İslam-Kitabxanasıİslam-Kitabxanası

Azan vaxtları
Saytda axtar
Saytın menyusu
Kitabxana əxlaq
Zərif nöqtələr [5]
Böyük rəhbər ayətullah Xameneinin həyatından əhvalatlar [16]
Həyat dərsi [5]
İslam dünyagörüşü - Cəmiyyət və tarix [16]
İnsan və mənəviyyat [10]
İmam Hüseynin (ə) əxlaqi görüşləri [0]
Xəbərdarlıq [3]
“Miratur-rəşad” (hidayət güzgüsü) [15]
İslamda ailə 2 [16]
İslamda ailə 1 [16]
Fəsad sərçeşməsi (Şeytan tələsi) [6]
İslamda Əxlaq 2 [20]
İslamda Əxlaq 1 [26]
İmam Sadiqin (ə) bəyani ilə yaranışın sirləri [8]
Siddiqeyi-Tahirə (ə) 2 [13]
Siddiqeyi-Tahirə (ə) 1 [12]
Ailə səadətinə necə nail olaq? [18]
Kumeyl duasının şərhi 2 [13]
Kumeyl duasının şərhi 1 [12]
Minacatın əzəməti [13]
Ey ata, ey ana, biz müttəhimik [5]
Qadın - Fatimə Fatimədir [14]
Nəsihətlər [26]
İslam dünyagörüşü - Əbədi həyat [5]
Din təlimləri 2-ci cild (Uşaqlar və yeniyetmələr üçün dərslik) [30]
Din təlimləri 1-ci cild (Uşaqlar və yeniyetmələr üçün dərslik) [31]
İslam dünyagörüşü - İnsan Quranda [5]
İnsanı tanımaq [21]
Axirət azuqəsi 2-ci cild (Peyğəmbərin (s) Əbuzərə nəsihətləri) [24]
Axirət azuqəsi 1-ci cild (Peyğəmbərin (s) Əbuzərə nəsihətləri) [19]
Ariflərdən [9]
İslam dunyagörüşü İnsan və iman [6]
Əxlaqi və psixoloji çatışmazlıqların araşdırılması [19]
İslam və qərb mədəniyyəti [15]
Əbədi öyüd (ikinci cild) [22]
Əbədi öyüd (birinci cild) [23]
İlahi nəsihətlər [15]
Gəncliyin yeddi səması (zəruri dini biliklər) [9]
İslamda nümunəvi qadınlar – Fatimə (ə) [149]
Günahşünaslıq [19]
Nəfsin saflaşdırılması [24]
İslamda qəhrəman qadınlar [20]
Kəramət sahibləri [13]
Kamil insan [30]
Şəhadət yatağında Mövlanın (ə) öyüdü [17]
Rəbbin dərgahında [22]
İmam Hüseynin (ə) əxlaqi görüşləri [11]
İbrət güzgüsü [14]
İmam Zamanla görüşənlər [15]
Allaha doğru [33]
Allahın elçisi [20]
Sadiq yol axtaranlar üçün imam Sadiqin (ə) nəsihətləri [29]
Məhəbbət iksiri [26]
Hicab [14]
Kaş valideynlərim biləydi! [14]
Ayətullahül-üzma Behcətin həyatı [14]
Nəfsi saflaşdırmadan qabaq özünütanıma [4]
Övsafül-Əşraf [7]
Gənc ailələr üçün göstərişlər [6]
Əxlaq elmində 50 dərs [51]
İslamda övlad [1]
Islamda evlənmə və ailə hüququ-2 [11]
Islamda evlənmə və ailə hüququ-1 [13]
Bizim sorgumuz
Ramazan ayında oruc tutmusuzmu?
