narazılığına səbəb olacaqdır. O Həzrət buyurur:

"Hər kəs maddi imkanları olan halda öz ailəsinin rifahını və rahatlığını artırmasa, bizdən deyildir.”[26]

Çünki Peyğəmbər və onun ardıcıllarının tutduqları yol ailə üzvlərinə yaxşılıq və ehsan əsasında olmuşdur. Əlbəttə, imkansızlıq surətində övlada və həyat yoldaşına vacibdir ki, ailə başçısının imkanlarını nəzərə alsınlar onun şəxsiyyətini təhqir etməsinlər.
İYİRMİ DOQQUZUNCU FƏSİL
CİNSİ EHTİYACLARIN TƏMİN EDİLMƏSİ

Ailə təşkil etməyin ən ümdə və əsas məqsədlərindən bir də ər və arvadın cinsi ehtiyaclarının təmin edilməsidir. Onlar bir-birinin cinsi ehtiyaclarını təmin etməkdə son dərəcə diqqətli olmalı, bu təbii istəyi qanuni və lazımi şəkildə təmin etməlidirlər. Onlar elə rəftar etməlidirlər ki, bir-birinin səfa-səmimiyyətini qazana bilsinlər və nəticədə qəlblərini bir-birinin ixtiyarında qoysunlar, həyat yoldaşından başqa heç kəsə ürək bağlamasınlar, Çünki yaxınlıq və onun istəniən səviyyədə olması ər-arvad arasındakı məhəbbətin artmasında çox təsirlidir. Əgər bu istək yerinə yetirilməzsə, təbiidir ki, xoşagəlməz nəticələr, mənfi hallar yaradacaqdır. Rüsvayçılıq, inhiraf, əxlaqsızlıq iffətsizlik, bir-birinə qarşı etinasızlıq, dava-dalaş və s. hamısı bu qəbildəndir.

Müqəddəs İslam dini tam zərifliklə, dəqiq şəkildə bu təbii ehtiyacı diqqət mərkəzində saxlamış, öz ardıcıllarına yadın şəkildə yol göstərmiş, onlara xüsusilə də kişilərə tövsiyə etmişdir ki, qadının təbiəti həya və iffətlə birgə olduğundan, habelə cinsi ehtiyacları büruzə verib bu işdə qabağa düşə bilmədiklərindən, ərin vəzifəsi budur ki, onu bu barədə də unutmasın, səmimi zarafatlarla, mazaqlaşmalarla onun könlünü alsın və onun istəyinə uyğun olaraq onunla yaxınlıq etsin. Biz 24-cü fəsildə bu barədə bəhs edib rəvayətləri nəql etmişdik. Amma bu bölmədə də Məsum imamların rəvayətlərindən, Qurandan ilham alaraq həmin məsələyə toxunuruq.

Allah taala bu ayədə göstəriş verir ki, əgər lazımi şərtlərə malik olduqda iki arvad alsanız, öz məhəbbətinizi onlardan birinə məxsus edərək digərini unutmayın, onun da duyğularını və cinsi ehtiyaclarını nəzərə alın. Allah taala ədalətə riayət etməyi tövsiyə etməklə yanaşı, qadının cinsi duyğularına, hisslərinə diqqət yetirmişdir.[27] İmam Musa ibni İshaq ibni Əmmar İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan soruşur:

:işi öz arvadını soyundurub baxa bilərmi? Həzrət buyurdu: "Bu əməlin heç bir eybi yoxdur. Amma görəsən bundan da gözəl bir ləzzət varmı?”[28]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Üç şey zülmdən sayılır: ... üçüncüsü kişinin öz arvadı ilə mazaqlaşmadan onunla yaxınlıq etməsidir.”[29]

Cəmil ibni Durrac İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan belə nəql edir:

"Dünya və axirətdə heç bir ləzzət kişinin öz halal arvadı ilə cinsi əlaqədə olması ləzzətinə çatmaz. Öz halal arvadından ləzzət alıb bəhrələnmək ən böyük ləzzət və xoşhallıqdır.”[30]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur: "Peyğəmbərin səhabələrindən bir qrupu Allah dərgahına yaxınlaşmaq xalis bəndə olmaq üçün and içdilər ki, öz arvadları ilə yaxınlıq etməsinlər, il boyu gündüzləri oruc tutub gecələri namaz qılsınlar. İslama zidd olan bu xəbər Peyğəmbərə çatanda qəzəblənərək evdən çıxdı və o şəxslərin yanına gəlib buyurdu:

"Qadınlardan üz döndərirsinizmi? Məgər siz mənim tabeçilərim deyilsinizmi? Bilin ki, mən öz həyat yoldaşım ilə yaxınlıq edirəm, gündüzlər yemək yeyirəm, bütün günləri oruc tutmur, bütün gecələri oyaq qalmıram; əksinə, istirahət edirəm. Sizin bu hərəkətiniz İslami rəftar deyil. Bilin ki, hər kəs mənim kimi etməsə müsəlman və mənim tabeçim deyildir.”[31]

Həzrət İmam Sadiq (əleyhissalam)-dan Allahdan qorxu səbəbi ilə öz arvadı ilə yaxınlıq etməkdən, dünya ləzzətlərindən çəkinərək onları özünə haram edən bir kişi barəsində soruşub dedilər ki, o, başını göyə qaldırmır və qaldıra da bilmir. Həzrət buyurdu: "Allahın Peyğəmbəri insaniyyət nümunəsi olmaqla eyni zamanda həyat yoldaşları ilə yaxınlıq edir, dünyanın nemətlərindən, hətta baldan belə istifadə edirdi. Bunu da bil ki, Allahdan qorxmaq başı göyə qaldırmamaqla deyil, əksinə, qəlbə aid olan bir işdir.”[32]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Qadınların cinsi hisləri təhrik olunub baş qaldıran zaman onları nəzərə alın, onların dadına yetişin. Çünki bu məsələyə olan ehtiyacı təmin olunmazsa, təqva və pəhrizkarlığı əldən verirlər, dini və dindarlığı nəzərə almırlar, onların şəhvətləri və cinsi istəkləri hər şeyi unutdurur.”[33]

Bu hədisin ardınca bəzi nüsxələrdə belə gəlmişdir:

"Qadının razılığı və xoşhallığı ərinin onunla cinsi yaxınlıq etməsi ilə müyəssər ola bilər. Və bu iş olmadan onların razılığı əsla təsəvvür oluna bilməz.”[34]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) cümə günü səhabələrindən biri ilə söhbət edirdi. Sonra ona buyurdu ki, get, həyat yoldaşına qarşı məhəbbət və ehsan elə, onu kama yetir. Çünki sənin bu əməlin həyat yoldaşın barədəki ehsan və yaxşılıq sayılır.”[35]
BU HƏDİSLƏRİN NƏTİCƏSİ

Qeyd olunan hədislərdən məlum olur ki, əvvəla, qadınla kişi bütün qanuni cinsi ləzzətləri bir-biri üçün hazırlamalıdırlar, yaxınlıq da heyvanlar kimi müqəddiməsiz, bəzən də zorla olmamalıdır. Çünki müqəddimati işlər olmadan edilən yaxınlıq cinsi qərizələri doyurmur, qadın və kişinin razılıqlarına, tam ləzzət almalarına səbəb olmur. Bu cəhətdən yaxınlıq etməzdən qabaq qadını öpmək, ona baxmaq və s. kimi işlər lazımdır.

