İslam-Kitabxanasıİslam-Kitabxanası

Azan vaxtları
Saytda axtar
Saytın menyusu
Kitabxana əxlaq
Zərif nöqtələr [5]
Böyük rəhbər ayətullah Xameneinin həyatından əhvalatlar [16]
Həyat dərsi [5]
İslam dünyagörüşü - Cəmiyyət və tarix [16]
İnsan və mənəviyyat [10]
İmam Hüseynin (ə) əxlaqi görüşləri [0]
Xəbərdarlıq [3]
“Miratur-rəşad” (hidayət güzgüsü) [15]
İslamda ailə 2 [16]
İslamda ailə 1 [16]
Fəsad sərçeşməsi (Şeytan tələsi) [6]
İslamda Əxlaq 2 [20]
İslamda Əxlaq 1 [26]
İmam Sadiqin (ə) bəyani ilə yaranışın sirləri [8]
Siddiqeyi-Tahirə (ə) 2 [13]
Siddiqeyi-Tahirə (ə) 1 [12]
Ailə səadətinə necə nail olaq? [18]
Kumeyl duasının şərhi 2 [13]
Kumeyl duasının şərhi 1 [12]
Minacatın əzəməti [13]
Ey ata, ey ana, biz müttəhimik [5]
Qadın - Fatimə Fatimədir [14]
Nəsihətlər [26]
İslam dünyagörüşü - Əbədi həyat [5]
Din təlimləri 2-ci cild (Uşaqlar və yeniyetmələr üçün dərslik) [30]
Din təlimləri 1-ci cild (Uşaqlar və yeniyetmələr üçün dərslik) [31]
İslam dünyagörüşü - İnsan Quranda [5]
İnsanı tanımaq [21]
Axirət azuqəsi 2-ci cild (Peyğəmbərin (s) Əbuzərə nəsihətləri) [24]
Axirət azuqəsi 1-ci cild (Peyğəmbərin (s) Əbuzərə nəsihətləri) [19]
Ariflərdən [9]
İslam dunyagörüşü İnsan və iman [6]
Əxlaqi və psixoloji çatışmazlıqların araşdırılması [19]
İslam və qərb mədəniyyəti [15]
Əbədi öyüd (ikinci cild) [22]
Əbədi öyüd (birinci cild) [23]
İlahi nəsihətlər [15]
Gəncliyin yeddi səması (zəruri dini biliklər) [9]
İslamda nümunəvi qadınlar – Fatimə (ə) [149]
Günahşünaslıq [19]
Nəfsin saflaşdırılması [24]
İslamda qəhrəman qadınlar [20]
Kəramət sahibləri [13]
Kamil insan [30]
Şəhadət yatağında Mövlanın (ə) öyüdü [17]
Rəbbin dərgahında [22]
İmam Hüseynin (ə) əxlaqi görüşləri [11]
İbrət güzgüsü [14]
İmam Zamanla görüşənlər [15]
Allaha doğru [33]
Allahın elçisi [20]
Sadiq yol axtaranlar üçün imam Sadiqin (ə) nəsihətləri [29]
Məhəbbət iksiri [26]
Hicab [14]
Kaş valideynlərim biləydi! [14]
Ayətullahül-üzma Behcətin həyatı [14]
Nəfsi saflaşdırmadan qabaq özünütanıma [4]
Övsafül-Əşraf [7]
Gənc ailələr üçün göstərişlər [6]
Əxlaq elmində 50 dərs [51]
İslamda övlad [1]
Islamda evlənmə və ailə hüququ-2 [11]
Islamda evlənmə və ailə hüququ-1 [13]
Bizim sorgumuz
Ramazan ayında oruc tutmusuzmu?
Total of answers: 1821
Saytın menyusu
Şərhlər: 14
Rəsmlər: 618
Əxlaq: 1118
Müxtəlif: 481
Etiqat, Tarix, Fəlsəfə: 1448
Quran, Hədis, İslam təlimləri, Fiqh: 1131
Statistika

Burda olanlar 2
Qonaqlar 2
İstifadəçilər 0
Son qeydiyyatçılar
  • Jafidlop
  • ElvinAliyev1986
  • ZauriceGar
  • Zartysot
  • Gunahsiz1gun
  • Ceyhun630
  • kami
  • artpak2012
  • zeyneb_a_va
  • Famesbar
  • Main » Articles » Quran » Quranda dunyaşünaslığın əsasları

    Quranda dunyaşünaslığın əsasları
    ÜÇÜNCÜ FƏSİL
    VARLIQ ALƏMİNİN ÜMUMİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ
    Varlıq aləminin nizamlı düzəni
    Varlıq aləmində diqqəti cəlb edən ümumi xüsusiyyətlər sırasında burada müşahidə edilən nizamlı düzəndir. Bu düzən isə Quranın kosmoloci təliminin əsas prinsiplərindən biridir. Kainatda tək-tək hüceyrələrdən tutmuş nəhəng kəhkəşanlara kimi bütün varlıq aləmi ardıcıl və nizamlı bir düzənə malikdir. Kainatı təşkil edən varlıq təbəqələri arasında elə bir nizamlı bağlılıq vardır ki, dəqiq elmi axtarışlar aparmadan belə buradakı nizamı sadə bir baxışla müəyyən etmək mümkündür.