Total of answers: 1821
Saytın menyusu
Şərhlər: 14
Rəsmlər: 618
Əxlaq: 1118
Müxtəlif: 481
Etiqat, Tarix, Fəlsəfə: 1448
Quran, Hədis, İslam təlimləri, Fiqh: 1131
Statistika

Burda olanlar 1
Qonaqlar 1
İstifadəçilər 0
Son qeydiyyatçılar
  • Jafidlop
  • ElvinAliyev1986
  • ZauriceGar
  • Zartysot
  • Gunahsiz1gun
  • Ceyhun630
  • kami
  • artpak2012
  • zeyneb_a_va
  • Famesbar
  • Main » Articles » Quran » Quranda dunyaşünaslığın əsasları

    Quranda dunyaşünaslığın əsasları
    BEŞİNCİ FƏSİL
    VARLIQ ALƏMİNİN MƏRTƏBƏLƏRİ
    Filosoflar və ariflərin varlıq aləminin mərtəbələribarədə baxışları
    Filosoflar varlıq aləminin qurumu haqqında bəhs edərkən onu beş əsas mərtəbəyə ayırmışlar:
    1. Üluhiyyət və Haqqın dərəcələri.
    2. Ağıl və mücərrəd aləm və ya cəbərut aləmi.
    3. Nəfs və ya külli nəfs aləmi.
    4. Misal aləmi.
    5. Təbiət və ya maddi aləm.
    Mücərrəd aləm bir çox ağıl mərtəbələrini əhatə edir. Filosoflara görə Allahın yaratdığı ilkin aləm "ilkin ağıl" – dünya ağılı adlanır.
    Hədislərdə bu aləm ağıl və ya qələm adlanır.
    – Allah ilk olaraq ağılı yaratdı.
    – Allah ilk olaraq qələmi yaratdı.
    Molla Sədraya görə, Ağıl aləmi aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:
    A. Onlar zaman və məkana bağlı deyildir. Bu aləmin vücudu ilahi nurlardan olan bir işıq dəyərincədir. Yaradanın yaradıcı xüsusiyyətlərindən biri həmin işıqdır. Xilqət həmin nurun sayəsində yaranır. Xilqətin qaynağı Allahın yaratdığı nurdur.
    B. Onlar əbədi və daimidir, dəyişməz və xarab olmaz.
    V. Onların nə fəsiləsi (növü), nə də cinsi vardır. Həqiqət baxımından bəsitdir və heç bir şeylə ortaqlığı yoxdur. Fərqlilik hər bir vücuda xas olan cəhətdir.
    Q. Bunlar eyni zamanda səmavi cisimlərin və ünsürlərin səbəb və dəlili hesab olunur.
    D. Bütün ağıllar xalis və pak nurdan ibarətdir, onlarda heç bir zülmət nişanəsi tapılmaz [30].
    Molla Sədranın fikrincə ağıl aləmi varlıqların başçısı və imamıdır. O, öz fikrini əsaslandırmaq üçün Qurani-kərimə istinad edir.
    Yasin surəsi, 12-ci ayə:
    Həqiqətən, ölüləri dirildən, onların (dünyada) nə etmiş olduqlarını və qoyub getdiklərini yazan Bizik. Biz hər şeyi hesaba alıb Allahın yanında saxlanılan lövhi-məhfuzda (açıq-aşkar Allah imamının qəlbində) təsbit etmişik.
    İmamül-mübin – lövhi-məhfuz kimi anlaşılır və yuxarıdakı ayədə "imamül-mübin" anlamı belə izah edilir.
    Haqqın və Allahın yanında olan ümmül-kitab adlanır və bu da kitabların əsli sayılır. Varlığın əsl kitabı Allahın yanındadır.
    Rəd surəsi, 39-cu ayə:
    Allah (həmin kitabdan) istədiyi şeyi məhv edər, istədiyini də sabit saxlayar (bəndələrinə aid hər hansı bir hökmü ləğv edib, başqası ilə dəyişər və ya onu olduğu kimi saxlayar). Kitabın əsli (lövhi-məhfuz) Onun yanındadır.
    İlkin ağıl və ya qələm həm də Məhəmməd həqiqəti adlanır və bu həqiqət bütün həqiqətləri əhatə etməklə bütün mümkün varlıqların qayəsi və kamal dərəcəsi sayılır. Xaliqin nəqşi lövhi-məhfuzda təsvir olunur. Allah hər nə yaradırsa onun timsalı həmişə saxlanılan bu lövhədə yazılır. Bu lövhə dəyişməzdir və hər bir şeyi öz kamil surətində saxladığına görə "məhfuz" adlanır. Allahın elmi fələk və ünsürlərə xas olan ruhların dəftərində nəqş edilib yazıldığına görə, ilkin ağıl həm də qələm adlanır.
