İslam-Kitabxanasıİslam-Kitabxanası

Azan vaxtları
Saytda axtar
Saytın menyusu
Kitabxana əxlaq
Zərif nöqtələr [5]
Böyük rəhbər ayətullah Xameneinin həyatından əhvalatlar [16]
Həyat dərsi [5]
İslam dünyagörüşü - Cəmiyyət və tarix [16]
İnsan və mənəviyyat [10]
İmam Hüseynin (ə) əxlaqi görüşləri [0]
Xəbərdarlıq [3]
“Miratur-rəşad” (hidayət güzgüsü) [15]
İslamda ailə 2 [16]
İslamda ailə 1 [16]
Fəsad sərçeşməsi (Şeytan tələsi) [6]
İslamda Əxlaq 2 [20]
İslamda Əxlaq 1 [26]
İmam Sadiqin (ə) bəyani ilə yaranışın sirləri [8]
Siddiqeyi-Tahirə (ə) 2 [13]
Siddiqeyi-Tahirə (ə) 1 [12]
Ailə səadətinə necə nail olaq? [18]
Kumeyl duasının şərhi 2 [13]
Kumeyl duasının şərhi 1 [12]
Minacatın əzəməti [13]
Ey ata, ey ana, biz müttəhimik [5]
Qadın - Fatimə Fatimədir [14]
Nəsihətlər [26]
İslam dünyagörüşü - Əbədi həyat [5]
Din təlimləri 2-ci cild (Uşaqlar və yeniyetmələr üçün dərslik) [30]
Din təlimləri 1-ci cild (Uşaqlar və yeniyetmələr üçün dərslik) [31]
İslam dünyagörüşü - İnsan Quranda [5]
İnsanı tanımaq [21]
Axirət azuqəsi 2-ci cild (Peyğəmbərin (s) Əbuzərə nəsihətləri) [24]
Axirət azuqəsi 1-ci cild (Peyğəmbərin (s) Əbuzərə nəsihətləri) [19]
Ariflərdən [9]
İslam dunyagörüşü İnsan və iman [6]
Əxlaqi və psixoloji çatışmazlıqların araşdırılması [19]
İslam və qərb mədəniyyəti [15]
Əbədi öyüd (ikinci cild) [22]
Əbədi öyüd (birinci cild) [23]
İlahi nəsihətlər [15]
Gəncliyin yeddi səması (zəruri dini biliklər) [9]
İslamda nümunəvi qadınlar – Fatimə (ə) [149]
Günahşünaslıq [19]
Nəfsin saflaşdırılması [24]
İslamda qəhrəman qadınlar [20]
Kəramət sahibləri [13]
Kamil insan [30]
Şəhadət yatağında Mövlanın (ə) öyüdü [17]
Rəbbin dərgahında [22]
İmam Hüseynin (ə) əxlaqi görüşləri [11]
İbrət güzgüsü [14]
İmam Zamanla görüşənlər [15]
Allaha doğru [33]
Allahın elçisi [20]
Sadiq yol axtaranlar üçün imam Sadiqin (ə) nəsihətləri [29]
Məhəbbət iksiri [26]
Hicab [14]
Kaş valideynlərim biləydi! [14]
Ayətullahül-üzma Behcətin həyatı [14]
Nəfsi saflaşdırmadan qabaq özünütanıma [4]
Övsafül-Əşraf [7]
Gənc ailələr üçün göstərişlər [6]
Əxlaq elmində 50 dərs [51]
İslamda övlad [1]
Islamda evlənmə və ailə hüququ-2 [11]
Islamda evlənmə və ailə hüququ-1 [13]
Bizim sorgumuz
Ramazan ayında oruc tutmusuzmu?
Total of answers: 1826
Saytın menyusu
Şərhlər: 14
Rəsmlər: 618
Əxlaq: 1118
Müxtəlif: 481
Etiqat, Tarix, Fəlsəfə: 1448
Quran, Hədis, İslam təlimləri, Fiqh: 1131
Statistika

Burda olanlar 1
Qonaqlar 1
İstifadəçilər 0
Son qeydiyyatçılar
  • Elvin1986
  • Jafidlop
  • ElvinAliyev1986
  • ZauriceGar
  • Zartysot
  • Gunahsiz1gun
  • Ceyhun630
  • kami
  • artpak2012
  • zeyneb_a_va
  • Main » Files » Etiqat » Dinlərlə tanışlıq

    Kitabın adı: Dinlərlə tanışlıq
    2011-09-01, 7:52 PM
    ALTINCI DƏRS
    İBTİDAİ DİNLƏR (3)
    İBTİDAİ DİNLƏRİN ORTAQ XÜSUSİYYƏTLƏRİ
    İbtidai dinlərin müxtəlif fərqlərlə yanaşı, çoxlu ortaq cəhətləri də vardır. Bu ortaq cəhətlər bütövlükdə bütün ibtidai dinlərin vahid bir ideologiya və eyni mənbədən qaynaqlanmasını göstərir. İbtidai icma və qəbilələrin dünyanın müxtəlif nöqtələrində dağınıq şəkildə yaşamalarına görə, əlifba və yazışmaların olmadığı bir şəraitdə onların mədəniyyət, e`tiqad və adət-ən`ənələri yalnız şifahi şəkildə söylənilərək sinədən-sinəyə keçməklə sonrakı nəsillərə ötürülmüşdür. Keçən dərslərdə qeyd olunduğu kimi, səmavi elçilər tərəfindən təkallahlıq ayininin əsası olan - Allah Təalanın əbədi və əzəli kimi qiymətləndirilməsi bütün dinlərdə oxşar və eyni şəkildə nəzərə çarpır. Buna görədə, belə nəticə almaq olar ki, ilahiyyatçıların ümumbəşəri dinlərdəki e`tiqadların hamısının əsas və kökünün tovhid, təkallahlılıq olması fikrinin doğruluğu barədə nəticəyə gəlmək olar. Amma zaman keçdikcə dini məsələlərin qavranış və şərhinə nöqsanlı bəşəri duyğu və ambissiyaların müdaxiləsi və eyni zamanda öz mənfəətlərini güdənlərin, dünyapərəstlərin dini əqidələri təhrif edərək onlarda dəyişikliklər aparması nəticəsində təkallahlılıq təhrifə mə`ruz qalmış və ağlasığmaz, şirkə qarışmış formaya düşmüşdür.
    Bu müqəddimə ilə ibtidai dinlərin müştərək xüsusiyyətlərini bəyan edərək onların ortaq cəhətlərini ayrı-ayrılıqda araşdırırıq.