    Bu mövzu ilə bağlı ayələrin təhlilinə girişməzdən öncə, nizamlı düzənin ümumi tərifini verək.
    Nizamlı düzən hər hansı bir kompleks sistemin tərkib hissələrinin kəmiyyət və keyfiyyət baxımından mütənasib olaraq bir yerə toplanması deməkdir. Belə bir vəziyyətdə həmin nizamlı sistem hər hansı məqsəd və hədəf üçün düzənə salınır. Əgər bir prosesin tərkib hissələri mütənasib və ahəngdar şəkildə nizamlı sistem halına gətirilirsə, bu proses nizamlı hadisə kimi dəyərləndirilir. İnsan bədənini təşkil edən hüceyrələr kəmiyyət və keyfiyyət baxımından mütənasib bir tərzdə bir-biri ilə bağlı olur və bu hüceyrələr qidalanaraq insanı kamil bir vəziyyətə çatdırır. Bir hüceyrənin çəkisi qramdır və bu hüceyrə belə bir az çəki ilə insan orqanizminin bütün üzvlərinin xüsusiyyətini özündə birləşdirir. Hüceyrələrdə eyni zamanda fərdin irsi xüsusiyyətləri də əks olunur.
    Quran ayələrində təbiət aləminin nizamlı düzəninə işarələr çoxdur. Qurani-kərim həm Göy və Yer aləmindəki nizamlı düzəni yada salır, həm də Yer üzərində mövcud olan bitki, heyvanat aləmi, insan orqanizmindəki nizamlı düzənə işarələr edir.
    Öncə Göylər, Günəş və Ayın nizamlı düzəni barədə ayələrə diqqət yetirək.
    Nuh surəsi, 15-16-cı ayələr:
    Məgər görmürsünüz ki, Allah yeddi Göyü (bir-birinin üstündə) qat-qat necə yaratdı?!
    Orada Ayı bir nur, Günəşi də bir çıraq etdi.
    Rəhman surəsi, 5-ci və 7-ci ayələr:
    Günəş və Ay müəyyən bir ölçü ilə (hərəkət edər). O, ucaltdı, tərəzini (ədalət tərəzisini) O qoydu!
    Rəd surəsi, 2-ci ayə:
    Göyləri gördüyünüz kimi, dayaqsız olaraq yüksəldən, sonra ərşi yaradıb hökmü altına alan, müəyyən vaxta (dünyanın axırına, qiyamətə) qədər (səmada) dolanan Günəşi və Ayı (iradəsinə) tabe edən, bütün işləri yoluna qoyan, ayələri müfəssəl izah edən məhz Allahdır. (Bütün bu dəlillərdən sonra), Rəbbinizlə qarşılaşacağınıza (qiyamət günü dirilib, haqq-hesab üçün hüzurunda duracağınıza), bəlkə inanasınız!
    Başqa ayələrdə isə Yerin, dağların, çayların, gecə-gündüzün nizamlı düzənlə yaradılışı, müxtəlif bitkilərin xilqətindəki ahəngdarlıq xatırlanır və bunlar Allahın qüdrət və hikmət nişanələri (ayələri) hesab edilir.
    Rəd surəsi, 3-4-cü ayələr:
    Yeri (insanların və başqa canlıların yaşaya bilməsi üçün) döşəyən (uzadıb-genəldən), orada möhkəm dağlar, çaylar yaradan, bütün meyvələrdən (erkək-dişi, yaxud şirin-acı, turş-meyxoş və s. olmaqla) cüt-cüt yetişdirən, gecəni-gündüzlə (gündüzü də gecə ilə) örtüb bürüyən Odur. Şübhəsiz ki, bunda (bütün bu deyilənlərdə) düşünən insanlar üçün (Allahın qüdrətini və vəhdaniyyətini sübut edən) neçə-neçə dəlillər vardır!
    Yer üzündə bir-birinə yaxın (qonşu) qitələr (münbit) qeyri-münbit, şirin-şoran, dağlıq-aran yerlər, müxtəlif iqlimli torpaq sahələri, eyni su ilə sulanan üzüm bağları, əkinlər, şaxəli-şaxəsiz xurma ağacları vardır. Halbuki biz yemək baxımından onların birini digərindən üstün tuturuq. Şübhəsiz ki, bunda da anlayıb-dərk edən insanlar üçün (Allahın qüdrətinə və vəhdaniyyətinə dəlalət edən) əlamətlər vardır.
    Başqa bir ayədə Göylərin və Yerin xilqətində, Göydən yerə yağmurun nazil olmasında, gəmilərin dəryada hərəkətində, torpaqların dirçəlməsində, bulud və küləyin hərəkətində müşahidə edilən nizam barəsində bəhs edilir.