    3. Nəfs aləmi.
    Bu aləm ağıl aləmindən aşağı pillədə yerləşir. Molla Sədranın dili ilə desək, cəbərut aləmindən bu aləmə – yəni dünyaya açılan ilk qapı külli nəfs, ruhül-əmin, məhfuz lövhə, mübin kitab adlanır. Quranda bəhs edilən su məfhumu varlığın qaynağı hesab edilir və həmin qaynaq buradadır. Rəhman ərş də burada bərqərar olub.
    Qurani-kərim varlığın qaynağı kimi təqdim edilən su anlamına işarə edərək buyurur.
    Ənbiya surəsi, 30-cu ayə:
    Məgər kafir olanlar Göylə Yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı, hər bir canlını sudan yaratdığımızı bilmirlərmi?! Yenə də iman gətirməzlər? (Göylər ilk yaradılışda bir-birinə bitişik bir təbəqə olduğu halda, onların arası hava ilə açılıb yeddi təbəqəyə ayrılmış, Yer də bir təbəqə ikən sonra yeddi təbəqəyə bölünmüşdür. Bu, Allahın qüdrət və əzəmətini sübut edən ən tutarlı dəlillərdəndir).
    4. Misal aləmi.
    Bu aləm yuxarı (ülvi) aləm ilə ünsür (aşağı) aləm arasında bərzəx (pərdə) adlanır. Misal aləmində varlıqlar cismani sifətə malik deyildir, lakin onlar bu aləmdə surətə malikdir. Bu aləm qeyri-maddi varlıq kimi təsəvvür edilir. Bəzi filosoflar bu aləmi qəbul etməmişlər. Lakin Molla Sədra və başqaları onun varlığını sübut etmişlər. İslam filosofları ağıl və misal aləminin varlığını sübut etmək üçün insanın vücudunu dəlil olaraq gətirmişlər. Belə ki, insanın cismani vücudu təbiət aləminə məxsusdur, insanın xəyali sifəti isə misal aləminə aid edilir. İnsanın ağılı isə ağıl aləminə aiddir. Filosofların etiqadına görə, insanın təbii və cismani varlığı onun əqli və timsali vücudu üçün qaynaq ola bilməz. İnsan vücüduna xas olan bu mərtəbələrdən hər biri özünə uyğun bir məqamdan asılıdır. Hər bir varlığın məqamına uyğun olan bu aləm mələkut adlanır.
    5. Təbiət və ya maddi aləm. Bu aləm nasut adlanır.
    Qeyd edək ki, ariflər də təqribən buna bənzər bir təsnifat vermişlər. Onlar varlıq aləminin mərtəbələrini izah edərkən irfan mövqeyindən çıxış etmişlər.
    Varlığın mərtəbələri irfan baxımından aşağıdakı şəkildə təsnif və şərh edilir.
    1. Lahut aləmi – Haqqın ad və sifətlərini özündə ehtiva edən ilahi mərtəbə.
    Ariflərin nəzərincə, gerçək və əsil vücud Haqqın vücududur. Bu geniş və əhatəli bir varlıqdır. İlahi vücud həqiqi varlıq olaraq təcəlli və zühur istedadına malikdir. Haqqın zühur və təcəlli qabiliyyəti gerçəkləşərkən müxtəlif aləmlər yaranır. Haqqın uca mərtəbəsi "əhədiyyət" və substansiya (zat) məqamıdır və bu mərtəbədə heç bir zahiri aləmə xas olan çoxluq (kəsrət) nişanəsinə yer yoxdur. Bu mərtəbə sırf və pak vəhdət mərtəbəsidir. Ancaq Haqqın zühur və təcəlli mərtəbəsində Haqqın ad və sifətləri çoxsaylı aləmlər halında təcəlli tapır, varlıq aləmi aşkar olur. Beləliklə vəhdətdən kəsrətə keçid təcəlli yolu ilə gerçəkləşir.