    1. MÜQƏDDƏS BİR ƏŞYA
    İbtidai icma və qəbilələrlə əlaqədar aparılan ilkin araşdırmalar göstərir ki, onların özəl bir məkan, yaxud müəyyən bir əşya barədə xüsusi əqidə, məramları olmuş və bu kimi münasibətlər tədricən müqəddəsləşdirilərərək xüsusi ehtirama layiq olmuşdur. Bu ehtiram hissi onlara qarşı ehtiyatlı rəftar və müdafiə, digər adi şəxs və əşyalara münasibətdən təmamilə fərqli şəkildə təzahür etmişdir . Güman etmək olar ki, bu cür müqəddəslik və ehtiramın kökündə müqəddəs şeylərin fövqəl-təbii qüvvəyə malik olması, xeyir və yaxşılıq, yaxud şər və pislik mənşəyi ola bilmələrinə dair e`tiqad dayanır. Nəticədə, bu əşyaların hörmətini saxlamaq iki şeyə görə ola bilərdi: ya onların şərr və qəzəblərindən amanda qalmaq, yaxud da onların xeyir-bərəkət və mərhəmətlərindən bəhrələnmək.
    2. MANAYA E’TİQAD
    Bütün ibtidai qəbilələr müəyyən mə`nada qeybi və mə`nəvi qüvvəyə, bu qüvvənin bütün əşyalarda olduğuna və hər bir yerdə tapıla biləcəyinə, fövqəladə həyati tə`sirlərinə inanırdılar. İbtidai insanlar bütün işlərində bu fövqəl-təbii qüvvədən kömək diləyirdilər.
    3. SEHR VƏ CADU
    İbtidai cəmiyyətlərdə yaşayan insanlar baş verən hadisələrin düzgün və real qavrama, məntiqi təhlil imkanına malik olmadıqlarından, ətraflarında cərəyan edən prosesləri anlamaqda aciz qaldıqlarından özlərini xatircəm etmək, işlərin axarını xəyali olaraq öz xeyirlərinə yönəltmək üçün bir sıra xurafatçı işlərə, o cümlədən cadugərlik və sehrkarlığa əl atırdılar.
    Əlbəttə unutmaq olmaz ki, sehr və caduya müraciət əslində onların fövqəl- təbii qüvvələrə e`tiqad bəsləməsinin, öz ətraflarında baş verən hadisələrdə onların müəyyən tə`sirlərinə inandıqlarının in`ikası idi. Başqa sözlə desək, sehr və cadu müqəddəs ruhlar və mana ilə əlaqə yaratmaqla əzazil ruhların şərrinin dəf edilməsində, o ruhların onlara hakim kəsilməsinin qarşısını almaqda, bu müqəddəs ruhlardan düşmənlərə qalib gəlib onları məğlub etməkdə, eləcə də əleyhdarlarının sehr və cadularının xoşagəlməz tə`sirlərini neytrallaşdırmaqda istifadə üçün bir vasitə idi. Sehr və caduya qarşı dərin inam hissi cadugərlik və sehrbazlığın geniş yayılmasına və bu təbəqənin cəmiyyətdə mühüm mövqeyə çıxmalarına səbəb olurdu.
    Cəmiyyətdə sehrkar və cadugərlər iki dəstəyə bölünürdü: onlardan bir qrupunun fəaliyyəti camaatın xeyrinə və sosial vəziyyətlərini yaxşılaşdırmağa xidmət edirdi. Sehrkar həkimlər də belələrindəndir. Onlar xüsusi ictimai mövqeyə malik idilər və öz sehr, caduları ilə xəstələrə şəfa verməyə çalışırdılar. Bu cadugərlər xəstəliyi xəbis və şər ruhların bə`zi bəd əməllərinin mənfi tə`sirləri kimi qələmə verirdilər. Falçılar, gələcəkdən xəbər verənlər, tilsim işləri ilə məşğul olanlar və s. həmin dəstədən hesab olunurdular. Digər bir dəstə isə sehr, cadu ilə camaata zərər yetirən cadugərlər idi və onların işi ölüm, xəstəlik, çətinlik, quraqlıq və s. problemlər yaratmaqdan ibarət idi.
    4. TABUYA E’TİQAD
    Keçən dərsdə tabu barədə müfəssəl bəhs olundu. Burada qeyd ediləsi məqam bundan ibarətdir ki, tabuya e`tiqad sırf totemizm ayini üçün xarakterik deyildir, bu e`tiqad bütün ibtidai dinlərdə müxtəlif adlarla, müxtəlif formalarda və müəyyən mə`nada oxşar tərzdə mövcud olmuşdur.
    Qısa şəkildə izah etmək istəsək, tabu bütün qəbilə üzvlərinin totemə, ruha və onların müqəddəs və möhtərəm saydıqları hər bir şeyə hörmət və çərçivənin gözlənilməsinə deyilir.
    5. TƏMİZLƏNMƏ VƏ PAKLANDIRMA
    Tabuya hörmət və ehtirama riayət vacib olduğundan, ibtidai icmaların üzvləri bu qaydalardan çıxaraq onları pozan hər bir şəxsi çirkli və nəcasət sayırdılar. Doğuş, ölüm, qan tökmək, tabuya toxunmaq, qana bulaşmaq və s. işlər insanın murdarlanmasına səbəb olurdu. Onların nəzərində bu kimi işlər qəbilə üzvlərinin həyatında və hətta bütün canlılar üçün xoşagəlməz dolaşıq vəziyyətlərin yaranmasına səbəb ola bilərdi. Buna görə də onlar öz ruhlarını paklaşdırmaq üçün xüsusi ritual və mərasimlər keçirirdilər. Belə rituallardan oruc tutmaq, baş qırxdırmaq, dırnaq tutmaq, bədəni yerə çırpmaq, tüstünün qarşısında dayanmaq, odun içində qaçmaq, suyun üstündən tullanmaq, qanla bədəni yumaq, yaxud bədənin hər hansı bir üzvünü yaralamaq və s.-ni qeyd etmək olar. Adətən bu əməllər xüsusi dua və zikrlərin müşayiəti ilə icra olunurdu.
    6. DİRİ ZƏNN ETMƏ
    Daş dövründə yaşamış ibtidai qəbilələr, eləcə də müasir dövrdə həmin əqidələrlə uyğun həyat sürən insanlar varlıq aləminin bütün ünsürlərini diri və canlı hesab edirlər. Onların e`tiqadına görə bütün əşyalar və cansız varlıqlar insanlara və yaxud əşyalara tə`sir göstərə biləcək gizli bir ruha malikdirlər. Bu ruhlarda insanların ruhuna bənzər xüsusiyyətlər, duyğu, hisslər olduğu üçün iradə və qüdrətlərilə bütün aləmi əhatə edə bilər və bu zaman həddindən artıq təhlükəli və zərərli olurlar. Müvafiq olaraq, insanlar da onları razı salıb sevindirə bilsələr, həyatda xeyir-bərəkət, firavanlıq, rahatlıq və uğur əldə edə bilərlər. Bu ruhların razılığını qazanmağın yolu qarşısında sədaqət, vəfadarlıq və dərin ehtiram hissini izhar etməkdir.