    Bəqərə surəsi, 164-cü ayə:
    Həqiqətən, Göylərin və Yerin yaradılmasında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində, içərisində insanlar üçün mənfəətli şeylər olan gəmilərin dənizlərdə üzməsində, quruyan Yer üzünü Allahın Göydən yağmur yağdıraraq yenidən diriltməsində, cins-cins heyvanları onun hər tərəfinə yaymasında, küləyin bir səmtdən başqa səmtə əsməsində, Göylə Yer arasında (Allahın əmrinə) tabe buludların hərəkətində, ağıl və düşüncə sahibi olan insanlar üçün (Allahın hikmət və qüdrətinə dəlalət edən) əlamətlər vardır.
    Ay ilə Günəşin nizamlı bir qayda üzrə düzlənməsi gecə-gündüzün, aylar və illərin dəqiq hesablanması üçün önəmlidir və Qurani-kərim xilqətin bu nizamını da diqqətdən qaçırmır.
    Yunus surəsi, 5-ci ayə:
    Günəşi işıqlı (parlaq), Ayı nurlu edən, illərin sayını və hesabı biləsiniz deyə, Ay üçün mənzillər müəyyən edən məhz Odur. Allah bunları ancaq haqq olaraq yaratdı. O, ayələrini anlayıb-bilən bir tayfa üçün belə müfəssəl izah edər!
    Allah bütün xilqəti ahəngdar və nizamlı yaratmışdır və bitkilər də həmin nizama tabedir.
    Hicr surəsi, 19-cu ayə:
    Biz Yer üzünü döşədik (orada hər şeyi yerbəyer etdik), orada möhkəm dayanan dağlar yerləşdirdik, hər şeydən (bütün meyvələrdən) müəyyən ölçüdə (lazım olan qədər) yetişdirdik. Dünyanın üfüqi və şaquli düzəni
    Dünyanın nizam və düzəni haqqında bəhs edərkən bir məsələni qeyd etmək gərəkdir. Dünya yaradılışında iki düzən vardır: şaquli və üfüqi düzən. Şaquli düzən dedikdə varlıq aləmi ilə Allah arasında vücud – substansiya baxımından olan bağlılıq və münasibət nəzərdə tutulur. Yəni hər bir mövcud olan varlığın yaradılış baxımından qaynaq və mənşəyi ilkin başlanğıcdır (məbdə). Yaradılış aləmi də pillə-pillə varlığın ilkin başlanğıcından təzahür edir. Bir sıra varlıqlar isə başqa şeylərin yaranmasına səbəb olur. Şaquli dünya düzənində Tanrı varlığın başlanğıc zirvəsində dayanır və aləmdəki şeyləri xüsusi nizam və qayda ilə yaradır. Varlıq aləminin yaradılış və idarə olunmasında mələklər ilahi əmrləri yerinə yetirən icraçı kimi çıxış edirlər. Onlar Allahın fərmanına itaət edərək öz işlərini görürlər.
    Naziat surəsi, 5-ci ayə:
    And olsun işə əncam çəkənlərə (Allahın əmri ilə dünyanın işlərini idarə edən mələklərə) ki, qiyamət haqdır və siz qiyamət günü dirilib haqq-hesab üçün Allahın hüzurunda duracaqsınız!
    Səcdə surəsi, 5-ci ayə:
    O, Göydən Yerə qədər olan bütün işləri idarə edir, sonra həmin işlər sizin saydığınızın (dünya ilinin) min ilinə bərabər olan bir gündə (qiyamət günündə) Ona (Allah dərgahına) yüksələr.
    Bunlarla yanaşı, Qurani-kərimdə yaradılış məsələsi ilə bağlı Ərş, Kürsü, Lövh və Qələm kimi məfhumlar işlənir. Bu isə onu göstərir ki, metafizik fəzada və maddi dünyanın arxasında xilqətin gerçəkləşməsi bir silsilə qurum və düzənlər əsasında baş verir. Filosoflar həmin düzəni şaquli düzən adlandırmışlar. Bu düzən xilqətin yaradılışını substansiya (vücud) baxımından ilahi fəaliyyət yönümündə əsaslandırır.
    İkinci bir düzən isə maddi aləmin və təbiətin yaradılışı ilə bağlıdır. Bu mərhələdə ilahi feyzin sayəsində maddi varlığın yaranma şəraiti əsaslandırılır. Təbii hadisələr isə adətən həm ölçü və kəmiyyət göstəriciləri çərçivəsində, həm də zaman və məkan dairəsində baş verir. Bu proseslər səbəbiyyət əlaqəsi üzrə gerçəkləşir. Məsələn, ata və ananın varlığı müəyyən məkan və zaman çərçivəsində övladın yaranmasına səbəb olur. Bu sayaq səbəb əlaqəsini riyazi səbəb adlandırmışlar. Ata və ana Allahın iradəsi ilə övladın yaranması üçün bir vasitə kimi çıxış edirlər. Təbiətdə baş verən bütün hadisə və proseslər üfüqi dünya düzəninə dəlalət edir.