İkincisi, bu islami hədislər mühüm bir məsələni–fikri inhiraflarla mübarizə yolunu göstərir. Çünki bu hədislər dünyanın maddi ləzzətlərini, öz arvadları ilə yaxınlığı tərk etməyi müqəddəs bir iş hesab edənləri tənqid atəşinə tutur və bu yanlış yolu müqəddəs İslam dini və Peyğəmbər sünnəti ilə müxalifətçilik hesab edir. Çünki həqiqi mömin o kəsdir ki, Allahın halal etdiyini halal, haram buyurduğunu isə haram bilsin, Allahın Öz bəndələri üçün yaratdığı nemətləri səbəbsiz yerə haram etməsin. Ərin ruhi aramlığına səbəb olan, Allaha iman gətirib İslamı qəbul etməkdən sonra ən böyük ilahi nemət sayılan, kişilərin xoşbəxtlik səbəbi kimi tanıtdırılan qadınlar unudulmamalıdır. Bundan əlavə, qadınlarla yaxınlığı tərk etmək onların hüquqlarını ayaq altına salmaqdır və bu da İslam nəzərindən Allah dərgahında məsuliyyətə və cəzalandırılmağa səbəb olacaqdır.

Üçüncüsü, bu hədislər qadınların atifə, cinsi və s. kimi batini yönlərini açıqlamış və kişilərə göstəriş vermişdir ki, qadınlarda olan utancaqlıq və abır-həya cinsi ehtiyaclarının təmin olunmasına mane olduğundan, kişilər çalışmalıdırlar ki, vaxtında onların fəryadlarına çatsınlar və onları bu yolla zəlil, ərinə qarşı məhəbbətsiz olmasınlar və bəzən, Allah eləməmiş, əxlaqi pozuntulara, əyri yola düşməyə səbəb olmasın. Çünki ərin arvadına qarşı göstərdiyi hər növ məhəbbət, xüsusilə də cinsi ehtiyacların təmin olunması ər-arvad arasındakı məhəbbətin dərinləşməsinə, aramlığın yaranmasına səbəb olar, hər növ əxlaqi pozğunluqların qarşısını alar. Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) məhz bu kimi məsələlərə işarə edərək qadının razılığını, onun cinsi qərizələrinin təmin olunması ilə bağlı hesab edir.
OTUZUNCU FƏSİL
KİŞİNİN TƏMİZKARLIĞI

"Ey insanlar, ibadət məqamında, məscidə gedərkən özünüzü səliqəyə salıb bəzənin. Və de: Kim Allahın Öz bəndələrinə məxsus etdiyi nemətləri haram etmişdir?”[36]

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Allah taala Özü gözəldir və gözəllikləri də sevir, bəndələrindən də istəyir ki, Onun lütf və nemətlərini zahir etsinlər. Kifayət qədər maddi imkanları olan halda bəzənməklə, zinət verməklə öz şəxsi paltar və məskənlərini, habelə ümum məkanları bəzəyib təmiz saxlasınlar.”[37]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Allah taala gözəldir və gözəlliyi də sevir. O, ehtiyaclı olmağı izhar etməyi düşmən tutur.”[38]

Əgər Xudavənd Öz imanlı bəndələrindən olan süffə səhabələrini Quranda tərifləyirsə, bu onların izzəti-nəfs göstərmələri fəqirlik və pərişanlıq izhar etməmələri xatirinədir. Onlar müsəlmanların içərisində ən kasıb olmalarına baxmayaraq bu barədə bir şey izhar etməmişlər.[39]

Həzrət İmam Sadiq (əleyhissalam) Mədinədə olarkən bir müddət kasıblaşdı. Şəhər əhalisi bundan xəbər tutduqda söz-söhbətlər başlandı. İmam (əleyhissalam) bu söz-söhbətdən agah olduqda, yoxsulluq sirrinin aşkar olmasının qarşısını almaq məqsədi ilə min dirhəm məqbləğində pulu Mədinənin valisinə malının zəkatı kimi göndərib öz ictimai abır-heysiyyətini qoruyub saxladı.[40]

İmam Riza (əleyhissalam) buyurur:

"Peyğəmbərlərin əxlaqından biri də paklıqdır.”[41]

İmam Həsən (əleyhissalam)-ın gözəl və səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri də bu idi ki, namaz vaxtlarında ən yaxşı və gözəl paltarlarını geyinərdi. Bu işin səbəbi barəsində soruşduqda buyurardı: "Allah Özü gözəldir və gözəllikləri də dost tutur. Mən də Allahım üçün bəzənirəm.”[42]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Cümə günləri qusul edin, hər kəs cümə günü qusul etsə, bu iş onun bir həftəlik günahlarının kəffarəsi olar.”[43]

Yenə buyurur:

"Dişləri təmizlədikdən sonra qılınan namaz Allah yanında dişləri təmizləmədən qılınan 70 rəkət namazdan sevimlidir.”[44]

Başqa bir hədisdə buyurur:

"Ümmətimin zəhmətə düşməsindən qorxum olmasaydı, onlara dəstəmaz kimi, hər namaz vaxatı mesvak vurmalarını da vacib edərdim.”[45]

Bu hədisdən məqsəd budur ki, dişi təmizləmək vacib həddində olmasa da, təkidli bir müstəhəb əməldir. Yuxarıdakı ayə və rəvayətlər göstərir ki, paklıq, nəzafət və səliqəlilik mühüm bir məsələdir və Allah taala ona riayət etmək üçün müxtəlif göstərişlər vermişdir. Peyğəmbər və Məsum imamların da təkidli tövsiyələri məhz bu əsasda olmuşdur. Allah taala bu məsələlərə riayət edənləri əfv edərək bağışlayır, bu əməllər üçün çoxlu mükafatlar təyin edir. Bütün müsəlmanlara, xüsusilə ictimai yerlərdə yaşayan şəxslərə lazımdır ki, bu gözəl xüsusiyyətə riayət etsinlər.
KİŞİNİN èAKLIĞI HƏYAT YOLDAŞINI İFFƏTLİ OLMASINA SƏBƏB OLUR

Bu fəslin əvvəlində qeyd etdik ki, bütün insanlar təbiətən gözəlliyi sevirlər. Bu cəhətdən də İslam dini kişilərə göstəriş verir ki, bəzənsinlər, vüqarlı hərəkət etsinlər, çirkli olmaqdan uzaq olsunlar. Çünki qadınlar istəyirlər ki, ərləri onlarla səliqəli, bəzənmiş halda yaşasınlar və onların daxili istəklərinə diqqət yetirsinlər. Əgər kişilər bu kimi incə məsələlərə riayət etməsələr və qadınlar da dindar və lazımi təqvaya malik olmasalar, şeytansifətlərin, həvayi-nəfsə tabe olanların hiyləgər və məkrli planlarına, torlarına düçar olub əxlaqi cəhətdən əyri yollara düşə bilərlər. Həmçinin qeyd olunan surətdə hətta dindar olsalar belə, ərinə qarşı məhəbbəti, eşq-əlaqəni tədricən əldən verirlər. Buna əsasən, paklığı, səliqəliliyi qoruyub saxlamaq dini vəzifə sayılır.

İmam Kazim (əleyhissalam)-ın səhabələrindən biri olan Həsən ibni Cəhim deyir: İmam Musa ibni Cəfər (əleyhissalam)-ı bəzənmiş və həna qoymuş halda gördüm ki, hər kəsi özünə cəzb edirdi. O Həzrətdən soruşdum ki, ey mənim mövlam, siz də həna çəkirsinizmi? Buyurdu:

"Bəli, çünki kişinin bəzənməsi arvadın iffətli olmasına səbəb olar. Keçmişdə bu məsələyə əhəmiyyət verməyənlərin çoxunun arvadı iffətsizlik yoluna düşmüşlər.”[46]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Paltarlarınızı yuyub-təmizləyin, bədəninizdəki artıq tükləri təmizləyin, dişlərinizə mesvak (fırça) vurun, paklıq və nəzafətə riayət edin. Çünki Bəni israil qövmünün kişiləri çirkli qiyafərdə yaşayırdılar. Bu səbəbdən onların ardvadları ismət pərdələrini yırtıb zina edirdilər.”[47]