    İbtidai icmalar arasında əşyaların və cansız varlıqların ruha malik olma əqidəsi o qədər inkişaf etmişdi ki, hətta onlardan bə`ziləri dağ, daş, dəniz və s.-nin də erkək və dişi cinsinə mənsub olduğuna inanmış və onların izdivacından, vüsalından başqa dağ, daş və dənizlərin yarandığını güman etmişlər.
    7. TƏBİƏTƏ SİTAYİŞ
    Yuxarıda qeyd etdik ki, ibtidai icmalar hər bir şeyin ruh və canının olmasına inanırdılar. Bilmək lazımdır ki, gedən proseslər arasında daha çox tə`sirli, bərəkətli, həyat və varlığın rövnəqvericisi olanlar, ibtidai insanların həyatlarının asılı olduqları fenomenlər diqqəti özünə daha artıq cəlb edirdi. Belə ki, bu fenomenlərə qarşı münasibətdə sırf ehtiram və müqəddəslikdən daha irəli gedərək onlara sitayiş etməyə başlayırdılar. İbtidai insanların məişət şəraiti və yaşadıqları mühitin coğrafi mövqeyi barədə aparılan araşdırmalarda sübuta yetirilmişdir ki, hər bir bölgədə varlıq simvolları və təbii fenomenlər camaatın məişət vəziyyətinə, onların ətrafındakı təbii şəraitə mütənasib olaraq müqəddəslik və ehtirama layiq görülmüşdür. Belə ki, onlar üçün daha artıq həyati dəyərə malik olan hər bir təzahürə daha çox pərəstiş və hörmət olunurdu. Misal üçün, Avropanın şimalındakı meşə zolaqlarında ağaclar müqəddəs sanılır və onlara sitayiş edilirdi. Çünki, yerli camaatın ehtiyac və güzaranı ağacları kəsib satmaqla tə`min olunurdu. Onlar böyük gövdəli və uzun ömürlü ağacları qırarkən dodaqlarının altında sanki bağışlanmalarına zəmanət verəcək xüsusi duaları züm-zümə edirdilər. Buna əks olan hallar da var idi. Torpağın və əkinin məhsuldarlığı yalnız yağışdan asılı olan quraqlıq səhra sakinləri daha çox səmaya və buluda ehtiram qoyurdular.
    Bunun ən yaxşı sübutu müxtəlif məntəqələrdə yaşayan insanların səmavi ruhların razılığını əldə etmək və yağış istəmək məqsədi ilə keçirdikləri ibadət mərasimləridir.
    Müasir dövrdə də svilizasiyalı xalqlar və səmavi dinlərin ardıcılları arasında belə əqidə və ideyalar üçün zəminələr müəyyən qədər nəzərə çarpır. Necə ki, neçə əsr bundan əvvəl insanların əsas qida rasionunu təşkil edən çörək və buğda indinin özündə də təkallahlı din ardıcılları arasında ilahinin digər ne`mətlərlə müqayisədə daha çox ehtirama malikdir. Onu murdarlamaq, ayaq altına salmaq, zibillə birlikdə atmaq və s. işlər günah sayılır. Əgər yolun kənarında bir tikə çörək görərlərsə, dərhal onu yerdən götürərək öpür və əldəyməz bir yerə qoyurlar.
    Cahiliyyət dövründə ərəblər bütləri bə`zən xurmadan düzəldirdilər. Çünki, bu məhsul bolluğuna görə ərəblərin ən əsas qida maddəsi hesab olunurdu. Ərəblər xurmanı bütə çevirməklə, ona sitayiş və müqəddəsləşməsinə zəmin yaradırdılar.
    8. QURBANLIQ
    Əvvəldə qeyd olunduğu kimi, ibtidai insanlar müxtəlif şəkil, hal və formaları olan qeybi qüvvələrin mövcudluğuna inanırdılar. Onların fikrincə, bu qüvvələr firavanlığın, bol ne`mətlərin mənşəyi və təbiət aləminin müqəddəratına hakimdirlər. Bu əqidənin sahibləri sehr və cadudan istifadə etməklə həmin namə`lum qüvvələrin rəğbətini qazanmaq, onlardan öz mənafelərinin tə`mini üçün istifadə etmək istəyirdilər. Bu məsələ ibtidai insanların heç vəchlə qalib gəlinməsi mümkün olmayan bir çox təbii hadisələr qarşısında aciz qalıb məğlubiyyətləri ilə barışmalarına, varlıq aləmində əlyetməz, dünya işlərinin çoxunu idarə edən bir, yaxud çoxlu sayda böyük qüdrətlərin varlığına inanmalarına səbəb olmuşdur.
    İbtidai insanlar bu güc və ya güclərin razılığını cəlb etmək, öz məqsədlərinə çatmaq üçün onların qarşısında öz acizliklərini izhar etmiş, təmənna və yalvarışla, hədiyyə və qurbanlıq verməklə bu fövqəl-təbii gücləri razı salmağa çalışmışlar. İndinin özündə də, müxtəlif şəkillərdə qurbanlıq mərasiminin keçirilməsinin bütün ibtidai dinlərdə, eləcə də böyük ilahi və qeyri-ilahi dinlərin çoxunda xüsusi bir ayin kimi yayılmasının şahidiyik. Müxtəlif dinlərdə mövcud olan qurbanlıq mərasiminin əsas fərqlərini üç mövqedən araşdırmaq olar:
    1. Fövqəl-bəşər güclərlə əlaqədar təfəkkür tərzi burada əzəli və vahid Allahın varlığı, növlərin rəbbi, qəbilənin ulu babasının ruhu və s. məsələlərdə dinlər arasında çoxlu fərqlər və fikir ayrılıqları nəzərə çarpır.
    2. Qurbanlığın seçilməsi; onun növündən asılı olaraq, heyvanlardan tutmuş insana və hətta qəbilənin ən əziz üzvlərinin qurbanlıq edilməsi baxımından fərqlər var.
    3. Qurbanlıq etməkdə məqsəd və niyyətlərin fərqli olması.
    9. ÖLÜLƏRƏ HÖRMƏT QOYULMASI
    İbtidai insanlar ölülərə, xüsusilə öz ulu babalarına xüsusi hörmət bəsləyirdilər. Bu kimi ehtiramlar bə`zi hallarda pərəstiş və sitayiş həddinə cəlib çatırdı. Onların e`tiqadına müvafiq olaraq, heç bir insan, hətta heç bir heyvan öldükdən sonra tamamilə məhv olub aradan getmir və ölümdən sonra onun ruhu əbədi qalaraq insanlar arasında dolanır. Ruhlar ölümdən sonra heyvanların, yaxud müxtəlif əşyaların vücuduna da daxil ola bilər. Bu e`tiqada əsasən ibtidai insanlar ölülərə hörmət qoyulması və onların ehtiramının qorunub saxlanılmasını özlərinə vacib hesab edir, ölülərinə əzab-əziyyət verilməsinə mane olurdular. Onlar inanırdılar ki, ölülərlə bağlı qadağalara riayət edilməməsi, onlara hörmətsizlik ölülər tərəfindən onlara əzab-əziyyət, çətinlik və bəla gəlməsinə səbəb ola bilər.