    Varlıq aləminin qanuna uyğunluğu
    Varlıq aləminə xas olan səciyyələrdən biri onun qanunauyğun olmasıdır. Varlıq aləmi nizamlı düzənə malik olduğu üçün həm də qanunauyğundur.
    Dünya ümumi bir qanunauyğunluğa malik olsa da, bu qanun mahiyyətcə xarici aləmdə gerçəkləşir və biz zahirdə həmin qanunu görə bilmirik; yalnız əqli mühakimə yolu ilə onun varlıq aləminə hakim olduğunu anlayırıq. Deməli, dünyadakı qanunauyğunluğun obyektiv şəkli yoxdur. Biz hadisələr arasındakı dəqiq və ahəngdar münasibət əsasında varlıq aləminin qanunauyğun proses olduğunu bilirik. İndi Qurani-kərimdə varlıq aləminin qanunauyğunluğuna işarə edilən bəzi ayələri nəzərdən keçirək.
    Yasin surəsi, 37-40-cı ayələr:
    Gecə də onlar üçün (qüdrətimizə) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardan kimi onlar zülmət içində olarlar.
    Günəş də (qüdrət əlamətlərimizdən biri kimi) özü üçün müəyyən olunmuş yerdə seyr edər. Bu, yenilməz qüvvət sahibi olan və (hər şeyi) bilən Allahın əzəli hökmüdür (təqdiridir).
    Biz Ay üçün də mənzillər müəyyən etdik. Nəhayət, o (həmin mənzilləri başa vurduqdan sonra) dönüb xurma ağacının quru və əyri budağı kimi (hilal şəklində) olar.
    Nə Günəş Aya çatar (yetişər), nə də gecə gündüzü ötə bilər. (Günəş, Ay və ulduzların) hər biri Göydə (öz hədəqəsində, öz dairəsində) üzər.
    Bu ayələrdə gecə və gündüz qanun üzrə növbələşir, Günəş və Ay qanunla təyin olunmuş bir tərzdə hərəkət və dövr edər, həmin qanunlar onların üst-üstə düşməsinə imkan vermir. Deməli, Allahın xilqəti qanun-qayda üzrə tənzimlənir və belə olmasaydı kainat xaos içində dağılardı.
    Rəhman surəsi, 5-ci ayə:
    Günəş və Ay müəyyən bir ölçü ilə (hərəkət edər).
    Qurani-kərimdə hər hansı bir şeyin və hadisənin qanunauyğunluğunu ifadə etmək üçün bəzi məqamlarda "qədər" məfhumu işlənib. Qanunauyğun proseslərin əsasında ölçü və miqdar dayanır.
    Furqan surəsi, 2-ci ayə:
    O Allah ki Göylərin və Yerin hökmü (səltənəti) Onundur. O (Özünə) heç bir övlad götürməmişdir; mülkündə heç bir şəriki yoxdur. O hər şeyi müəyyən ölçü və qədərlə yaratmış və onun müqəddəratını əvvəlcədən müəyyən etmişdir.
    Talaq surəsi, 3-cü ayə:
    Və ona gözləmədiyi yerdən ruzi verər. Kim Allaha təvəkkül etsə, Allah ona kifayət edər. Allah öz buyruğunu yerinə yetirəndir. Allah hər şey üçün bir ölçü və qədər (hədd, müddət) təyin etmişdir.
    "Qədər" sözü ilə yanaşı "mizan" sözü də varlıq aləmindəki proseslərin qanunauyğunluğunu bəyan etmək üçün münasibdir.
    Rəhman surəsi, 7-ci ayə:
    Göyü O ucaltdı, tərəzini (ədalət tərəzisini) O qoydu!
    Qurani-kərimdə Allahın qoyduğu qayda-qanun "sünnət" məfhumu ilə ifadə olunur. Varlıq aləminə hakim olan qanun-qayda bu sözün köməyi ilə çatdırılır. Lakin qeyd etmək yerinə düşər ki, "sünnət" sözü daha çox insanın fərdi həyat və əxlaq-davranış qaydaları və toplumdakı ictimai münasibətlər ilə bağlı işlənir. Allah təkcə təbiət və kainatda olan maddi varlıqlar üçün deyil, insan və toplum üçün də adət və qaydalar təyin edir. Allahın verdiyi qanun-qayda isə dəyişməzdir.
    İndi "sünnət" məfhumunun işləndiyi bir neçə ayəni nəzərdən keçirək.
    Əhzab surəsi, 62-ci ayə:
    Allahın (onlardan) əvvəl gəlib-getmiş münafiqlər haqqında qayda-qanunu belədir. Sən Allahın qoyduğu qayda-qanunda dəyişiklik görməzsən!
    İsra surəsi, 77-ci ayə:
    Səndən əvvəl göndərdiyimiz peyğəmbərlərin adəti kimi. (Onların dövründə də belə etmişdik.) Sən Bizim adətimizdə, yolumuzda bir dəyişiklik tapa bilməzsən!