    Ariflər Haqqın mərtəbələri üçün iki təcəllidən bəhs etmişlər:
    Birincisi qeybi-elmi və ya substantiv batini təcəlli adlanır və buna "feyzi-əqdəs" (ən müqəddəs ilahi feyz) deyirlər. Bu mərhələdə Haqqın təcəllisi ilahi elm mərtəbəsində sabit timsallar (əyani-sabitə) kimi gerçəkləşir.
    İkincisi, vücudun müşahidə baxımından təcəllisi məsələsidir. Buna "feyzi-müqəddəs" (müqəddəs ilahi feyz) deyirlər. Təcəllinin bu mərtəbəsində varlıq aləmi zahirdə yaranır və aşkar olur.
    Birinci təcəlli məqamında Haqq qabiliyyət və istedadlar kimi təcəlli edir, özünü elm mərtəbəsində sabit timsallar şəklində göstərir. Bu mərhələdə Haqqın təcəllisi sayəsində əhədiyyət (substansiya) məqamından vahidiyyət məqamına keçid baş verir. Buna nüzul deyilir.
    Sonra ikinci mərhələdə Allahın elmində bəlli olan timsala uyğun varlıq aləmi zahiri görkəm alır. Zahiri aləmdə aşkar olan varlıq yuxarıda işarə edilən qabiliyyət və istedada uyğun zahir olur.
    Bir sözlə, feyzi-əqdəs Haqqın substantiv baxımdan təcəllisidir ki, bu da ilahi elm səviyyəsində varlığın sabit timsallarının zahir olması ilə nəticələnir. Feyzi-müqəddəs isə vücudun elə bir təcəlli məqamıdır ki, mövcud olan şeylər sabit timsallarda malik olduğu hala uyğun bir şəkildə xarici aləmdə zahir olur.
    Haqqın ilkin təcəllisi filosoflar tərəfindən ilkin ağıl, ilk emanasiya adlanır,
    ariflər isə buna geniş vücud, əzəmətli ruh və ya Məhəmməd həqiqəti deyirlər.
    2. Ariflərin varlıq qurumunda ikinci mərtəbə cəbərut aləmi adlanır ki, bu da külli ağıl və nəfslər aləmidir.
    3. Üçüncü mərtəbə – mələkut aləmidir: bu isə qədər aləmi və ya maddədən təcrid edilmiş əmrlər aləmidir. Bu aləmdəki varlıqlar, ağıl aləmindən fərqli olaraq surətə – formaya malikdir.
    4. Mülk və ya şəhadət aləmi. Bu həmin təbiət aləmidir.
    5. Bütün dərəcələri əks etdirən Həzərat aləmi. Bu isə insan, vücuda xas aləmlərin toplumu və ümumiləşmiş timsalı olaraq çıxış edir.
    Təcəlli nəzəriyyəsinə görə, bu beş aləmdən hər biri başqa bir uca və yüksək aləmin məzhəri kimi çıxış edir. Başqa sözlə desək, Mülk aləmi Mələkut aləminin məzhəridir. Mələkut aləmi öz növbəsində Cəbərut aləminin, Cəbərut aləmi isə sabit timsalların (əyani-sabitə) məzhəridir. Bunun ardınca sabit timsallar ilahi adların məzhəridir. İlahi adlar isə Haqqın vahidiyyət mərtəbəsidir. Bu mərtəbə öz növbəsində əhədiyyət mərtəbəsinin məzhəri sayılır. İnsan aləmi isə öz mərtəbəsinə görə bütün varlıq aləminin məzhəri sayılır. Allahın xilqətində ən kamil varlıq insandır.
    Xarəzmi böyük islam filosofu Mühyiddin İbn Ərəbinin "Füsusül-hikəm" əsərinə yazdığı şərhdə belə söyləyir:
    "Vücud mahiyyət etibarilə vahid həqiqətdir. Həqiqətin ali mərtəbəsində heç bir çoxluq (kəsrət) nişanəsinə yol yoxdur.