    10. İNSAN, TƏBİƏT VƏ VARLIQ RUHUNUN VƏHDƏTİ
    Bütün ibtidai dinlərdə insanla təbiət arasında qarşılıqlı əlaqə və bağlılıq müşahidə olunur. Sanki, insanla təbiət arasında müəyyən bir "qohumluq” əlaqələri mövcuddur. İbtidai insan əslində özünü təbiətin ayrılmaz bir hissəsi, hətta onu özünün ata-babası sanır. Sonrakı mərhələdə ibtidai insan özü ilə təbiət, fövqəl-təbii varlıq aləminin mənşəyi olmasına inandığı qüvvə və sirli ruh arasında əlaqə qururdu. İbtidai insan varlıqların çoxluğunu, rəngarəngliyini təcrübədən keçirdikdən sonra bütün varlıq aləminin vəhdətinə və bütövlüyünə inanırdı.
    11. VARLIQ ALƏMİNİN MƏNŞƏYİNƏ QOVUŞMAQ MEYLİ
    İbtidai insanlar varlıq aləminin mənşəyi barədə, öz zehinlərindəki təsəvvür və mə`lumat əsasında müxtəlif vəsflər, cürbəcür adlardan istifadə edirdilər. Bununla belə, onların hamısı varlıq aləminin mənşəyinin əzəli, əbədi bir varlıq olması, onun qüdrətinin bütün sirli və qüdrətli ruhların fövqündə olması məsələsində eyni fikirdə olmuşlar. Bu yenilməz varlığın razılıq, diqqət və mərhəmətini cəlb etmək üçün ibtidai insanların əməl, rəftar və qayda-qanunları bu həqiqəti çatdırır ki, əqidələrinə görə, onlar yalnız əzəli bir varlıqla əlaqə yaradıb ona qovuşmaqla həqiqi səadət və xoşbəxtliyə nail ola bilərlər.
    12. EŞQ VƏ SİTAYİŞ
    Dediyimiz kimi, ibtidai insanlar varlıq aləminin mənşəyi ilə əlaqə yaradıb ona qovuşmaq, bununla da onun razılıq və diqqətini cəlb etmək üçün öz mə`budlarına sitayiş etməyə, yaxud onların təsəvvürünə görə, onun təzahürlərinə pərəstiş etməyə yönəldilər. Bilmək lazımdır ki, onlar bu işin həyata keçməsi üçün özlərinin yeganə məhbubunun razı qaldığı hər bir şeyi yerinə yetirirdilər. Bu işlə özlərinin hörmət və məhəbbətlərini sübuta yetirir, bu yolla bir tərəfdən əmin-amanlıq, asudəçilik duyur, digər tərəfdən isə bunlardan öz həyat və təkamülləri yolunda ehtiyacları olan şeyləri diləyirdilər. Əslində onların kamilliyə olan meyllərinin mə`buda pərəstiş və sitayişə səbəb olduğunu görürük.
    13. ƏBƏDİYYƏTƏ E`TİQAD
    İbtidai insanlar cismani ölümdən sonra ruhun yeni həyat qazandığına inanırdılar. Onların e`tiqadına görə ruhlar insanın ölümündən sonra da onların arasında yaşayır, insan və digər varlıqların bədəninə keçir. Bu cür ruhun digər predmetlərə keçidinə, tənasüxə e`tiqadın məntiqi əsaslı olmadığı sübuta yetirilsə də, hər halda belə inanclar ibtidai insanların ölümündən sonra varlıqların məhv olmasını qəbul edənləri və insan həyatının fövqündə başqa bir həyatın olmasına inandıqları reallıqdan xəbər verir.
    14. İXTİYAR VƏ SEÇKİ
    İbtidai insanların fikrincə varlığın həqiqətləri və özü, əşyalar, insanların bütün əməl və davranışları iki qrupa bölünür:
    1. Müqəddəs (sakrəh);
    2. Qeyri-müqəddəs (profan).
    Onların əqidəsinə görə bir nəfər qeyri-müqəddəs – profan əşya və rəftarı müqəddəsləşdirmək istəsəydi, prinsipcə müqəddəs olan varlıqlara pənah aparmalı idı. Bu varlıqlara qovuşub onlarla vəhdət təşkil etməklə qeyri-müqəddəs profanın müqəddəs olan sakrəhə çevrilməsinə imkan yaranırdı. Bunun əksinə olaraq bir şəxs müqəddəs varlıqlara hörmətsizlik etsəydi, onun ruhu murdarlanardı və həmin şəxs bu bəhsin beşinci bölməsində göstərilmiş paklaşma, və saflaşdırılma metodlarından biri ilə özünü paklamalı idi. Bu e`tiqadlar toplusundan belə nəticə çıxır ki, ibtidai insanlar həm özləri, həm də başqaları üçün seçki və ixtiyara yer qoymuş, öz talelərini əvvəlcədən tə`yin olunmuş və dəyişilməz bir təqdir hesab etməmişlər.
    SUAL VƏ TAPŞIRIQLAR
    1. İbtidai dinlər arasında mövcud olan ortaq xüsusiyyətlərə diqqət yetirməklə, onların vahid bünövrəyə malik olmasını necə əsaslandırmaq olar?
    2. İbtidai dinlərdə sehr və cadu hansı mövqeyə malik olmuşdur?
    3. İbtidai cəmiyyətlərdə sehrkarlar nə kimi rol ifa edirdilər?
    4. İbtidai insanlar hansı səbəbə görə təbiətə sitayiş edirdilər?
    5. İbtidai insanlar hansı məqsədlə qurbanlıq kəsirdilər?
    6. İbtidai insanlar çirklənmiş ruhlarını necə paklaşdırırdılar?
    7. İbtidai dinlərdə ruhun əbədiliyinə və məada inam izləri görünürmü?
    Keçən iki dərsdən (dörd və beşinci dərslərdən) istifadə etməklə, ibtidai dinlərdə mövcud olan ortaq xüsusiyyətlərə dair daha çox nümunə tapın.
    İbtidai dinlərin ortaq prinsiplərini İslamın ideoloji prinsipləri ilə müqayisə edərək onlardan hansının İslam e`tiqadlarına uyğun gəldiyini aydınlaşdırın.
    MÜTALİƏ ÜÇÜN BİR İBTİDAİ CƏMİYYƏTİN TƏDQİQİ
    İbtidai cəmiyyətlərdə həyat tərzi və rəftarlarla daha yaxından tanış olmaq üçün müasir dövrdə də dünyanın bə`zi nöqtələrində yaşayan qəbilələrdən birini seçərək onların mədəniyyət və davranışlarını araşdırırıq.