    Fatir surəsi, 43-44-cü ayələr:
    Bu isə onların Yer üzündə təkəbbür göstərmədən (iman gətirməyi özlərinə sığışdırmamaları) və pis əməlləri ucbatından idi. Pis əməl (qərəzli hiylə) ancaq onun öz sahibinin başında çatlayar. Məgər onlar Allahın adəti, qayda-qanunu üzrə (özlərindən) əvvəlkilərin düçar olduqları müsibətlərimi (həmin müsibətlərin onların öz başlarına da gəlməsinimi) gözləyirlər? (Ya Peyğəmbər!) Sən Allahın qoyduğu qayda-qanunda heç bir dəyişiklik tapmazsan!
    Məgər onlar Yer üzündə dolaşıb özlərindən əvvəlkilərin axırının necə olduğunu görmürlərmi? Halbuki onlar bunlardan daha qüvvətli idilər. Göylərdə və Yerdə Allahı aciz edə biləcək heç bir şey yoxdur.
    Bu ayələrdə təkcə varlıq aləminə hakim olan qanunlar deyil, həm də Allahın sünnətində heç bir dəyişiklik olmadığı vurğulanır.
    Varlıq aləmində müşahidə edilən qanunlar sırasında səbəbiyyət kateqoriyası və səbəb-nəticə münasibəti mühüm yer tutur. Bu qanuna görə hər bir nəticənin də səbəbi vardır. Səbəb iki mənada işlənir: birinci halda bu məfhumun həqiqi mənası nəzərdə tutulur – yəni səbəb varlığın təyinedicisi rolunda çıxış edir. Varlığın təyinedicisi müqabilində varlığın təyin edilməsi məfhumu dayanır. Birinci tərəf təyinedən, ikinci tərəf isə təyin olunandır.
    Səbəbiyyətin ikinci mənası qeyri-həqiqi məfhum bildirir. Bu isə hər hansı bir hadisənin yaranma və başvermə şəraitindən ibarətdir. Bu növ səbəb əlaqəsi ədədi səbəbiyyət adlanır. Təbiətdə müşahidə edilən səbəb-nəticə münasibəti bu son növ səbəbiyyət əlaqəsi ilə bağlıdır.
    Qurani-kərimdə həqiqi səbəbiyyət əlaqəsi varlığın və xilqətin məbdəsindən – başlanğıcından doğur. Quran ayələrində həqiqi səbəbiyyət əlaqəsi ilə yanaşı qeyri-həqiqi səbəbiyyət əlaqəsinə də işarələr vardır.
    Bu baxımdan maraq doğuran bəzi ayələri nəzərdən keçirək və xilqətin yaranmasında səbəb və başlanğıc kimi götürülən məfhumlara diqqət yetirək.
    Ənbiya surəsi, 30-cu ayə:
    Məgər kafir olanlar Göylə Yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı, hər bir canlını sudan yaratdığımızı bilmirlərmi?! Yenə də iman gətirməzlər?
    Rum surəsi, 20-ci ayə:
    Sizi (atanız Adəmi) torpaqdan yaratması, sonra da sizin (hərənizin) bir insan olub Yer üzünə yayılmağınız Onun qüdrət əlamətlərindəndir.
    Muminun surəsi, 12-ci ayə:
    Biz, həqiqətən insanı tərtəmiz (süzülmüş) palçıqdan yaratdıq. (Biz Adəmi torpaqdan, Adəm övladını isə süzülmüş xalis palçıqdan – nütfədən xəlq etdik.)
    Bu ayələrdə xilqətin başlanğıcı, insanın torpaqdan yaradılması vurğulanır. Xilqətin məbdəsi həqiqi səbəbiyyət əlaqəsi əsasında izah edilir. Başqa ayələrdə isə Allahın yaratdığı hər bir xilqətin, hər bir hadisənin ikinci səbəbi göstərilir.
    Rum surəsi, 24-cü ayə:
    Sizə həm qorxu, həm də ümid verən (sizi vurmasından qorxduğunuz, dalınca isə yağış yağmağına ümid bəslədiyiniz) ildırımı göstərməsi, Göydən yağmur endirib öləndən sonra (onunla) torpağı diriltməsi də Onun qüdrət əlamətlərindəndir. Şübhəsiz ki, bunda ağıllı düşünən bir qövm üçün ibrətlər vardır.
    Nəhl surəsi, 65-ci ayə:
    Allah Göydən bir yağış endirər, onunla Yer üzünü öldükdən (quruduqdan) sonra dirildər. (Öyüd-nəsihətə) qulaq asanlar üçün bunda bir ibrət vardır. (Allah quru torpağa həyat verə bildiyi kimi, insanları da öləndən sonra diriltməyə qadirdir!)