    Vücudun zahiri aləmdə təcəlli və məzhəri çoxdur və təcəllinin sayı-hesabı yoxdur. Bütün ad və sifətlərin təcəllisi sonsuzdur, çünki vücudun özü sonsuz və tükənməzdir. Bütün təcəlli nişanələri ilkin təcəllidən başlayır. İlkin təcəlli əqli-əvvəl və ya ümmül-kitab adlanır. Bu isə eyni zamanda ali qələm və ya Məhəmməd nurudur.
    Hədisdə belə deyilir:
    Allah ilk olaraq ağılı yaratdı.
    Allah ilk olaraq nuru yaratdı.
    Allah ilk olaraq qələmi yaratdı.
    Bu bir həqiqət və ruhani təcəllidən doğan ilkin təcəlli nurudur. Bu nurun müfəssəl təzahürü səmavi əql, ülvi ruhlar, peyğəmbərlərin kamil ruhu və övliyaların ruhu ilə gerçəkləşir. Bu səbəbdən ilkin ağıl külli-təbiət aləmindən uca olaraq bütün varlıq aləmini doğuran çoxsaylı təcəlli timsallarını əhatə edir. İlkin ağıl ilahi feyz qaynağı və bütün varlıq aləmini təcəlli işığına qərq edən ilkin nurdur.
    Sonrakı mərhələdə ilkin ağıl təcəlli mərtəbələri üzrə enməyə (nüzul) başlayır. Bu enmədə ilkin mərtəbə külli nəfs və ya lövhi-məhfuz gəlir. İlkin ağıl özündən sonrakı təcəlli mərtəbələrini əhatə etdiyi kimi, külli nəfs də nəfsin sonrakı aşağı mərtəbələrini əhatə edir; külli nəfs mücərrəd natiqə nəfslər vasitəsilə təcəlli etməklə bütün səmavi aləmi, fələk və kəhkəşanları, həm də onların çevrəsində olan varlıqları əhatə edir.
    Bunun ardınca təbii nəfslər mərtəbəsi gəlir ki, bu da misal aləminə xas olan varlıqları əhatə edir. Sonra isə enmə (nazil) prosesinin sonu olan təbiət ünsürləri gəlir. Bütün təcəlli mərtəbələri bir olan Haqqın vücudu ilə bağlıdır. Haqq öz substansiyası (zat) baxımından gizli və qeybdir, Onun təcəllisi xilqət aləmində zahir və aşkar olur" [31].
    O bir tamdır, bir bütövdür, vahiddir,
    Ondan qeyri bir zərrə də tapılmaz.
    Təcəlli zamanı kəsrət xəlq oldu,
    Bu qədər əğyar zahirdə.
    Quran baxımından varlıq aləminin mərtəbələri
    Quranda varlıq aləminin mərtəbələri ümumiləşmiş bir şəkildə açıqlanır və bu düzən tovhid prinsipinə uyğundur. Bir sıra Quran ayələrində varlıq aləmi barədə verilən hökmlərdən çıxış edərək həmin aləmin mərtəbələri haqqında müəyyən bir nəticə çıxarmaq olar. Quran ayələrinin təhlili həm ağıl aləmi, həm də misal aləmini sübut etməyə əsas verir.
    Bu yöndə olan ayələri üç qismə ayırmaq olar:
    1. İnsanın ölümdən sonra Allaha doğru qayıdışını bəyan edən ayələr.
    Bu ayələr qeyri-maddi bir aləmin varlığına dəlalət edir. Bərzəx və qiyamət haqqında nazil olan ayələr bu qəbildəndir. Bir sıra Quran ayələri məbdə ilə məadın, başlanğıc ilə sonluğun bir olmasını bəyan edərkən varlıq mərtəbələrinin nüzuldan (enmə) sonra bir ilkin məqama qayıdacağını söyləyir.
    Əraf surəsi, 29-cu ayə:
    De ki: "Allah ədalətli əmr etdi. Hər səcdədə (namaz vaxtı) üzünüzü (bütlərə deyil, Ona tərəf və ya qibləyə) tutun. Allaha qarşı səmimi olub Ona dua (ibadət) edin. Sizi (yoxdan) yaratdığı kimi, yenə Onun hüzuruna qayıdacaqsınız!