    Nümunə üçün Avstraliyanın cənub-şərqində yaşayan "diri”, yaxud "murduz” qəbiləsini seçmişik. Hal-hazırda da Avstraliyanın yerli əhalisi sivilizasiya, həyat səviyyəsi və tərzi baxımından qədim və yeni daş dövründə, yə`ni təqribən miladdan 8-10 min il öncə yaşayan bir cəmiyyətə oxşayır.
    Avropoidlərin qara irqli adlandırdıqları Avstraliyanın yerli əhalisinin şokolada bənzər qəhvəyi rəngi, enli burunları, içəri batmış gözləri, geri çəkilmiş alınları, çox qalın sümükləri, saf tükləri vardır və kişilərinin saqqalı həddən artıq sıxdır. Onlar ilin əksər vaxtlarında çılpaq gəzir, soyuq havalarda isə əyinlərinə kenquri, yaxud səhra siçanının dərisini geyinirlər. Yalnız kişilər silah asmaq üçün bellərinə kəmər bağlayırlar.
    "Diri” qəbilələri bölgədə dağınıq halda yaşamalarına baxmayaraq, eyni dilə malikdirlər və bir-birləri ilə əlaqə yaradaraq ehtiyac duyulan əmtəələri mübadilə edirlər. Bə`zi vaxtlar onların arasında qarşıdurma və müharibə də müşahidə olunur.
    "Diri”lər yalnız heyvanları ovlamaqla dolanırlar. Onların ov aləti uzun və möhkəm ağacdan hazırlanmış nizədir ki, onun başına iti uclu daşlardan və bitki lifləri keçirilmişdir. Bu silahı kamana qoymadan, əllə ova tərəf atırlar. Yerli əhali digər ovçuluq vasitələri kimi yonulmuş daşlardan hazırlayaraq itilədikləri bıçaq və baltadan istifadə edirlər. Bu qəbilənin yaşayış yerləri daxmalar, buynuz və ağac yarpaqlarından yarımkürə şəklində hazırlanan, yalnız bir tərəfində bacası olan çox sadə alaçıqlardır.
    "Diri” qəbilələrinin kökü matri və karuru adlı iki qəbiləyə gedib çıxır ki, onların özü də müxtəlif tayfalara bölünürlər. Bu qəbiləni digər qəbilələrdən ayıran ən mühüm xüsusiyyət onların totemidir. Totemə e`tiqad bəsləmək təxminən "Diri” tayfalarının hamısında müşahidə olunur və hər bir qəbilənin özünün ayrıca totemi vardır. Matri tayfaları qaz, ipəkqurdu, dəvəquşu, qırğı, it - karuru tayfaları isə ilan, qarğa, səhra siçanı, qurbağa və yarasanı totem kimi qəbul edərək onlara sitayiş edirlər.
    Hər bir ailədə totem ananın əlində olur və ailənin qalan üzvləri də ona sitayiş edirlər. Nəslin silsiləsi də ana tərəfindən qorunur. Hər bir tayfanın idarəçiliyi "pinaro” adlanan ən yaşlı kişinin öhdəsinə düşür. Pinarolar matri və karuru tayfalarında qrup halında qəbilə rəisliyinə tə`yin olunur və onlardan biri həmişə başqalarından üstün hesab edilir. Ayinlər və müxtəlif mərasimlər keçirilən zaman ən əsas rolu da həmin şəxs ifa edir.
    İbtidai dini təfəkkürlərin əsas ideoloji əsaslarından olan sehr və cadu "diri” qəbilələri arasında da müşahidə olunur. Xalq arasında "konki” adlandırılan qəbilənin sehrkar təbibləri xüsusi mövqe sahibidirlər. Bu məsələdə konkilərin kuçi adlandırılan fövqəl-təbii varlıqlarla birbaşa və sıx əlaqə yaradaraq bu qəbilənin inancına görə, Avstraliya qəbilələrinin əcdadı sayılan və mura-mura adlandırılan qədim pəhləvanların ruhları ilə də bilavasitə əlaqədə olmasına inanılır.
    Özünün sirli və qeybi qüvvəsini mura-muradan alan konki, kuçilərlə yaratdığı əlaqə sayəsində xəstəlikləri sağaldar, yuxuları yozar, natəmiz ruhları və əziyyət verən şeytanları da qəbilə üzvlərinin başından dəf edə bilər. O, həm də gözəgörünməz və sirli tərzdə dağdakı büllur daşı, yaxud sümüyü qəbilənin düşmənlərinin bədəninə sancaraq onları öldürməyə də qadirdir. O, guya istədiyi şəxsin bədənindən piy və yağları çıxarıb ondan sehirli bir məhlul hazırlaya bilir.
    "Diri”lər inanırlar ki, insanların bədənindən piyin oğurlanması, onların ölümünün əsas amili olacaqdır. Buna görə də hər hansı bir şəxs öldükdə onun qohum-əqrəbaları konkinin yanına gedərək ondan bu ölümün səbəbkarını tapmasını istəyirlər. Onların əqidəsinə görə, konki öz qeyri-adi qüvvəsindən istifadə etməklə onun bədənindən yağların kim tərəfindən oğurlanmasını və bu əməli ilə onun ölümünə bais olduğunu aşkar edə bilər.
    Bu tayfaya görə, ölüm labüd və təbii bir iş olmayıb sehr və cadunun tə`siri və ya qeybdə olan ruhların törətdiyi təxribatlar və yaxud da kuçinin vasitəsilə baş verir. Onlar inanırlar ki, xəstəliklər xəbis, murdar ruhların (kuçilərin) əməli sayəsində baş verir və əzazil ruhların mənfi tə`sirlərini xəstənin bədənindən çıxarmağa, və onun sağlamlığını bərpa etməyə qadir olan yeganə şəxs də odur.
    "Diri”lərin əqidəsinə görə ölümün düşmənlərin nəzərdə tutulan şəxsə tərəf sümüklə işarə etməsi də ölümün başqa səbəblərindəndir. Belə ki, hər hansı bir şəxsin düşməni başqası ilə əlbir olaraq xüsusi sehirli ritualları yerinə yetirir, gizli şəkildə insan cəsədinin bud sümüyünü götürərək nəzərdə tutduğu şəxsə tərəf tuşlayır. Sonra sehrli ofsun və zikrləri deməklə sirli əməlləri yerinə yetirir, onu xəstələndirir və ölümünə səbəb olur.
    Buna əsasən, yerli əhali kimsə xəstələndikdə ilk növbədə konkidən sümüyü kimin ona tərəf tuşladığını aşkar etməsini istəyir; kimsə ittiham olunarsa xəstənin yaxınlarından bir dəstəsi intiqam almaq üçün bir yerə toplaşır və qəbilə başçısının rəhbərliyi ilə onu qətlə yetirməyi qərara alırlar. "Diri” qəbiləsi arasında bu intiqamalma əməli "pinya” adlandırılır.