    Yuxarıdakı ayələrə görə yağışın varlığı Yerin dirilməsi və bitkilərin cücərib böyüməsi üçün amil kimi dəyərləndirilir. Başqa bir ayədə isə küləklər buludları səpələyib yağmur göndərmək üçün amil olur.
    Hicr surəsi, 22-ci ayə:
    Biz (buludla) yüklənmiş (bitkilərə, ağaclara həyat verən, onları tozlandıran) külək göndərdik, Göydən yağmur endirib sizə su verdik (içirtdik). Yoxsa onu yığıb saxlayan (bir yerə toplayan) siz deyilsiniz! (Allah yağış suyunu saxlayıb istədiyi vaxt, istədiyi yerə yağdırar.)
    Əşəri nəzəriyyəsinin tənqidi
    Quran ayələrində varlıq aləmindəki hadisələrin qanunauyğunluğu barədə çoxsaylı dəlillərə baxmayaraq, əşərilər bu məsələyə etiraz etmişlər. Onlar kainatdakı qanunauyğun halları, təbiətdə baş verən proseslər arasındakı səbəbiyyət əlaqəsini bütövlükdə inkar etmişlər. Dini təəssüb bəhanəsi ilə dünya düzənindəki qanunauyğun hadisələrin inkarı isə məntiqlə uzlaşmır. Əşərilər belə söyləyirlər ki, hadisələrin yaranma səbəbi Allahın iradəsidir və hər bir hadisənin kökündə başqa dəlil axtarmaq mümkünsüzdür.
    Onların nəzərincə əgər Günəş işıq saçırsa, oddan istilik hasil olursa, buz əriyərək suya dönürsə, su rütubətə səbəb olursa, bu hadisələrin heç biri Günəşdən, oddan və ya sudan deyil – yəni işıq Günəşin mahiyyətindən doğmur, istilik oddan və rütubət isə sudan törəmir. Bunların hamısı Allahın iradəsindəndir. Allahın iradə və adəti belə qurulub ki, Günəşdən işıq, oddan istilik və sudan isə rütubət hasil olsun. Onlar təbiət hadisələrindəki təbii səbəb-nəticə əlaqəsini rədd edərək öz fikirlərini əsaslandırmaq üçün Quran ayələrindən misal gətirirlər. Bu sırada əsasən aşağıdakı ayələrdən dəlil kimi faydalanırlar.
    Rəd surəsi, 16-cı ayə:
    (Ya Məhəmməd!) De ki: "Göylərin və Yerin rəbbi kimdir?" (Kafirlər bu sualın qarşısında aciz qaldıqda) de ki: "Allahdır!" De ki: "Belə olduqda, özlərinə nə bir xeyir, nə də bir zərər verə bilən (bütləri, tanrıları) özünüzə dostmu, hamimi edirsiniz?" De ki: "Heç korla görən (kafirlə mömin) və ya zülmətlə nur (küfrlə iman) eyni ola bilərmi?!"
    Rəd surəsi, 31-ci ayə:
    Əgər Quranla dağlar hərəkətə gətirilsə, yaxud Yer parçalansa və ya ölülər danışsaydılar, onlar yenə də iman gətirməzdilər. Bütün işlər yalnız Allahın ixtiyarındadır. Məgər iman gətirənlərə bəlli olmadımı ki, əgər Allah diləsəydi, bütün insanları hidayətə (doğru yola) yönəldərdi? Kafirlərə gəldikdə Allahın vədi (Məkkənin fəthi) yerinə yetənədək etdikləri əməllərə görə onlara bəla üz verməkdə davam edəcək, yaxud yurdlarının yanında dayanıb
    duracaqdır. Həqiqətən, Allah Öz vədinə xilaf çıxmaz!
    Vaqiə surəsi, 63-65-ci ayələr:
    Bəs əkdiyiniz toxuma nə deyirsiniz?
    Onu bitirən sizsiniz, yoxsa Biz?!
    Əgər Biz istəsəydik, onu bir saman çöpünə döndərər, siz də mat-məəttəl qalardınız.
    Vaqiə surəsi, 68-70-ci ayələr:
    Bəs içdiyiniz suya nə deyirsiniz?
    Onu buluddan endirən sizsiniz, yoxsa Biz?!
    Əgər istəsəydik, onu acı bir su edərdik. Elə isə niyə (Allahın nemətlərinə) şükr etmirsiniz?
    Əşərilər bu ayələrə əsasən belə bir müddəa irəli sürürlər ki, bütün xilqət və hadisələr mahiyyətcə Allah tərəfindən yaradılırsa, bunlarda başqa səbəb axtarmaq olmaz. Həm yaradılış və həm də bütün işlərin tədbiri Allahın ixtiyarındadır.
    Onlar öz fikirlərini əsaslandırmaq üçün ikinci dəlil kimi möcüzə və xariqüladə hadisələri misal gətirirlər. Dünyada baş verən bu sayaq hadisələr sabit qanunların olmadığını göstərir və əşərilər bu növ misallardan səbəb-nəticə münasibətini inkar etmək məqsədilə dəlil kimi istifadə edirlər.