Bu hədislər kişinin bəzənib səliqəli olmasını lazım bilir və bu işin həyat yoldaşının pak və ismətli olmasındakı rolunu təkidləndirir, buyurur ki, paklığa riayət etməmək həyat yoldaşının əyri yollara, inhirafa düşməsinə şərait yaradır. Buna görə də, gördüyünüz kimi, paltarın, ağızın həmişə pak, təmiz və səliqəli olması təkid olunaraq diqqət mərkəzində dayanır. Rəsuli Əkrəmin özü vaxtaşırı nəzafətə, paklığa riayət edir, özünə həmişə ətir vururdu. Onun ətri və bəzənməsi üçün sərf edilən xərcləri yeməyə verilən xərclərindən çox olurdu.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Rəsuli Əkrəm ətrə təamdan artıq pul xərcləyirdi.”[48]

Məsum rəhbərlərimiz bu məsələyə tamamilə riayət edərək öz ardıcıllarına və yaxın adamlarına da bu işi tövsiyə edirdilər. Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) "Nəhrəvan” müharibəsində Əbdüllah ibni Abbası nümayəndə kimi xəvaric ilə bəhs etməyə göndərdi. O, gözəl paltarlar geyib, ətirləndi, ən bahalı atlardan birinə minib xəvaricə tərəf yola düşdü. Xərvariclər bu mənzərəni gördükdə təəcübləndilər və dedilər: Biz indiyə kimi elə fikirləşirdik ki, sən insanlar içində ən təqvalısısan. Amma indi görürük ki, sən təkəbbürlülərin geyimində bizə tərəf gəlmisən. İbni Assas "Əraf” surəsinin 32-ci ayəsini tilavət etdi. Bu ayə insanların zinətlənməsini göstəriş verir.”[49]

:işilər bilməlidirlər ki, onların bəzənməsinin camaatın nəzəri və şəriət ilə heç bir müxalifətçiliyi yoxdur, əksinə, ümumi bir vəzifədir ki, Məsum rəhbərlərimizin özləri əməli olaraq bu işi həyata keçirmiş, eyni zamanda bizə də tövsiyə etmişlər.

İmam Riza (əleyhissalam) buyurur:

"Layiq deyildir ki, kişi bir gün də olsun belə ətir vurmağı tərk etsin.”[50]

(Bu məsələnin əhəmiyyəti səbəbi ilə 40-cı fəsilədə də ona işarə ediləcək.)

[1]"əl-mizlan” təfsiri, 2-ci cild, səh.273

[2]"Nizami hüquqi zən”, səh.333

[3]"əl-mizan” təfsiri, 2-ci cild, səh.275

[4]Kommunist reqimində isə tamamilə bunun əksi təbliğ edilmişdir. Mütərcimdən.

[5]"Bəqərə” surəsi, ayə:228

[6]"Nisa” surəsi, ayə:32

[7]"Hucurat” surəsi, ayə:13

[8]"Ali-imran” surəsi, ayə:38

[9]"Nur” surəsi, ayə:2

[10]"Nəhl” surəsi, ayə:58

[11]"Ali-İmran” surəsi, ayə:38

[12]"Cəlaül-üyun” (Şübbər), 1-ci cild, səh.132, 134 və 141

[13]"Səfinətül-bihar”, 2-ci cild, səh.274

[14]"Səfintul-bihar”, 2-ci cild, səh.684

[15]"Vəsailüş-şiə”, 1 5-ci cild, səh.101

[16]"Fürui-kafi”, 4-cü cild, səh.11

[17]"Şərhi mən la yəhzür”, 8-ci cild, səh.379

[18]"Rovzətul-müttəqin”, 8-ci cild, səh.380

[19]"Kafi”, 4-cü cild, səh.12

[20]"Vəsailüş-şiə”,15-ci cild, səh.251

[21]"Kafi, 5-ci cild, səh.515

[22]"Məcməül-bəyan” təfsiri, 2-ci cild, səh.327

[23]"Vəsailüş-şiə”,12-ci cild, səh.43

[24]"Vəsailüş-şiə”, 12-ci cild, səh.43

[25]"Vəsailüş-şiə”,12-ci cild, səh.11

[26]"Müstədrək, 2-ci cild, səh.643

[27]"Nisa” surəsi, ayə:29

[28]"Kafi, 5-ci cild, səh.97

[29]"Biharul-ənvar”, 7 5-ci cild, səh.170

[30]"Müstədrək”, 2-ci cild, səh.532

[31]"Vəsailüş-şiə”,14-cü cild, səh.8

[32]"Müstədrəkül-vəsail”, 2-ci cild, səh.543

[33]"Biharul-ənvar”, 101-ci cild, səh.253

[34]"Vəsailüş-şiə”,14-cü cild, səh.129

[35]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.495

[36]"əraf” surəsi, ayə:31, 32

[37]"Kafi, 6-cı cild, səh.438

[38]"Vəsailüş-şiə”, 3-cü cild, səh.341

[39]"Bəqərə” surəsi, ayə:273

[40]"Vəsailüş-şiə”, 10-cu cild, səh.443

[41]"Töhəfül-üqul”, səh.330

[42]"əl-mizan” təfsiri, 8-ci cild, səh.92

[43]"Kənzül-ümmal”, 8-ci cild, səh.380

[44]"Vəsailüş-şiə”, 1-ci cild, səh.356

[45]"Kənzül-ümmal”, 9-cu cild, səh.315

[46]"Fürui-kafi”, 6-cı cild, səh.480

[47]"Nəhcül-fəsahə”, səh.72

[48]"Vəsailüş-şiə”, 1-ci cild, səh.443

[49]"Məcməül-bəyan”, 4-cü cild, səh.412

[50]"Vəsailüş-şiə”, 1-ci cild, səh.441

Islamda evlənmə və ailə hüququ-2

Islam_Kitabxanasi — Mon, 29 Oct 2012 02:53:28 GMT

OTUZ BİRİNCİ FƏSİL
MEHR-MƏHƏBBƏT OCAĞI

Ailə eşq-məhəbbət, səfa-səmimiyyət ocağı olmalıdır ki, ailə üzvlərinin hər növ yorğunluqları çıxsın, övladlar xüsusi bir məhəbbətlə tərbiyələnsinlər. Ər və arvad da İslamın həyatverici qanunlarından istifadə edərək bir sevincdolu həyata–cənnət həyatına başlasınlar. Bu halda mehr-məhəbbət əhval-ruhiyyəsi ailəyə hakim olar, ailə üzvləri sevincdən, ruhi sağlamlıqdan və inkişafdan faydalanar. Belə ailələr cəmiyyətin ürəyiyanar, mehriban, çalışqan və vəfadar üzvləri olacaqlar. Əgər ər-arvad arasında anlaşılmazlıq yaranarsa, onların həyatının cəhənnəmə çevrilməsindən əlavə, belə ailələrdə tərbiyə olunan övladlar da cəmiyyət üçün ən xətərli və şər ünsürlərə çevriləcəklər. Bu fəsildə qadının əxlaqi hüquqlarından bəhs edildiyi üçün biz ərin öz arvadına qarşı olan vəzifə və borclarını araşdıracağıq. Kişilərə üz tutub deyirik ki, qadınlar Allahın əmanətləri, ərin ətirli gülləridir. Onlar bu gözəl və ətirli güllərin, ilahi əmanətlərin pərvərişinə ciddi əhəmiyyət verməli, insaniyyət qayda-qanunlarına riayət etməlidirlər. Yalnız bu halda belə gözəl rəftarın xoşagələn və şirin təsirlərindən bəhrələnəcəklər. İndi isə bu barədə bəzi İslami hədisləri diqqətinizə çatdırırıq:

"Allahın lütf nişanələrindən biri də budur ki, sizin üçün öz cinsinizdən həyat yoldaşları (zövcələr) yaratdı ki, siz onların yanında aramlıq tapasınız, ünsiyyətdə olasınız. Və Allah sizin aranızda məhəbbət və rəhmət qərar verdi.”[51]