    Bu tayfalar quraqlıq və qəhətlik hallarını aradan qaldırmaq üçün də konkiyə müraciət edirlər. Avstraliyanın cənub-şərq rayonları quraqlıq və susuz ərazilərdir və bə`zən bu yerlərdə dalbadal bir neçə il quraqlıq və qəhətlik olur. Bu bölgənin yerli əhalisi quraqlığı aradan götürmək üçün konkiyə müraciət edir. Belə ki, onlar yalnız konkidən kömək diləməklə iqlim şəraitini dəyişdirmək, yağış yağdırmağın mümkünlüyünə inanırlar. Onlar həm də inanırdılar ki, buludlar qablar kimidir və səmanın yüksək səhralarında məskən salan mura-muralar yağış suyunu onların daxilində ehtiyat saxlaya bilər. Buna görə də yağış diləmək üçün keçirdikləri xüsusi mərasimlərdə dərinliyi təqribən 35 santimetr, uzunluğu 1.5 metr və eni təqribən 1 metr olan çala qazır, onun üzərinə buynuz və ağac yarpağından hazırlanmış alaçıq qoyurlar. Daha sonra bir dəstə qəbilə ağsaqqalı alaçığın içərisinə daxil olur və konki orada onların bilək damarını iti bir daşla kəsir; bu zaman qan fəvvarə vuraraq ətrafdakıların bədəninə sıçrayır. Onlar öz ayaqqablarını qanla doldurur və qanın yağışın rəmzi olmasına inanmaqla bu qanları səmaya səpirlər. Bu mərasimin davamı olaraq, qəbilənin qocasından tutmuş cavanına qədər bütün üzvləri alınları ilə alaçığa hücum edir və onu dağıdaraq altını üstünə çevirirlər. Alaçığı dağıdıb onu deşmək buludların deşilməsinin, qanın axması isə yağışın yağmasının rəmzidir. Onlar daha sonra uzun-uzadı ah-nalə və yalvarışla mura-muralardan yağış nazil etmələrini istəyir, bununla da quraqlıq və qəhətlik təhlükəsindən xilas olacaqlarına ümid bəsləyirlər. Bu mərasimin ardınca yağış yağmasa, mura-muraların onların əlindən qəzəbləndiyini zənn edirlər. Əgər quraqlıq uzun müddət davam edərsə bunu düşmənlərin hiyləsi hesab edir və onların sehrlərinin asimandan gələn yağmurun qarşısını aldığını güman edirlər.
    "Diri”lərin digər bir mərasimi mura-muraya tə`sir etmək üçün qum təpəsinin altında dəfn edilməsinə inandıqları "Minka” adlı mura-mura ilə əlaqədar ayini yerinə yetirirlər. Bu ayini totemləri qara ilan və ya kərtənkələ olan tayfalar keçiririrlər. Onlar inanırlar ki, bu mərasimi yerinə yetirməklə minkanın diqqəti onlara yönələcək, onun bərəkətindən qara ilan və kərtənkələlərin sayı çoxalacaqdır.
    Bu mərasim aşağıdakı qaydada yerinə yetirilir:
    Əvvəlcə, qəbilənin kişiləri bir yerə toplaşır və minkanın olmasını güman etdikləri yerə doğru hərəkət edirlər. Daha sonra həmin yeri fərziyyələrinə görə mura-muranın dəfn olunduğu yer olan torpağın rütubətli layına qədər qazırlar. Bundan sonra qazıntı işini öz gümanlarına görə, minkanın dirsəyinə çatmaq üçün çox diqqətlə davam etdirirlər. Sonra iki kişi onun üstündə dayanır və başqaları onların biləklərindəki damarları kəsirlər ki, qanları minkanın üstünə tökülsün. Bu zaman minkanın həyat yoldaşını çağırır və silah götürüb həyəcanlı halda bir-birlərinə hücum edirlər. Bu işi öz qəbilələrinin qərargahına çatana qədər davam etdirirlər. Bu zaman qəbilədə qalan qadınlar onları qarşılayaraq uca səslə qışqırır və irəli çıxırlar. Qadınlar öz kişilərini müdafiə və müharibədən əl çəkmək əlaməti olaraq oğlanlarını onların başları üzərində saxlayırlar. Qəbilənin kişiləri daha sonra öz yaralarından topladıqları qanı minkanın şərti ifrazatı ilə qarışdırır və qum təpələrinə səpirlər. Onların təsəvvürünə görə bu əməl xeyir-bərəkətin nazil olmasına, qara ilanların və kərtənkələlərin çoxalmasına səbəb olacaq.
    "Diri”lərin başqa bir e`tiqadına görə, günəş gecələr bir bacaya daxil olub yerin altında hərəkət edir, səhərlər isə şərq tərəfdə yerləşən digər bir bacadan çıxıb yuxarı qalxır. Onlar kəhkəşanı asimanın çayı hesab edir və səmanın özünü isə Yer kimi ağacları, çayları və s. şeyləri olan bir ölkə sanırlar. Bu insanların düşüncələrinə görə ölülərin ruhları və mura-muralar burada yaşayırlar və ölülər həmin yerlərələ gedib çatdıqda oraların səfalı yer olduğunu görəcəklər. Ölülər oradan yerə enməyə və ətrafda gəzib-dolanmağa, və yaxud yuxuda insanlarla görüşməyə qadirdirlər. Belə olan təqdirdə, sağ olanların vəzifəsi görüşə gələn ölü üçün yemək hazırlayıb onun qəbri üstə aparmaq və onunçün tonqal qalamaqdır. Çünki, əks halda ölülər qəzəblənib dirilərə əzab-əziyyət verərlər.
    Bu qəbilələrdən bə`ziləri səmada yaşayan fövqəl-təbii varlıqlara inanırlar. O nə mura-muralardır, nə də əcdadların ruhları; səmavi, əzəli, əbədi, sonradan xəlq olunmayan, xilqətdən əvvəl mövcud olmuş, onaheç bir oxşar tapılması mümkün olmayan bir qocadır.
    "Diri” qəbilələri bu qocanı səma məmləkətinin başçısı hesab edərək onun çox qədim zamanlarda onların bütün adət-ən`ənələrinin əsasını qoyan ilk şəxs olduğuna inanırlar. Bu qoca murander, biyamban, buncil, muşkanqha, nurli və s. kimi adlarla çağırılır. Amma əksər hallarda onun adını çəkmir və bu adların yerinə "bizim atamız” adlandırırlar.
    Bu qəbilələrdən bə`ziləri səmavi atanın insanların işinə diqqət yetirməsini inkar edirlər. Digər bir qrup isə onun həmişə insanların əməl və rəftarlarına nəzarət etdiyinə inanır. Bu qəbilələrin e`tiqadları barəsində aparılan digər tədqiqatlar göstərir ki, Avstraliyanın bütün yerli tayfaları hər halda müəyyən formada böyük, əzəli və əbədi bir tanrıya e`tiqad bəsləyirlər.