    2. Əmr və xəlq aləminə aid ayələr.
    Bu ayələr göstərir ki, cisim (xəlq) aləmi hərəkət və dərəcələrə malikdir və həmin aləmin fövqündə başqa aləm və ya aləmlər də mövcuddur. Həmin aləmlər zaman və tədrici hərəkət anlamından xaricdir. Əmr aləmindəki varlıqlar zaman və məkan çərçivəsində olan varlıqlar üzərində hakimdir.
    Ona görə əmr aləmində Allahın tədbiri hakimdir. Allah bu aləm vasitəsilə varlıq aləminin tədbirini görür.
    İndi həmin mövzu ilə bağlı bir sıra Quran ayələrini nəzərdən keçirək.
    Yunus surəsi, 3-cü ayə:
    Rəbbiniz Göyləri və Yeri altı gündə xəlq edən, sonra ərşi yaradıb hökmü altına alan, hər işi yoluna qoyan və tədbir görən (idarə edən) Allahdır. Onun izni olmadan heç bir şəfaət edən ola bilməz. Bu rəbbiniz olan Allahdır. Ona ibadət edin. Məgər öyüd-nəsihət qəbul etməyəcəksiniz?
    Fussilət surəsi, 12-ci ayə:
    Allah onları (səmaları) yeddi (qat) Göy olaraq iki gündə əmələ gətirdi. O, hər bir göyün işini özünə vəhy edib bildirdi. Biz aşağı Göyü (dünya səmasını) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik və (onu şeytanlardan, hər cür bəladan) hifz etdik. Bu yenilməz qüvvət sahibi olan və (hər şeyi) bilən Allahın təqdiridir (əzəli hökmü, qanunudur).
    Talaq surəsi, 12-ci ayə:
    Yeddi (qat) Göyü və bir o qədər də Yeri yaradan Allahdır. Allahın hər şeyə qadir olduğunu, Allahın hər şeyi Öz elmi ilə ehtiva etdiyini biləsiniz deyə, Allahın əmri onların arasında (mövcud olan bütün məxluqata) nazil olar.
    Səcdə surəsi, 5-ci ayə:
    O, Göydən Yerə qədər olan bütün işləri idarə edir. Sonra həmin işlər sizin saydığınızın (dünya ilinin) min ilinə bərabər olan bir gündə (qiyamət günündə) Ona (Allah dərgahına) yüksələr.
    Yuxarıdakı ayələrə əsasən, ilahi əmr Ərşdən verilir və Allahın fərmanı sonra Göylərə nazil olur və oradan Yerə endirilir. Ayələrdən bəlli olur ki, hər bir Göy təbəqəsinə əmr nazil olur. Deməli, yeddi Göy qatının hamısı Allahın fərmanı ilə idarə olunur. Allahın əmri həm də varlıq təbəqələri arasında onlara uyğun mərtəbələrə bölünür. Əmr yuxarı Göy aləmindən aşağı qatlara nazil olur və sonra Yer aləminə yetişir. Bu isə varlıq aləminin mərtəbələrə bölündüyünə dəlalət edir.
    3. Varlıq aləmindəki hər şeyin mənbəyinin Allahın yanında olmasını təsdiqləyən ayələr.
    Hər bir varlıq nümunəsi Allahın hökmü və iradəsi olmadan zahir ola bilməz. Hər şeyin xaliqi və yaradanı bir Allahdır. Hər bir məxluqun qaynaq və mənbəyi Allah yanındadır. Deməli, varlıq aləmindəki bütün şeylərin Haqqın elmində qaynağı vardır. Bu mənada aşağıdakı ayə diqqətəlayiqdir.
    Hicr surəsi, 21-ci ayə:
    (Yerdə və Göydə) elə bir şey yoxdur ki, onun xəzinələri Bizdə olmasın. Lakin Biz ondan ancaq müəyyən (lazım olduğu) qədər endiririk. (Onun nə qədər lazım olması isə yalnız Bizə məlumdur.)