Bu ayədə qadın ərin aramlıq və asayiş amili kimi göstərilmişdir. Ayədəki "məvəddət” və "rəhmət” kəlmələrinə əsasən, ər-arvad arasında olan rabitə eşq-əlaqə, mehribançılıq əsasında olmalı, onun kökləri isə dindən ilham almalıdır. Çünki cinsi qərizələri söndürmək üçün yaranan ötəri həvəslər və məhəbbətlər çox da davamlı olmayıb kiçik bir xoşagəlməz rəftar və maneə ilə ailənin dağılmasına gətirib çıxarır. Allah taala buyurur:

"Öz qadınlarınızla gözəl tərzdə rəftar edin.”[52]

Bu ayədəki "məruf” sözü ehsan və yaxşılıq mənasındadır. Bu kəlmə Qurani kərimdə həyat yoldaşı ilə gözəl rəftar barəsində on iki yerdə işlədilmişdir və bu məsələnin əhəmiyyətini çatdırır.
QADIN ƏRİN MƏŞUQƏSİ VƏ DİLRUBASIDIR

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Qadın öz əri üçün dilbər və məşuqədir. Hər kəs arvad alsa, ona nəvaziş edib onu qorumalıdır.”[53]

İmam Baqir (əleyhissalam) qadını dilrubaya, dilbərə, məşuqa oxşadıb buyurur ki, "onların saxlanmasında, qorunmasında səy edin, hüquqlarını zay etməyin.”[54]

Bu hədislərdə işlənən "löbət” kəlməsi uşağın məhəbbət bəslədiyi şeylərə deyilir. Buradan aydın olur ki, qadın ərinin sevimlisi, eşq bəslədiyi şəxs olmalı, ər də onun qorunub saxlanmasında hüquqlarına riayət etməkdə səhlənkarlıq etməməli, qəlbini dərin məhəbbətlə, nəvazişlə özünə cəlb etməlidir. Çünki hər bir məhəbbət dolu rəftar qadının duyğularını, eşqini cuşa gətirərək onu ərinə qarşı daha da mehriban və səmimi edir. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Kişinin öz arvadına "mən səni sevirəm” deməsi heç vaxt onun qəlbindən çıxmaz.”[55]

İslam öz ardıcıllarına göstəriş verir ki, hər kəsi çox istəsəniz, onun özünə bildirin, çünki bu dostluğun izhar edilməsi dostluğun və qarşılıqlı məhəbbətin möhkəmlənməsində çox təsirlidir.

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəsi çox istəyirsənsə, ona bildir. Çünki dostluğun elan edilməsi aranızdakı dostluq və qarşılıqlı məhəbbəti daha da artırar.”[56]

Əgər bu İslami göstərişə ictimaiyyətdə, xüsusilə ailə mühitində əməl olunarsa, müsəlman cəmiyyətləri və ailələr eşq-məhəbbət, səfa-səmimiyyət ocağına çevriləcəkdir. Bu barədə ər-arvad üçün hər növ utancaqlıq, xoşagəlməz, bəyənilməz sayılır. Onlar hökmən bir-birinə qarşı məhəbbət izhar etməklə səfa-səmimiyyətin öz aralarında daha da artmasına, beləliklə də ailənin bünövrəsinin möhkəmlənməsinə səbəb olar.
HƏYAT YOLDAŞINA MƏHƏBBƏT İMAN ƏLAMƏTİDİR

Ailədə dinc və sağlam əhval-ruhiyyədə yaşamaq müqəddəs İslam dininin ən böyük hədəflərindən biridir. Hər kəs bu məsələyə diqqət yetirsə, deməli dindar və vəfalı bir kəsdir; hər kəs buna etinasız yanaşarsa, dini və ictimai nəzərdən dəyərsiz bir şəxsdir. Həzrət Rəsul (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Bir bəndənin imanı nə qədər artsa, qadınlara qarşı məhəbbəti də bir o qədər artar.”[57]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Bir kəsin bizə məhəbbəti nə qədər artsa, bir o qədər də arvadına məhəbbəti artar.”[58]

Həzrət yenə buyurur:

"Peyğəmbərlərin əxlaqından biri də öz arvadlarını sevməkdir.”[59]

Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"İnsanların iman nəzərindən ən yaxşısı ən gözəl əxlaqı olanı və öz əhli-əyalına lütflü və mehriban olanıdır. Və mən öz əhli-əyalıma hamınızdan artıq mehribanam.”[60]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Mən heç də güman etmirəm ki, bir nəfərin imanı xeyir cəhətindən artmış olsun, amma öz qadınlarına məhəbbəti artmasın.”[61]

Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Əsir başqasının ixtiyarında olduğu kimi, qadın da ərinin ixtiyarındadır. Buna görə də Allah dərgahında sizlərdən ən yaxşı adam odur ki, həyat yoldaşı barəsində ehsan etsin, ona qarşı ən mehriban şəxs olsun.”[62]

Bu hədis və kəlamlardan nəticə alırıq ki, ilahi övliyalar və peğəmbərlər öz həyat yoldaşlarını sevmiş, onlara məhəbbət və ehtiram göstərmişlər, öz ardıcı‰larına da tövsiyə etmişlər ki, öz qadınlarının qədəmlərini əziz saysınlar. Bu məsələ imanın bir hissəsi, dinin, etiqadın nişanəsi kimi təqdim edilmişdir. Bu qəbildən olan kişilər İlahinin dərgahına ən yaxın və ən əziz insanlar hesab edilir. Hətta Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) özünü bu ilahi qanuna əməl etmək nəzərindən insanların ən irəlidə olanı bildirmişdir. Başqa bir hədisdə bu məsələyə əhəmiyyət verməmək bədbəxtlik və axirət əzabının amili kimi göstərilir. İndi isə sizin diqqətinizi bir tarixi hadisəyə cəlb edirik.

Ənsarın ən nüfuzlu şəxsiyyətlərindən biri olan Səd ibni Məaz Mədinə şəhərində Peyğəmbərə iman gətirən ilk səhabələrdən biri idi. O, "Bədr” müharibəsində bütün varlığı ilə Həzrət Peyğəmbəri müdafiə etmişdi. "Əhzab” müharibəsində müsəlmanların əksəriyyətinin canına qorxu, vəlvələ düşdüyü bir zaman Həzrətə ərz etdi: "Ya Rəsuləllah, öz şəmşirlərim ilə təcavüzkarların müqabilində dayanacağam.” O, elm, təqa və mövqe baxımından Peyğəmbərin yanında elə bir məqama malik idi ki, Həzrət onu Bəni Qüreyzə münafiqlərini cəzalandırmaq üçün hakim təyin etdi və Cəbrəili-Əmin onun bu barədə etdiyi hökmü Allahın haqq hökmü kimi qiymətləndirdi. Səd ibni Məaz Allah yanında o qədər sevimli bəndə idi ki, o vəfat edərkən Allahın ərşi lərzəyə gəldi. 90 min məlaikə Cəbrəil ilə birlikdə asimandan nazil olub onun dəfn mərasimində iştirak etdi. Peyğəmbəri Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) ayaqyalın və əbasız onun qoyulduğu tabutdan tutmuşdu. Hətta Həzrət özü şəxsən ləhəd daşlarını öz rəhmət əlləri ilə möhkəmlətdi. Belə ki, o vaxta qədər Həzrətdən belə iş görünməmişdi. Sədin anası Həzrətdən bu qədər lütf və mehribanlıq müşahidə etdikdə vəcdə gəlib dedi: "Ey Səd, xoş olsun halına, behiştə getdin!” Həzrət buyurdu:

"Allahın tərəfindən yəqinliklə danışma! (Bu ilahi insanın bütün təqva, iman, şücaət və sair məziyyətləri ilə yanaşı, tam təəssüflə ailədəki əxlaqı çox da xoşagələn deyildi. Ailəsində azacıq kobud rəftar edirdi.) Bu səbəbdən də qəbir onu sıxdı.”[63]

Bu hədisdən aydın olur ki, ailədə yaxşılıq etməli, Allah eləməmiş, kobud rəftardan uzaq olmalıyıq.
HƏYAT YOLDAŞI İLAHİ ƏMANƏTDİR

Qadınlarla yaxşı rəftar etməyi İslam dini çox təkid edir. Belə ki, hətta onları Allahın əmanətləri kimi təqdim edərək onların hüquqları barəsində azacıq belə laqeydliyi, etinasızlığı, diqqətsizliyi ilahi əmanətə xəyanət hesab edir. Buna əsasən, bu böyük və ilahi nemətin, əmanətin qorunmasında səy etməliyik ki, ilahi ədalət məhkəməsində mühakiməyə çəkilməyək. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) qızı Fatiməni Əli ibni Əbutalib (əleyhiməssalam)-ın evinə köçürəndə ona buyurdu: "Ya Əli, qızım sənin əlində əmanətdir.”