    Bu qəbilələrin e`tiqadlarından biri də can verən şəxslərin başı üzərində keçirdikləri mərasimdir. Belə ki, can verən şəxsin qohumları iki dəstəyə bölünürlər. Onun ata, bibi, əmilər, övladlar və həyat yoldaşı kimi yaxın qohumlarından bir dəstə can verənin ətrafına toplaşır, dünyadan getdiyi zaman özlərini cənazəsinin üstünə atırlar. Digər bir dəstə isə - yə`ni ana, xala, dayı və bacıları isə ondan uzaq duraraq baxışlarını ondan qaçırmağa çalışırlar. Sonra bu qrupun kişiləri meyit üçün qəbir hazırlayır və hər iki dəstə yas saxlamağa başlayır. Onların əzadarlıq mərasimləri belə keçirilir: birinci dəstə öz bədənini hüzn əlaməti olaraq ağ rəngə, ikinci dəstə isə qırmızı rəngə boyayır. Onlar meyidi qəbirə qoymazdan əvvəl soruşurlar ki, kim sənin ölümünə bais olmuşdur? Bu zaman cənazəni çiyninə götürən iki kişi gözlənilmədən qəbiləyə tərəf fırlanaraq onun ölümünə səbəb olan şəxsi göstərirlər. Sonra ölünü qəbirə qoyur, yalnız Avstraliyanın yerli əhalisinə məxsus olan qəribə adətlərlə onu dəfn edirlər. Yerli əhali ölmüş şəxsin bədənindəki yağ və piylərin sehirli xüsusiyyətinə inandığından vəfat edən şəxslə qohumluğu olan qəbilənin yaşlı şəxslərindən birini qəbrin içinə göndərirlər. O, ölünün üzündən, bud, bilək və qarnından bacardığı qədər piy çıxarır və qəbrin ətrafında dayanan şəxslərə yemək üçün paylayır. Bir-birinin piyini yemələri qadağan olunan ata və övladlardan başqa, meyidin yaxın adamlarının hamısına ölünün piyindən müəyyən pay düşməlidir. "Diri”lər inanırlar ki, bu piyi yemək ölülərin xüsusiyyətlərinin, qüvvə və iste`dadlarının onların öz bədənlərinə keçməsinə səbəb olur. Bu mərasimin davamı olaraq, qəbri torpaqla doldurarkən onun üstünə böyük budaqlar düzürlər. Ölünün bütün yaxın adamları oradan dağılışır, ruhunu narahat etməmək üçün heç kəs onun barəsində danışmır, yaxud ona işarə etmir. Meyit qəbilənin nüfuzlu şəxslərindən olarsa, onun qəbrinin üstündə bir neçə gün müxtəlif yeməklər qoyarlar; qış fəsli olarsa, qəbrin üzərində tonqal qalayarlar.
    Bə`zi "diri” qəbilələri ölünün dünyaya qayıda biləcəyinə inanır. Buna görə, də bu işin qarşısını almaq üçün vəfat edən şəxsin ayaqlarının baş barmaqlarını iplə bir-birinə möhkəm bağlayır, əllərinin baş barmaqlarını da arxa tərəfdən bir-birinə birləşdirirlər. Gecə ikən bir dəstə qəbrin ətrafını süpürür və torpağın üzərində onun ayaq izlərinin qalıb-qalmadığını görmək üçün səhər onun dəfn olunduğu yerə baş çəkirlər. Ayaq izləri göründükdə ölünün öz qəbrindən razı olmadığını və buna görə də qəbirdən çıxdığını güman edir, qəbri yararaq ölünü yenidən başqa bir yerdə dəfn edirlər.
    "Diri”lərin digər bir ayini qəbilə yeniyetmələrinin həddi-büluğa çatdıqları vaxt keçirdikləri mərasimdir. Onlar inanırlar ki, belə mərasimlərdə qocalardakı sifətləri, xüsusiyyətləri və e`tiqadları gənclərə keçirməyə nail ola bilirlər. Mərasimin qaydası belədir ki, oğlan və ya qız həddi-büluğa çatdığı zaman kamil qadına, yaxud kamil kişiyə çevrilmələri üçün onların ölüb yenidən dirilən kimi qələmə vermək lazımdır. Bu məqsədlə, xüsusilə oğlanlar üçün qəbilə başçısının nəzarəti altında bir neçə ay davam edən mərasim həyata keçirilir. Bu mərasimin (zahirən ölmək) təşkil olunması üçün oğlanları bir yerdə oturdur, iti uclu bir çubuqla onların qabaq dişlərini çıxardır və onu on səkkiz düym dərinliyində bir yerdə basdırırlar. Bu dişlər bir il həmin yerdə qalmalıdırlar. Doqquz, ya on yaşlarına çatdıqda oğlanlar üçün sünnət mərasimi də yerinə yetirilir. Bu zaman ata oğulun üzərinə əyilir və ona ad qoyur. Sonra isə yerli camaatın dilində "kulpi” adlanan bir mərasimin növbəsi çatır. Belə ki, nəzərdə tutulan yeniyetmə ilə uzaq əmizadəlik qohumluq münasibəti olan qoca kişilər onu özündən xəbərsiz səhraya aparırlar. Sonrakı gün səhər çağı onun ətrafına toplaşaraq gözlərini bağlamasını təklif edirlər. Sonra qocalardan biri digərinin qolunu iplə möhkəm bağlayır və dirsək tərəfdən damarını kəsir ki, onun qanı cavanın bədəninə axsın. Əgər qoca kişi qanaxma nəticəsində zəifləsə, digər bir qoca öz damarını kəsir ki, onun da qanı yeniyetmənin bədəninə axsın. Bu ritualı oğlanın bütün bədəni qana qərq olana qədər təkrar edirlər. Yerlilər belə zahiri ölümlə şücaət və mərdanəliyin qocalardan yeniyetmələrə keçməsinə və yeniyetmələrin qəlbinin güclü və qüvvətli olacağına, artıq qan gördükdə qorxmayacaq qədər müharibə və döyüşlərə hazır olacağına inanırlar. Belə mərasimlərin keçirilməsinin digər bir səbəbi kimi qocaların ruh və ağıllarının yeniyetmələrə tə`sir göstərməsi, onların hamısını vahid qan və sifətə malik olmasına çalışmağı qeyd etmək olar.