    Üçüncü dəlil olaraq belə bir məsələni vurğulayırlar ki, varlıq və xilqət qəti və zəruri bir qanun və nizama malik olsaydı, Allahın qüdrəti məhdudlaşardı. Bu isə nəticə etibarilə şirk sayılır.
    Əşərilərin gətirdiyi dəlillərə cavab olaraq demək lazımdır ki, əvvələn, bir sıra Quran ayələri varlıq aləminə xas olan təbii hadisələrdə səbəb-nəticə münasibətini birbaşa açıqlayır. Biz öncə həmin münasibətə işarə edən bir neçə ayəni nəzərdən keçirdik. Burada daha iki ayə misal gətirərək fikrimizi tamamlamağa çalışaq.
    Bəqərə surəsi, 22-ci ayə:
    O Allah ki, sizin üçün Yer üzünü döşədi, Göyü isə örtük yaratdı, Göydən yağmur endirdi və onun vasitəsilə sizin üçün müxtəlif meyvələrdən ruzilər yetişdirdi. İndi siz də Allahın oxşarı və bənzəri olmadığını bildiyiniz halda Ona şəriklər qoşmayın!
    Rum surəsi, 48-ci ayə:
    Buludları hərəkətə gətirən küləkləri göndərib onları Göy üzündə istədiyi kimi yayan və topa-topa edən Allahdır. Artıq buludların arasından yağış çıxdığını görürsən. O, yağışı bəndələrindən istədiyinə verən kimi onlar sevinərlər.
    Göründüyü kimi, yuxarıdakı ayələr yağışın yağmasını bir sıra təbii dəlil və səbəblərlə əlaqələndirir; yəni külək buludları hərəkətə gətirir, buludların sıxlığı yağışın toplanmasına dəlalət edir və bulud hərəkətə gələrkən yağmur yağır. Əlbəttə, təbii hadisələr arasında səbəb əlaqəsini nizamlayan da Allahdır.
    İkinci bir yandan, möcüzə və xariqüladə hadisələr heç də səbəbiyyət münasibətini, səbəb-nəticə əlaqəsini inkar etmir. Peyğəmbərlərə xas möcüzələrin öz xüsusi qanunları və məntiqi əsasları vardır ki, sadəcə biz bunları bilmirik. Bizim həmin gizli və sirli qanunları bilməməyimiz, heç də bizə onları inkar etmək ixtiyarı vermir. Möcüzəli hadisələrdə bir sıra qeyri-adi və metafizik səbəb və dəlillər vardır. Həmin səbəblər metafizik aləmdən təbii aləmə təsir göstərən amil kimi dəyərləndirilə bilər. Bu səbəblər bir növ maddi dünyada müəyyən hadisələrin baş verməsini şərtləndirir.
    Metafizik qanunların təbii hadisələrə və qanunlara təsiri də məntiqi məsələdir. Təbiətin özündə də bir silsilə qanunlar başqa təbii qanunlar üzərində üstünlük təşkil edir və metafiziki qanunların bir sıra qeyri-adi təbii hadisələrin baş verməsində üstün təsir göstərməsi məntiqi bir məsələdir. Təbiət hadisələrinə aid bir misal: bəzi fiziki qanunlardan istifadə edərək təyyarəni ümumi cazibə qanununa uyğun olaraq Yerə doğru hərəkət etdirmək əvəzinə, yuxarıya doğru yönəltmək olur [19].
    İkincisi, varlıq aləminin müəyyən bir nizam və qanunauyğunluğa malik olması heç də Allahın qüdrətini məhdudlaşdırmaq mənası daşımır. Varlıq aləmindəki hadisələrin qanunauyğun şəkildə cərəyan etməsi ümumi bir tezisdir və bu da Tanrı qüdrətinin əzəmət və sonsuzluğuna dəlalət edir. Varlığın banisi kainatdakı şeylərin və hadisələrin çoxunu elə yaratmışdır ki, onlar bir silsilə təbii amil və səbəblər əsasında tənzimlənir. Həmin amil və səbəblərin Allah ilə əlaqəsi və bağlılığı öncə işarə etdiyimiz şaquli əlaqədir. Biz maddi və təbii səbəbləri Allahın fəaliyyəti üçün əsas kimi qəbul etsək və burada üfüqi münasibətin olduğunu iddia etsək, Allahın qüdrətini inkar etmiş olarıq. Lakin biz burada şaquli münasibətdən çıxış edərək Allahın fəaliyyətini varlıq (vücud) üçün bir feyz qaynağı və başlanğıc (məbdə) hesab edirik. Varlıq aləmində olan bütün qabiliyyət və keyfiyyətlər Allahın feyzindəndir. Ona görə Quran ayələrində bəzi işlər həm Allaha, həm də məxluqa aid edilir. Məxluq isə Allahın əmrini icra edən vasitədir. Bir ayədə ruhun alınması həm Allaha, həm də ölüm mələyinə aid edilir.