Bu məsələ İslami tarix və rəvayətlərdən əlavə, Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın öz kəlamlarında da görünməkdədir. Belə ki, o Həzrət Zəhranı dəfn etdikdən, mübarək əlləri ilə Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-in əmanəti olan o məzlum xanımı təhvil verərkən məlum olur. Belə ki, o həzrət Rəsuli Əkrəmə salam verdikdən, Həzrət Zəhraya qarşı edilən zülmlərdən, haqqını qəsb edənlərdən şikayət etdikdən sonra dedi:

"Ey Peyğəmbər, Allahın və Onun Rəsulunun əmanəti təhvil verildi və o, sənə doğru gəldi. Mən isə bundan sonra həmişə qəmli olacağam, gözlərimə yuxu getməyəcəkdir.”[64]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Həqiqətən qadınlar kişilərin yanında heç bir xeyrə və ya zərərə malik deyillər. Onlar sizin yanınızda olan ilahi əmanətlərdir. Onlara əsla zərər yetirməyin, hüquqlarını unutmayın.”[65]

Osman ibni Məzunun arvadı Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-dən ər-arvadın hüquqları barəsində soruşdu və Həzrət onların hüquqlarını şərh edərək buyurdu:

"Qardaşım (Cəbrəil) həmişə qadınları tövsiyə edirdi. O qədər tövsiyə etdi ki, belə sandım ki, kişinin öz arvadına "uf” deməsi belə caiz deyildir. O mənə xəbər verib dedi ki, ey Mühəmməd, qadınlar barəsində Allahdan qorx və onlarla müdara et! Çünki onlar sizin əlinizdə olan əmanətlərdir. Siz onları ilahi əhd-peyman əsasında əmanət almısınız və onların namuslarına, canlarına hakim kəsilmisiniz. Onların barəsində yaxşılıqdan başqa bir iş görməyin.”[66]

Bu hədisdən aydın olur ki, qadınlar ərlərinin əlində əmanətdir. Onların barəsində hər növ qəflət, qüsur, ifrat və ya təfrit ilahi dərgahda məsuliyyətə səbəb olur. Ona görə də bacardıqca bu nemətlərin qədrini bilməliyik. Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) öz oğlu Məhəmməd Hənəfiyyəyə buyurur ki,

"Bacardıqca öz arvadınla müdara et və onunla yaxşı rəftar et ki, səfa-səmimiyyətlə, məhəbbətlə dolu olan bir həyata, məişətə malik olasan.”[67]

Bu vəsiyyətin oxşarını o Həzrətin öz oğlu Həsən (əleyhissalam)-a etdiyi vəsiyyətində də görmək olar.[68]
SÖZƏ BAXMAYAN QADINLARLA RƏFTAR TƏRZİ

Bəzi hallarda arvadlar agahlıq olmadığı üçün, yaxud düzgün İslami tərbiyənin və ya mədəniyyətin olmaması və sair amillər üzündən ərlərinin sözünə baxmır, onlara əziyyət verir, ailənin səfa-səmimiyyətini cəhənnəmə döndərir. Belə olan hallarda agah ərlər özlərindən kobud və tünd reaksiya göstərməməli, onların amillərini, köklərini araşdırmalıdır. Əgər onun özü şəxsən bu amilləri araşdıra bilməsə, onda dindar və agah şəxslərdən kömək alıb üsyankarlığın, sözə baxmamazlığın köklərini kəsmək üçün bir tədbir görməlidir. Bu halda ailədə baş verən çatışmamazlıqların çoxu aradan qalxacaq. Xüsusilə cavan ər diqqət yetirməlidir ki, heç bir qadın əri üçün, habelə, heç bir ər arvadı üçün ideal tərzdə ola bilməz. "ərək razılaşma, səfa-səmimiyyət və sazişi dava-dalaşdan, təhqir və tənqiddən üstün tutsunlar. Üsyankar və sözəbaxmayan qadınları atifi ləhzələr vaxtı adətən nəsihət yolu ilə, qəzəb və kobudluqdan, habelə başqalarının gözündən uzaq olmaq şərti ilə sözəbaxan etmək lazımdır. Kişi sözə baxmamağın gətirəcəyi zərərlər, qarşılıqlı anlaşma olmayan vaxtlardakı yaranan müşküllər barəsində onu qane etməli və başa salmalıdır ki, bu işlərin nəticəsi nəhayət onun evinə qayıdacaqdır. Cavan kişilərin həmişə riayət etməli olduqları məsələlərdən biri də həyat yoldaşını təhqir etməkdən uzaq olmalıdır. Həmçinin kişi arvadına və onun ailəsinə ehtiram qoymalı, həyatında, məişətində rifah və firavanlıq yaratmalı, onun cinsi və ruhi ehtiyaclarını təmin edərək hər növ bəhanənin qarşısını almalı, həyat yoldaşını fikri istiqlaliyyətə doğru rəğbətləndirməli, başqalarının dəxalət etməsinin qarşısını almaqla müştərək həyatın şirin gələcəyini onun nəzərində canlandırmalı, həyatın, mənzilin müşküllərini müzakirə edərək onun özündən bu kimi müşküllərin həllində kömək istəməlidir. Bütün bunlar müştərək həyatın davam etdirilməsi üçün ən münasib yollardan biridir. Həyat yoldaşı sözə baxmayan qadınlar olan kişilər mütləq imamların həyatına diqqət yetirib onların bəzi hallarda sözə baxmayan qadınları olduqda onlarla necə davranıb rəftar etmələrini öyrənib ibrət almaq lazımdır. O Həzrətlərin ardıcılları da daha dözümlü olmalıdırlar.

İndi isə sizin diqqətinizi bu barədə olan bəzi hədislərə cəlb edirik. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Atamın sözə baxmayan bir arvadı var idi ki, həmişə ona əzab-əziyyət verirdi, amma atam bunun əvəzində onu əfv edirdi.”[69]

İlahi peyğəmbərlərdən biri olan Hud (əleyhissalam)-ın arvadı ona əziyyət verirdi, üstəlik onun düşmənləri ilə əlbir olurdu. Amma Həzrət Hud (əleyhissalam) o qadının sağ qalmasını istəyir, buyururdu:

"Mömini bir kəs əziyyət etməlidir, yaxşı olar ki, bu əziyyət öz yanında olan qadını tərəfindən olsun.[70]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Həzrət İbrahim (əleyhissalam) özünün sözə baxmayan (üsyankar) əhval-ruhiyyəsi olan Saradan Allaha şikayət etdi. Allah da cavabında buyurdu: "Ey İbrahim, öz arvadınla keçin, çünki (sözə baxmayan, üsyankar) qadın əyri sümük kimidir. Əgər düzəltmək istəsən, onu sındırarsan, əgər öz halına buraxıb dəyməsən, ondan bəhrələnərsən.”[71]