    Bu ayəyə görə hər bir şeyin qaynağı və xəzinəsi Allahın yanındadır və zahiri aləmdə yaranan hər bir şey müəyyən ölçü ilə nazil olur.
    Həmin ayədə verilən hökmün dərin məzmun qatları vardır. Ayənin zahiri mənasına görə, nüzul, təqdir, miqdar və hüdud məfhumları arasında münasibət və bağlılıq vardır. Bu ayənin batini məzmunu vacib bir məsələni anlayır: bütün varlıq aləmindəki şeylərin xəzinəsi Allahın yanında təsbitləşib və bunlar xəlq aləmindən qabaq əmr aləminə xas qeyri-məhdud və ölçüsü-miqdarı hüdudsuz olan varlıqların toplumsal qaynağıdır. Ayədə "xəzain" sözü "xəzinə" sözünün cəm şəklində işlənib. Bu isə çoxluğa (kəsrət) işarədir. Bu cəm halı adi say mənasında deyil, varlıq aləminin dərəcə və mərtəbələrinin çeşidli olması məfhumuna işarədir. Varlıq aləmindəki mərtəbələr aşağı və yuxarı olur, dərəcə və rütbə baxımından seçilir. Burada fərdi kəmiyyət çoxluğu nəzərdə tutulmur. Hər şey bir qaynaqdan nüzul edir və varlıq mərtəbəsinin bir dərəcəsi başqa bir dərəcəyə nisbətən üstün və imtiyazlıdır. Varlıq aləminin həmin xəzinələrdəki (Allahın yanında olan xəzinələrdəki) mərtəbələri vardır və hər bir şey müəyyən ölçü və miqdar ilə – yəni öz mərtəbəsinə uyğun miqdar və ölçü ilə nazil olur. Allahın yanında olan dərəcə və ya ölçü zahiri aləmdə müşahidə edilən dərəcə və ölçü ilə eyni deyildir. Ona görə də ayədən göründüyü kimi, nüzuldan öncə heç bir hədd və fiziki ölçüdən söhbət gedə bilməz. Ölçü və miqdar varlığın zahiri dünyada nüzulu ilə bağlı məfhumlardır.
    Əllamə Təbatəbai həmin ayənin təfsirində belə yazır:
    "Bu ayədə ümumi bir fikir söylənilir və həmin fikirdən bəlli olur ki, bu dünyada mövcud olan bütün varlıqlar Allahın yanında geniş, ölçüsüz və qeyri-məhdud varlıqlardan ibarətdir; çünki ayənin zahiri anlamına görə "ölçü" məfhumu "tənzil" (enmə) məfhumu ilə birgə gəlir. Tənzil məfhumu boş-boşuna işlənməyib. Allah-təala başqa bir ayədə belə buyurur.
    Nəhl surəsi, 96-cı ayə:
    Sizdə olan (dünya malı) tükənər, Allah dərgahında olan (axirət nemətləri) isə əbədi və baqidir.
    Bu ayəni daha iki ayəyə əlavə etsək, maraqlı bir nəticə alarıq.
    Qəsəs surəsi, 88-ci ayə:
    Allahın vəchindən (substansiyasından) başqa hər şey məhvə və həlak olmağa məhkumdur.
    Rəhman surəsi, 26-27-ci ayələr:
    Yer üzündə olan hər kəs fanidir (ölümə məhkumdur).
    Ancaq əzəmət və kərəm sahibi olan Rəbbinin zatı baqidir.
    Göründüyü kimi, Allahın yanında olan Onun vəchidir.
    Başqa bir ayədə isə belə deyilir.
    Rəd surəsi, 8-ci ayə:
    Hər şey Onun yanında (Allahın əzəli elmində) müəyyən ölçü ilədir.
    Deməli, bu ayələrdən ümumi bir nəticə əldə edilir ki, Allahın hər bir varlıqda vəchi vardır. Başqa sözlə desək, hər bir şeydə iki vəch vardır: birisi Allahın vəchi, ikincisi isə xilqətin vəchi. Xəlq sifəti və ya xəlqə aid olan vəch ölçüyə malik olmaqla məhduddur.