    Zumər surəsi, 42-ci ayə:
    Allah (əcəli çatan kimsələrin) canlarını (ruhlarını) onlar öldüyü zaman, ölməyənlərin ruhunu isə yuxuda alır.
    Səcdə surəsi, 11-ci ayə:
    (Ya Məhəmməd!) De ki: "Sizə müvəkkil olan ölüm mələyi (Əzrail) canınızı alacaqdır. Sonra da (qiyamət günü) Rəbbinizin hüzuruna qaytarılacaqsınız!"
    Aşağıdakı ayədə kafirlərin öldürülməsi həm Allaha, həm də insanlara aid edilir.
    Tövbə surəsi, 14-cü ayə:
    Onlarla vuruşun ki, Allah sizin əlinizlə onlara əzab versin, onları rüsvay etsin, sizə onların üzərində qələbə çaldırıb möminlərin ürəklərini fərəhləndirsin.
    Başqa bir ayəyə görə bitkilərin cücərib böyüməsi üçün həm Allahın izni, həm də münbit torpaq lazımdır.
    Əraf surəsi, 58-ci ayə:
    Təmiz (torpağı münbit) bir məmləkətin bitkiləri Rəbbinin iznilə (bol, vaxtında) çıxar. Pis (torpağı qeyri-münbit) bir məmləkətin bitkiləri isə yalnız çox çətinliklə, özü də az yetişər. Biz Öz ayələrimizi (nemətlərimizə) şükr edən bir tayfa üçün belə müfəssəl izah edirik.
    Torpağın bir qisminin münbit, başqa bir qisminin qeyri-münbit olması Allahın xilqətindəki hikmətdir, lakin bitkinin münbit torpaqda böyüməsi və pis torpaqda isə inkişafdan qalmasının səbəbi təbii prosesdir.
    Quran baxımından cəbr ilə ixtiyar, Allahın iradəsi ilə varlığın öz təbii qanun-qaydası arasında dialektik bir münasibət vardır. Təbii qanun-qaydanın olması heç də kosmoloci düzəndə Allahın iradəsini inkar etməyə əsas verə bilməz.
    Category: Quranda dunyaşünaslığın əsasları | Added by: Islam_Kitabxanasi (2012-06-07)
    Views: 353 | Rating: 0.0/0
    Total comments: 0
    Only registered users can add comments.
    [ Registration | Login ]

    Quranda axtar
    Quran,Hədis,İslam təlimləri, Fiqh
    Quran
    İstifadəçi girişi
    Login:
    Password:
    Kitabxana əxlaq
    Etiqat, Tarix, Fəlsəfə, Dini yaradıcılıq
    Dost saytlar
  • İslamQadını
  • Günahkar-Bəndə
  • Kitablar yüklə
  • Bölmələr
    Tarix [535]
    Etiqat [869]
    Fəlsəfə [4]
    Dini yaradıcılıq [40]
    Bölmələr
    Quran [585]
    Hədis [253]
    İslam təlimləri [24]
    Fiqh [219]
    Azan vaxtları [1]
    Dua [26]
    Din [13]
    Namaz [10]
    Kateqoriyalar
    Quran təhrif olunmayıb [17]
    Quranın tilavәt qaydaları [22]
    Surələr Gülüstanı [26]
    Əl-Bəyan 1-ci cild [21]
    Əl-Bəyan 2-ci cild [22]
    Quranla dərman [10]
    Quranda Namaz [9]
    Qurani-Kərimin tərcüməsi [46]
    Quranda dunyaşünaslığın əsasları [24]
    Quran və Qiyamət “Tur” surəsinin təfsiri [13]
    Nurul-Quran (Bəqərə surəsinin 187-286-cı ayələrinin təfsiri) [11]
    Nurul-Quran (Bəqərə surəsinin 83-186-cı ayələrinin təfsiri) [12]
    Nurul-Quran (Fatihə və Bəqərə surəsinin 82-ci ayəyə qədər təfsiri) [12]
    Nurul-Quran (Ənam surəsinin təfsiri) [9]
    Nurul-Quran (Nisa surəsinin təfsiri) [13]
    Nurul-Quran (Maidə surəsinin təfsiri) [9]
    Nurul-Quran (Ali-İmran surəsinin təfsiri) [12]
    Quranın elmi ecazkarlığl [17]
    Nur təfsiri (1-ci cild) [31]
    Nur təfsiri (2-ci cild) [42]
    Nur təfsiri (3-cü cild) [34]
    Nur təfsiri (4-cü cild) [37]
    Nur təfsiri (5-ci cild) [26]
    Nur təfsiri (6-cı cild) [37]
    Nur təfsiri (7-ci cild) [60]
    Nur təfsiri (8-ci cild) [13]
    Nur təfsiri (9-cu cild) [0]
    Nur təfsiri (10-cu cild) [0]
    Nur təfsiri (11-ci cild) [0]
    Nur təfsiri (12-ci cild) [0]
    Rəsmlərimiz
    Copyright MyCorp © 2019