Qeyd edək ki, qadınlar çox zərif, incə və atifəli varlıqlar olub ailə daxilində əsaslı rol ifa edirlər, eyni zamanda onların qəlbi çox nazik və həssasdır. Onlara qarşı çox diqqətli və ehtiyatlı olmalı, onlara nəvaziş göstərməli və əvəzində onlardan müsbət istiqamətdə faydalanmalısınız. Əgər kobudluq və bədrəftarlıq etsəniz, bu zərif varlıqlar bir növ "sınacaq” və artıq istifadə üçün yararlı olmayacaqlar. Həzrət Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) qadınların zəriflikləri barəsində bu həqiqətə işarə edərək oğlu Həsən (əleyhissalam)-a buyurur:

"Qadın zərafətlik və həssas olmaqda reyhan gülü kimidir. "özəl və ətirli olmaqla yanaşı, çox həssasdır. O qəhrəman deyildir ki, ailənin və ictimaiyyətin ağır məsuliyyətli işlərini görsün.”[72]

Bu hədislər göstərir ki, ilahi övliyaların, Məsum imamların bəzilərinin sözə baxmayan, üsyankar arvadları olmuş, amma o Həzrətlər onların xətalarını görməməzliyə vuraraq öz həyatlarını davam etdirmişlər; həyat yoldaşlarının onlara qarşı rəva gördükləri zülm və sitəmi qəbul etmiş, ancaq özləri heç vaxt onlara zülm etməmişlər. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) bu həqiqətə işarə edərək buyurur:

"Üç dəstə adam var ki, əgər qorxuları olmasa, zülm edərlər: 1-alçaq fitrətli insanlar, 2-sözə baxmayan qadınlar, 3-xidmətçilər.”[73]

Diqqət yetirilməlidir ki, qadının etdiyi zülmlərin qarşısını almaq üçün ona əzab-əziyyət vermək olmaz, əksinə, ağlasığan yolla, məhəbbət dolu baxışlarla, gözəl rəftarlarla onlara xətalarını anlatmaq lazımdır.
NƏ ÜÇÜN SÖZƏ BAXMAYAN QADINLARLA YAXŞI RƏFTAR EDƏK?

Qeyd etdiyimiz kimi, bədrəftar və üsyankar qadınları müxtəlif yollarla tərbiyə etmək olar. Əgər tam islah olmasalar, onların xətalarını nəzərə almamaq, üzə vurmamaq həyatı təlatümlü bir dənizə çevirməyin qarşısını müəyyən qədər alır, qəm-qüssələri müəyyən qədər azaldır. Çünki ixtilafları davam etdirmək, onları şişirtmək insanın ömrünü puç edir, canını əridir, evi müharibə səhnəsinə çevirir. Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"Əksəriyyəti ailə mühitində olan qəm-qüssələr insanın tez qocalmasına səbəb olur.”[74]

Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Qəm-qüssələr insanın bədənini əridib aradan aparır.”[75]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Hər kəs öz ailəsi və həyat yoldaşı ilə yaxşı rəftar etsə və öz müştərək həyatını belə davam etdirsə, Allah onun ömrünü uzadar.”[76]

İmam Səccad (əleyhissalam) cəmiyyətdə mövcud hüquqları bəyan edərkən qadının hüququna da işarə edərək buyurur: "Ər və arvad bir-birinə qarşı Allahın yaratdığı qarşılıqlı nemətlər kimidir və gərək bu nemətlərin qədri bilinsin, onlar bir-birini əzizləsinlər, nəticədə bir-birinə qarşı məhəbbətlə yaşasınlar.”

Bu fəslin sonunda zəruri bir məsələni xatırlatmağı lazım bilirik: o da bundan ibarətdir ki, həyat yoldaşı ilə mülayim, yaxşı rəftar etmək islam qanunları çərçivəsində olmalıdır. Buna əsasən, İslama zidd olan qeyrətsizlik, qadın və kişinin hicabsız surətdə qarışığından ibarət olan məclislərin təşkil olunması, camaatın gözləri önündə qadınların heysiyyətlərini aradan aparıb oyuncağa döndərmək kimi işlər ümumiyyətlə (haram olub) bizim bəhsimizdən xaricdir.

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam)-ın nəzərincə "ailəsinə və həyat yoldaşına qarşı qeyrətsizlik və etinasızlıq göstərənlər imansızdırlar.”[77]

Əvvəlki bəhslərdə qeyd etdiyimiz kimi, qadınlar insanın səadət və xoşbəxtlik səbəbi, Allahın yer üzündəki işçiləri və kişilərin qəlblərinin aramlığıdır. Pak, işgüzar və ürəyi yanar nəsli tərbiyə etmək və s. kimi xüsusiyyətlər onların vücudlarında gizlənmişdir. Məgər belə insanları döymək olarmı? "örəsən onların bədənlərini döyüb göyərtmək və yaralamaq cinayət deyilmi? "örəsən müqəddəs islam dini və azad vicdanlar bu yer mələklərinin mehriban qəlblərini sındırmağa icazə verərmi?

QADINLARIN DƏYƏRİ

İslamın ali dəyərli təlimlərində qadınlara yüksək məqamlar verilmişdir. İslami rəvayətlər onları tərifləmişdir. Biz əvvəlki fəsillərdə bu barədə müəyyən qədər hədis qeyd etmişdik. Bu fəsildə də bir neçə nümunəni qeyd edirik. İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Xeyir-bərəkətin əksəriyyəti qadınların vücudunda qoyulmuşdur.”[78]

O Həzrət başqa bir hədisdə qadınları iki dəstəyə–yaxşı qadınlar və pis qadınlara ayırıb yaxşıların barəsində buyurur:

"Bu qadınların dəyəri qızıl-gümüş, ləl-cəvahiratdan daha da üstündür, heç bir qiymətli daş-qaşın onların müqabilində dəyəri yoxdur.”[79]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Bu dünya bir mətaha bənzəyər ki, onların da ən yaxşısı xoşxasiyyətli qadınlardır.”[80]

Bu kəlamlar qadınların yüksək dəyərlərinə işarə edib onların varlıqlarını xeyir-bərəkət mənbəyi, bu dünyanın ən yaxşı mətahı, onların mənəvi dəyərlərini bütün qiymətli şeylərdən üstün hesab edir.
QADINI DÖYMƏK QADAĞANDIR!

Bu barədə olan islam qanunlarının araşdırılması bizi həssas və incə məsələlərə doğru yönəldir, qadınlara ruhi və cismi cəhətdən işgəncə verilməsini ailə hüququna qarşı yönəldilən ən böyük cinayətlərdən hesab edir. Qadınlar kişilər kimi şərif və insaniyyət dəyərlərinə malik olan varlıqlardır. Buna əsasən, onları döymək, heç də qəbulediləsi bir məsələ deyildir. Onların eşq-məhəbbət yolunda döyünən mehriban qəlbləri şərif və zərif varlıq olduqlarını göstərir. Onların bədənləri heyvan bədəni deyildir ki, döyülməyə, əzab-əziyyətə və işgəncəyə dözə bilsin. Müqəddəs islam dini qadınları döyməyi qadağan edir.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Bir kəsin haqqı yoxdur ki, öz arvadına əzab-əziyyət verib döysün; amma əgər islam icazə verdiyi istisna hallarında olarsa, eybi yoxdur.”[81]

Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Aya sizlərdən hər hansı biriniz öz arvadını döyüb sonra onu qucaqlayarmı?!”[82]

Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) çox təəccüblə bu sualı irəli çəkib buyurur ki, bir kəs öz həyat yoldaşını döyüb sonra onunla yaxınlıq etməsi nə qədər də rüsvayçılıqdır!

Əmirəl-möminin Əli ibni Əbutalib (əleyhissalam) buyurur:

"İnsanların tərbiyələndirilməsi ədəblə, heyvanların ədəbləndirilib aram edilməsi isə yalnız döyməklə mümkündür.”[83]

Qadınları döyənlər onları insan və aqil şəxslər sırasında hesab etmirlərmi?