    Yerli əhali bu mərasimlərin davamında qana bulaşmış yeniyetməni bir yerdə oturdur və çox iti daşlarla onun boynuna və kürəyinə zərbələr vururlar ki, sağaldıqdan sonra bu yaraların izləri əbədi olaraq onun bədənində qalsın. Sonra üzəri insan tükü ilə hörülmüş, uzunluğu bir metr – bir metr yarıma çatan ağac parçasını cavanın əlinə verirlər ki, onu havada fırlatsın. O da, əvvəlcədən tə`lim keçdiyinə görə ağacı tükürpəşdirici səs çıxan tərzdə fırladır. Onların inancına görə bu səslər mura-muranın razılıq əlamətidir. Sonra həmin ağacı yeniyetmənin əlindən alıb bir yerdə gizlədir və onu heç vaxt qadınlara göstərməməyi, təsvir etməməyi yeniyetməyə tapşırırlar. Yeniyetməni daha sonra onu tək-tənha meşə və səhralara buraxır, yaraları tamamilə sağalmamış və qanın əsər-əlaməti bədənindən getməmiş qəbiləyə qayıtmağı ona qadağan edirlər. Beləcə başlanan yalqız həyat və ayrılıq bə`zən bir neçə ay çəkir. Bu müddət ərzində heç bir qadının yeniyetməyə yaxınlaşmağa haqqı yoxdur. Həmin gənc yaraları sağaldıqdan sonra qəbiləyə qayıdır və qohum-əqrəbasına həddindən artıq sevinc və şadlıq gətirir. Beləliklə, həmin yeniyetmə artıq yetkin və igid kişi hesab olur və qadın asılılığından qurtarır. Bu ayinin son mərhələsində bayram və şənlik məclisi təşkil olunur. Qəbilə üzvlərinin hamısı bir yerə toplaşır, rəqs edir və ayaqlarını yerə döyəcləyirlər. Bütün mərhələlərdə qəbilənin yaşlı kişiləri gənclərə yol göstərməyi öhdələrinə götürürlər. Onlar qəbilə əfsanələrini, maraqlı əhvalatları nəql etməklə bu ayinin hər bir hissəsinin mə`na və sirrini aydınlaşdırır, yeniyetmələrə tövsiyələr verir, onları gələcək vəzifə və məs`uliyyətləri ilə tanış edirlər.
    Qeyd olunan mətləblər hal-hazırda öz həyatını davam etdirən və ibtidai dinə malik olan bir cəmiyyətin ümumi təsviri idi.
    Başqa dinlərin araşdırılması zamanı bu kitabda rastlaşacağınız digər dini icmalara dair tədqiqatlar sizə ayin, e`tiqad və ideyaların qarşılıqlı müqayisəli təhlilinə imkan yaradacaqdır.
    Category: Dinlərlə tanışlıq | Added by: Islam_Kitabxanasi
    Views: 585 | Downloads: 0 | Rating: 0.0/0
    Total comments: 0
    Only registered users can add comments.
    [ Registration | Login ]

    Quranda axtar
    Quran,Hədis,İslam təlimləri, Fiqh
    Quran
    İstifadəçi girişi
    Login:
    Password:
    Kitabxana əxlaq
    Etiqat, Tarix, Fəlsəfə, Dini yaradıcılıq
    Dost saytlar
  • İslamQadını
  • Günahkar-Bəndə
  • Kitablar yüklə
  • Bölmələr
    Tarix [535]
    Etiqat [869]
    Fəlsəfə [4]
    Dini yaradıcılıq [40]
    Bölmələr
    Quran [585]
    Hədis [253]
    İslam təlimləri [24]
    Fiqh [219]
    Azan vaxtları [1]
    Dua [26]
    Din [13]
    Namaz [10]
    Kateqoriyalar
    İslаmdа günаhlаr vә cәzаlаr [12]
    İslam məzhəbləri ilə tanışlıq [24]
    Dinlərlə tanışlıq [58]
    Vəhhabi fitnəsi [3]
    İmamət Haqqın dili ilə [28]
    Vilayəti-fəqih nəzəriyyəsinə bir baxış [6]
    İttihamla üz-üzə [8]
    Məad [17]
    Vəhhabi suallarına cavablarımız [8]
    Əhli-beyt (ə) (məqamı və yolu) [11]
    On dörd məsum əleyhimusəlamın həyatı barədə qısa məlumat [2]
    İslam dunyagörüşü Əbədi həyat [5]
    Əsrin İmamı Mehdi Sahibəz-zamanla (ə) tanışlıq (Məhdəviyyətlə bağli şübhələrə cavab) [28]
    Əhli-beyt (ə) [42]
    İlahi Ədalət [23]
    Mәаd hаqqındа 40 suаl-cаvаb [12]
    Əl-Muraciat [34]
    Şübhələrə cavablar [13]
    Bizim dini əqidəmiz [8]
    Əhli-Beytin (ə) məqamı [12]
    İmam Hüseyn (ə) barəsində hədislər [4]
    Təthir ayəsinin təfsiri [10]
    Şiəlik necə yaranmışdır? [4]
    Allahın varlığının isbatı [9]
    14 sual-14 cavab [2]
    Namazin hikmət və sirləri [11]
    Bəşəriyyətin nicat yolu [12]
    Əqidə üsullarının təlimi 1 [30]
    Əqidə üsullarının təlimi 2 [30]
    İntizar (Müvəffəqiyyətin sirləri” silsiləvi bəhsləri-1) [2]
    İslam şəriətində vacib və haram əməllər [10]
    İmamiyyə şiələrinin əqidə üsullari [11]
    İslamda hüquq nəzəriyyəsi (İmam Səccadın (ə) - 1 [25]
    İslamda hüquq nəzəriyyəsi (İmam Səccadın (ə) - 2 [21]
    Saxta hədislərin yaranmasi [17]
    Əmirəl-möminin Əliyyibni ƏbiTalibin (ə) qəzavətləri [21]
    Qəməri bəni Haşim həzrət Əbulfəzl Abbasın (ə) nurlu çöhrəsi. [19]
    Əqidəmiz nədir? 10 dərs [5]
    Müasir İslam kəlamı (İnsan, fitrət, elm, iman, mərifət, irfan) [15]
    Məkkeyi-Mükərrəmə, Mədineyi-Münəvvərə və Həcc ziyarəti [11]
    40 mövzu 40 həqiqət [16]
    Nəfs təhlükə mənbəyidir [9]
    Həqiqət olduğu kimi... 1 [14]
    Həqiqət olduğu kimi... 2 [14]
    Vəhabi firqəsi [12]
    Gənclər üçün üsuliddin haqqinda 50 dərs [11]
    Müvəqqəti nikah (elmi araşdırma) [15]
    Vəhhabi məzhəbi [21]
    Vəhhabiləri belə gördüm [7]
    Pişəvər gecələr 4 [0]
    Bizimlә, bizdәn gizli (İmаm Mehdi (әc.) ilә tаnişliq) [3]
    Son xilaskar [8]
    Həzrət Rüqəyyə [13]
    Quran və hədis baximindan həcc və ömrə əməlləri [23]
    Axirət aləminə səyahət [6]
    Peyğəmbərin haqq canişini [8]
    Nicat günü [3]
    Tövhid və ilahi ədalət mövzusunda suallar və cavablar [11]
    Qürubdan sonra [18]
    Nübüvvət [5]
    Vəhy və Quran [11]
    Xristianlıq həqiqəti [18]
    Rəsmlərimiz
    Copyright MyCorp © 2019