    Lakin "Hər şeyin xəzinəsi Allahın yanındadır" ayəsinə görə, varlığın Allahın yanında olan vəchi sonsuz və qeyri-məhduddur. İlahi sifətlər tükənməz və sonsuz, xəlqə aid sifətlər isə məhduddur [32].
    Beləliklə, bəlli olur ki, varlıq dünyasının iki üzü (vəchi vardır): Onun bir üzü – ilahi sifətlərə xas ölçüyə malikdir və hələ varlıq aləminin tam gerçəkləşməsindən öncə olan misal aləminə xasdır; varlıq dünyasının ikinci üzü – ilahi sifətə xas ölçüsüz və sonsuz bir anlamdır. Bu sifət sabit və həmişə qalandır. Mücərrəd ağıl aləmi həmin sifətə malikdir. Varlığın zahiri dünyada olan maddi halı, misal aləmi və ağıl aləmi – üçlük bir dünya düzənidir və bu üç aləm bir-birinə uyğundur, onlar arasındakı dərəcə və mərtəbə baxımından fərq vardır [33].
    Category: Quranda dunyaşünaslığın əsasları | Added by: Islam_Kitabxanasi (2012-06-07)
    Views: 432 | Rating: 0.0/0
    Total comments: 0
    Only registered users can add comments.
    [ Registration | Login ]

    Quranda axtar
    Quran,Hədis,İslam təlimləri, Fiqh
    Quran
    İstifadəçi girişi
    Login:
    Password:
    Kitabxana əxlaq
    Etiqat, Tarix, Fəlsəfə, Dini yaradıcılıq
    Dost saytlar
  • İslamQadını
  • Günahkar-Bəndə
  • Kitablar yüklə
  • Bölmələr
    Tarix [535]
    Etiqat [869]
    Fəlsəfə [4]
    Dini yaradıcılıq [40]
    Bölmələr
    Quran [585]
    Hədis [253]
    İslam təlimləri [24]
    Fiqh [219]
    Azan vaxtları [1]
    Dua [26]
    Din [13]
    Namaz [10]
    Kateqoriyalar
    Quran təhrif olunmayıb [17]
    Quranın tilavәt qaydaları [22]
    Surələr Gülüstanı [26]
    Əl-Bəyan 1-ci cild [21]
    Əl-Bəyan 2-ci cild [22]
    Quranla dərman [10]
    Quranda Namaz [9]
    Qurani-Kərimin tərcüməsi [46]
    Quranda dunyaşünaslığın əsasları [24]
    Quran və Qiyamət “Tur” surəsinin təfsiri [13]
    Nurul-Quran (Bəqərə surəsinin 187-286-cı ayələrinin təfsiri) [11]
    Nurul-Quran (Bəqərə surəsinin 83-186-cı ayələrinin təfsiri) [12]
    Nurul-Quran (Fatihə və Bəqərə surəsinin 82-ci ayəyə qədər təfsiri) [12]
    Nurul-Quran (Ənam surəsinin təfsiri) [9]
    Nurul-Quran (Nisa surəsinin təfsiri) [13]
    Nurul-Quran (Maidə surəsinin təfsiri) [9]
    Nurul-Quran (Ali-İmran surəsinin təfsiri) [12]
    Quranın elmi ecazkarlığl [17]
    Nur təfsiri (1-ci cild) [31]
    Nur təfsiri (2-ci cild) [42]
    Nur təfsiri (3-cü cild) [34]
    Nur təfsiri (4-cü cild) [37]
    Nur təfsiri (5-ci cild) [26]
    Nur təfsiri (6-cı cild) [37]
    Nur təfsiri (7-ci cild) [60]
    Nur təfsiri (8-ci cild) [13]
    Nur təfsiri (9-cu cild) [0]
    Nur təfsiri (10-cu cild) [0]
    Nur təfsiri (11-ci cild) [0]
    Nur təfsiri (12-ci cild) [0]
    Rəsmlərimiz
    Copyright MyCorp © 2019