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Ey camaat, siz arvadlarınız barəsində çox ehtiyatlı olub Allahdan qorxun! Çünki onlar ilahi əhd-peymanlarla sizin ixtiyarınıza keçmişlər. Siz Allahın məxsus kəlmələri ilə onları özünüzə halal etmisiniz. Bu halda yaxşı olar ki, bu əmanətləri döyüb incitməyəsiniz, çünki onlar eşq və məhəbbət ocağıdır.”[84]

Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Təəccüb edirəm o kişilərə ki, həyat yoldaşını vurur, halbuki özü vurulmağa daha layiqdir. Ey müsəlmanlar, qadınlarınızı çubuqla vurmayın. Əgər onları tənbeh etməyə məcbur olsanız, aclıq və üryan saxlamaqla onları ədəbləndirin. Bu üsul sizin dünya və axirətdə xeyrinizədir.”[85]

Bir nəfər Peyğəmbərdən qadınların hüquqları barəsində soruşdu, Həzrət buyurdu:

""ərək kişi arvadının üzünə vurmasın və ona əxlaqi cəhətdən üzünü turşutmasın.”[86]

Həzrət başqa bir hədisdə buyurur:

"Sizin ən pis kişilərinizin kim olduğunu deyimmi?” Dedilər, bəli ya Rəsuləllah. Buyurdu: "Öz əyalını və nökərini döyüb onlara rəhm etməyən və mehribanlıq göstərməyənlərdir.”[87]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Hər kəs öz arvadını ömrü boyu üç dəfədən artıq vursa, Allah taala onu Qiyamət günü bütün məxluqatın içərisindən qaldırıb əvvəldəkilərin və axırdakıların (yəni bütün məxluqatın) içində rüsvay edəcəkdir.”[88]

Bu rəvayətlər əziz oxucular üçün qadını vurmağın qadağan olması barəsində kifayətdir. Çünki qadınlar incə insani duyğulara malik olan ilahi əmanətlərdir. Buna əsasən, onları kötəkləmək insani atifələrə xəyanət, əmanətdarlıq hüququna riayət etməməkdir. İkincisi, qadınlar ərlərinin səadət və xoşbəxtlik amili, eşq, səfa-səmimiyyət ocağıdır. Onları vurmaq son dərəcə qəbahət sayılır və ailə ocağını yanar cəhənnəmə döndərir. Üçüncüsü, qadını vurmaq islam göstərişlərinin əksinədir. Bu işi görən şəxs dünya və axirətdə Allahın qəzəbinə, Rəsuli Əkrəmin nifrət etməsinə səbəb olacaqdır. Bu məsələ sair məsələlərdən daha mühümdür.
İSTİSNA QADINLAR

Qadınların bəziləri öz həyat yoldaşının hüquqlarına riayət etmir, onların cinsi ehtiyaclarının təmin olunmasında etinasızlıq edir, ərin icazəsi olmadan evdən çıxır, özünün rəzil əxlaqı ilə ailədəki səfa-səmimiyyəti cəhənnəmə döndərir, həyat yoldaşının işlərinə yersiz dəxalət etməklə onu narahat edir. Bu istisna qadınlar islam nəzərində insani dəyərlərdən məhrum olan bir şəxslər kimi təqdim edilir və şiddətlə pislənirlər.

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Varlıq aləmində ən pis şey–sözə baxmayan qadınlardır.”[89]

İmam Sadiq (əleyhissalam) buyurur:

"Mömin şəxsin ən güclü düşməni sözə baxmayan arvadıdır.”[90]

Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Qadınlar şeytanın ipləridir.”[91]

Bu hədis qadınları inhirafa və məsiyətə düşməyin amili kimi bildirmişdir.

Bütün bu rəvayətlərdə bu kimi qadınlar kəskin surətdə məzəmmət olunaraq varlıqların ən alçağı kimi təqdim olunmuşdur. (Bu bölmənin davamı 46-cı fəsildə gələcəkdir.)

Quran, hədis və fiqhi istilahda bu cür qadınlara "naşizə” deyilir. Bu xüsusiyyətin səbəbi bəzi qadınlarda olan yersiz qürurlar və özlərini üstün tutmalarıdır ki, nəticə etibarı ilə öz ərlərinə tabe olmur, həyatı ərlərinə acınacaqlı və xoşagəlməz bir zindan edirlər. Naşizə qadınlardan bəziləri ruhi xəstəliklərə tutulur, həmişə qanunu pozmaq, həyat yoldaşlarına üstünlük qazanmaq istəyini adətə çevirirlər. Onlar bu nalayiq əməllərindən həm də ləzzət alırlar. Bu cür fərdlər həmişə ərlərinə ruhi və cismi əzab verirlər. Müqəddəs islam dini bu cür şəxslərin islah edilib tərbiyələndirilməsində ağlasığan yollar nəzərdə tutaraq ədəbləndirmənin mərhələlərini aşağıdakı tərzdə bəyan edir. Allah taala Qurani kərimdə buyurur:

"O qadınlar ki, onların naşizəliyindən qorxursunuz, əvvəlcə onlara mövizə edin, öyüd-nəsihət verin, sonra əgər nəsihət yolu ilə islah olmasalar, öz yatağınızı onlardan ayırın, əgər bununla da tənbeh olunmasalar, aram şəkildə onları vurun.”[92]

Pərvərdigari-aləm göstəriş verir ki, sözə baxmayan qadınlara yol göstərin, onların nalayiq hərəkətlərinin acı aqibətlərini mülayimliklə xatırladın, əgər ruhi cəhətdən aramlaşmasalar, ona əlac edin, nə qədər ki, yaxşı əxlaq və nəsihət yolu müsbət nəticə verir, bacardığınız qədər kobudluq və acıq etməkdən uzaq olun.

Əgər qadın haqqı və məntiqi yolu seçməzsə, onda islah üçün bir az da ciddi göstəriş verir, atifi amillərdən istifadə yolunu təklif edir və buyurur ki, onun yatağını özünüzdən ayırın və ona mənəvi cəhətdən təsir edin. Çünki yatağın ayrılmasına dözmək qadınlar üçün ruhi cəhətdən son dərəcə çətindir. Əgər öz ərini sevirlərsə, bu hərəkətlə düzgün yolu seçib əvvəlki kimi olmayacaqdır.

Qəzetlərin birində yazırlar ki, Rusiyada bir qız intihar etmişdi və ölümündən qabaq yazmışdı ki, "məni indiyə qədər heç bir kişi öpməyib, buna görə də mən bu həyata dözə bilmirəm.”[93]

Bu hxadisə göstərir ki, qadınlar daha artıq cinsi hisslərə malikdirlər. Sığınacaq tapmaq üçün ərlərinə kəskin ehtiyac duyurlar. Ərinin ondan ayrı yatması onun üçün silahdan da kəsicidir. Buna görə də islam qadınların tərbiyələndirilməsinin ikinci mərhələsində onlarla bir yerdə yatmamağı, mehribanlıq göstərməməyi təklif edir. Əgər bütün bu mərhələlər əməli olduqdan sonra da qadın islah olmazsa və bunların heç bir müsbət təsiri olmazsa, bu zaman müəyyən şərtlər daxilində onu vurmağa icazə verilir. Quran, rəvayət, habelə bəzi millət və xalqların qanunları, həmçinin əql bu həqiqəti təsdiq edir. Çünki onlar öz ağılsız və düşünülməmiş hərəkətləri ilə məhəbbət dolu ailə ocaqlarını cəhənnəmə döndərir. Öz ağılsız hərəkətləri ilə ailənin səfa-səmimiyyətini, mehribanlıqla dolu olan ailə ocağını həyəcanlandıran, onun inzibatını pozur, ərin və ailə üzvlərinin fikirlərini qarışdırıb onları kədərləndirən və bu yolla da islamın ictimai sistemini cəmiyyətdə azğınlığa düçar edən qadınlar qanunu pozanlar hesab olunurlar və şübhəsiz, öz əməllərinin cəzasını da çəkməlidirlər. Bu üslub dünyanın bütün ölkələrində də qanun şəklindədir. Belə ki, bir kəs qanunu hər hansı sahədə pozarsa, tənbeh edilir, cəzalandırılır, bəzən ağır cinayətlər törədənləri edama məhkum edirlər. Qanunu pozan qadınların tənbeh edilməsi məsələsi də bu ümumi qanundan istisna olunmur. Bundan əlavə, Allah taala "Nisa” surəsinin 34-cü ayəsində bu məsələni aşkar şəkildə irəli çəkir, çoxlu rəvayətlər də bu həqiqəti təsdiqləyir. Alimlər və mərcəyi-təqlidlər–hər zamanda cəmiyyətin, insanların mənafeyini və məsləhətini təmin edən bu şəxsiyyətlər Quran və sünnətdən ilham alaraq bu barədə fətva vermişlər ki, indi onları qeyd edirik. Rəsuli Əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) buyurur:

"Qadınlara xeyir əməllər öyrətmək üçün onları vurun.”[94]

Əbdülllah ibni Abbas bu ayənin təfsirində buyurur:

"Quranın qanununa uyğun olaraq sözə baxmayan qadını birinci dəfə nəsihət edin, əgər qəbul eləməsə, onu aramlıqla elə vurun ki, dərsisi və sümüyü zədə almasın.”[95]

İmam Baqir (əleyhissalam) buyurur:

"Sözə baxmayan qadınları yalnız misvak çubuğu (dişləri yumaq üçün istifadə olunan xurma çubuq) ilə vurmaq olar.”[96]

"Cəvahirül-kəlam” kitabının müəllifi öz kitabında buyurur:

"Əgər qadınlar öz ərlərinə, tabe olmalı olduqları yerlərdə imtina edərək tabe olmasalar, ərinin ixtiyarı vardır ki, bu kimi istisna qadınları tənbeh edərək döysün.”[97]

Həzrət İmam Xomeyni (r.ə) buyurur:

"Əgər kişi öz qadınından onun icazəsiz çölə çıxmamasını və özünü onun istədiyi ləzzətlər üçün hazır etməsini istəsə, hətta ərinin ürəyi istəyən tərzdə bəzənib zinətlənməsini istəsə, amma qadın ona tabe olmasa, bu halda qadın "naşizə” sayılır. Əgər nəsihətlə, yatağın ayrılması yolu ilə islah olunmayıb öz dediyini israr etsə, ərininin onu vurmasına icazə verilir. Onun tənbeh edilməsi o qədər olmalıdır ki, qadın ağıllansın, amma bədən xəsarəti görməsin, bədəni həddindən artıq göy və ya qara olmasın. Əgər bu həddi keçərsə, əri diyəsini verməlidir.”[98]

Bu fətvadakı "naşizə” sözünün mənasından məlum olur ki, qadın ərinin icazəsi olmadan evdən çölə çıxmamalı, özünü ərinin cinsi ehtiyaclarını təmin etmək üçün hazırlamalıdır, hətta ərin istədiyi lazımi bəzək və təmizliyi yerinə yetirməsə, naşizə sayılacaqdır. Əlbəttə, ərin haqqı yoxdur ki, öz arvadını ev daxilində və ya evdən xaricdə olan işləri görəyə məcbur etsin. Amma bu vəzifə yalnız əxlaqi nəzərdən lazımdır və nəticəsi də ərin məhəbbətinin cəlb edilməsinə, iqtisadi sahələrdə irəliləyişə səbəb olacaqdır. Buna əsasən, əgər qadınlar evin daxili işlərinin yerinə yetirilməsində etinasızlıq etsələr, ərin onu tənbeh və ya təhqir etməyə haqqı yoxdur.”[99]

Bu fəsildə qeyd olunanlardan məlum olur ki, ərin öz arvadını döyməyə haqqı yoxdur. Qadınları tənbeh etmək, vurmaq ailə daxili xəyanətdir ki, öz ardınca acınacaqlı aqibət gətirir. Amma əgər ər arvadın məişət xərclərini təmin etsə, amma arvadı da şəriət nöqteyi-nəzərindən ərli qadınlara vacib olan vəzifələri yerinə yetirməsə, bu halda kişi ona əvvəlcə nəsihət edib yerini ayrı saldıqdan sonra bu işlər müsbət nəticə verməzsə, onun islah olunması üçün aramlıqla onu vura bilər. Əgər qadın islah olunub səhvlərini anlayarsa, əri gərək özünün məxsus məhəbbətləri, səfa-səmimiyyəti ilə onun könlünü alsın və nəvaziş etsin ki, beləliklə arvad bu acı xatirəni unutsun. Belə ki, Əli (əleyhissalam) öz dövründə xətakarları tənbeh edir, islam cəza tədbirləri icra edildikdən sonra onlarla o qədər mehriban olurdu ki, ürəklərində Həzrətə qarşı azacıq belə kin-küdurət qalmırdı.

Allah bütün ailələrə, ər və arvadlara öz vəzifələrini tanıyıb yerinə yetirməkdə, ailə ocağının günbəgün məhəbbət və ehtiramla dolmasına kömək etsin!

[51]"Rum” surəsi, ayə:21

[52]"Nisa” surəsi, ayə:19

[53]"Müstədrək.” 2-ci cild, səh.550

[54]"Qürbül-əsnad”, səh.34

[55]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.10

[56]"Üsuli-kafi”, 2-ci cild, səh.644

[57]"Müstədrək”, 2-ci cild, səh.532

[58]"Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.227

[59]"Rovzətul-muttəqin”, 8-ci cild, səh.87

[60]"Vəsailüş-şiə”, 8-ci cild, səh.507

[61]"Fürui-kafi”, 5-ci cild, səh.320

[62]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.22

[63]"Biharul-ənvar”, 6-cı cild, səh.220; "Səfinətül-bihar”, 1-ci cild, səh.424

[64]"Nəhcül-bəlağə”, 19-cu cild, səh.652

[65]"Müstədrəkül-vəsail”, 2-ci cild, səh.551

[66]"Müstədrəkül-vəsail”, 2-ci cild, səh.551

[67]"Şərhi mən la yəhzur”, 13 səh.7

[68]"Nəhcül-bəlağə”, 31-ci məktub

[69]"Vəslailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.121

[70]"Səfinətul-bihar”, 1-ci cild, səh.561

[71]"Fürui-kafi”, 2-ci cild, səh.513

[72]"Nəhcül-bəlağə”, 31-ci məktub

[73]"Biharul-ənvar”, 75-ci cild, səh.309

[74]"Töhəfül-üqul”, səh.155

[75]"Qürərül-hikəm”, səh.16

[76]"Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.225

[77]"Nəhcül-bəlağə”, səh.1144

[78]"Rovzətul-müttəqin”, 8-ci cild, səh.93

[79]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.17

[80]"Cameül-üsul”, 12-ci cild, səh.123

[81]"Müstədrək”. 2-ci cild, səh.550

[82]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.119

[83]"Nəhcül-bəlağə”, 31-ci məktub

[84]"Cəvahirül-kəlam”, 31-ci cild, səh.305 (Beyrut çapı)

[85]"Səfinətul-bihar”, 2-ci cild, səh.586

[86]"Məcməül-bəyan”, 2-ci cild, səh.327

[87]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.18

[88]"Müstədrəkül-vəsail”, 2-ci cild, səh.550

[89]"Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.240

[90]"Vəsailüş-şiə”, 14-cü cild, səh.12

[91]"Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.249

[92]"Nisa” surəsi, ayə:34

[93]"Nizami hüquqi zən”, səh.182

[94]"Biharul-ənvar”, 103-cü cild, səh.249

[95]"Məcməül-bəyan” təfsiri, 3-cü cild, səh.44

[96]"Məcməül-bəyan” təfsiri, həmin ayənin təfsiri

[97]"Cəvahirül-kəlam”, 31-ci cild, səh.201 (Beyrut çapı)

[98]"Təhrirül-vəsilə”, 2-ci cild, səh.305

[99]"Tovzihul-məsail”, 2441-ci məsələ